I PK 202/03

Wyrok z dnia 22 stycznia 2004 r. I PK 202/03 Zawarcie umowy o pracę na stanowisku lub w dziale, o których wia- domo, że w niedalekim czasie będą zlikwidowane a odprawa z tytułu rozwiąza- nia stosunku pracy z tej przyczyny będzie znacznie wyższa, niż na stanowisku dotychczas zajmowanym, należy ocenić jako zmierzające do obejścia prawa i naruszające zasady współżycia społecznego w sytuacji, gdy restrukturyzacja zatrudnienia nie jest finansowana z zysku pracodawcy, lecz z budżetu państwa. Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2004 r. sprawy z powództwa Ireny W. przeciwko G. Spółce Węglowej Spółce Akcyjnej Ko- palni Węgla Kamiennego „D.” o wynagrodzenie, na skutek kasacji powódki od wyro- ku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 czerwca 2002 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 23 października 2001 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Gliwicach-Ośrodek Zamiejscowy w Rybniku oddalił powództwo Ireny W. przeciwko G. Spółce Węglowej S.A. Kopalni Węgla Kamiennego „D.” o od- prawę przewidzianą w przepisach ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o dostosowaniu górnictwa węgla kamiennego do funkcjonowania w warunkach gospodarki rynkowej oraz szczególnych uprawnieniach i zadaniach gmin górniczych (Dz.U. Nr 162, poz. 1112 ze zm.), w wysokości przenoszącej wypłaconą powódce kwotę 10.439,71 zł. Sąd Okręgowy ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanej Kopalni kolejno na stanowiskach: od 1 lipca 1976 r. do 30 listopada 1976 r. stażysty na powierzchni, od 1 grudnia 1976 r. do 31 lipca 1981 r. rachmistrza na powierzchni, od 1 sierpnia 1981 r. do 1 lutego 1990 r. samodzielnego kontrolera zarobków, od 1 lutego 1993 r. do 31 2 stycznia 1995 r., ekspedytora w Dziale Ekspedycji i Zbytu na powierzchni, od 1 lute- go 1995 r. do 31 marca 1997 r. starszego ekspedytora na powierzchni, od 1 kwietnia 1997 r. do 26 września 2000 r. specjalisty na powierzchni. W dniu 22 września 2000 r. powódka złożyła wniosek o przeniesienie do Działu Przeróbki Mechanicznej Wę- gla, w którym była zatrudniona od 27 września 2000 r. do 28 lutego 2001 r.; w okre- sie tym przez 88 dni przebywała na zwolnieniu lekarskim. W dniu 17 października 2000 r. powódka złożyła wniosek o przyznanie świadczenia osłonowego, a po bez- skutecznym oczekiwaniu na jego rozpatrzenie, dnia 29 stycznia 2001 r. ponowiła wniosek i w dniu 23 lutego 2001 r. otrzymała odpowiedź, że decyzją Ministra Gospo- darki przyznano jej jednorazową odprawę pieniężną bezwarunkową w kwocie 10.439,71 zł, w związku z czym z dniem 1 marca 2001 r. zostaje rozwiązana umowa o pracę na zasadzie porozumienia stron z przyczyn ekonomicznych po stronie zakła- du pracy. Sąd pierwszej instancji po przesłuchaniu świadków Andrzeja C. - kierowni- ka działu zatrudnienia, Stanisława P. - głównego inżyniera przeróbki mechanicznej i zbytu oraz powódki i zastępcy dyrektora pozwanej Andrzeja W. ustalił także, że de- cyzja o likwidacji pozwanej Kopalni zapadła w marcu 2000 r., od dnia 10 październi- ka 2000 r. zaprzestano wydobycia i przeróbki węgla i od 18 października 2000 r. w dziale przeróbki mechanicznej węgla przystąpiono do demontażu maszyn i zabez- pieczenia urządzeń. Kopalnia „nie fedrowała” i powódka nie miałaby w tym dziale co robić. Sąd Okręgowy doszedł zatem do przekonania, że celem przejścia powódki do działu mechanicznej przeróbki węgla było wyłącznie nabycie prawa do korzystniej- szej odprawy, którą dla pracowników takich zakładów przewidują przepisy art. 26 ust. 1 i 2 pkt 2c ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. Przepis ten przewiduje dla pracowni- ków zatrudnionych pod ziemią, zwalnianych po dniu 1 stycznia 1998 r. oraz zwalnia- nych pracowników zatrudnionych w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla (od dnia 1 stycznia 1999 r.) odprawy w wysokości 16,8-krotnego przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w kopalniach z trzeciego kwartału roku poprzedzającego rozwiązanie stosunku pracy, podczas gdy w oparciu o ust. 3 wymienionego przepisu odprawa pieniężna bezwarunkowa dla pozostałych pracowników Kopalni wynosi 3,6-krotność przeciętnego wynagrodzenia. Powódka faktycznie w zakładzie przeróbki mechanicz- nej węgla przepracowała niecałe 2 miesiące, przeszła do tej pracy tuż przed zaprze- staniem wydobycia węgla i tylko w celu nabycia wyższej odprawy, wobec czego - zdaniem Sądu pierwszej instancji - takie przejście do pracy miało na celu obejście przepisów ustawy, a zatem czynność prawna (umowa o podjęciu pracy w tym dziale) 3 jest w świetle art. 58 k.c. nieważna, a przyznanie 16,8-krotnej odprawy byłoby nie tylko sprzeczne z celami wymienionej wyżej ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. ale i zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.). Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2002 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach oddalił apelację powódki od powyższego wyroku, po- dzielając ustalenia i wnioski Sądu pierwszej instancji. Wyrok Sądu drugiej instancji powódka zaskarżyła kasacją, zarzucając naru- szenie przepisów postępowania - art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 381 i art. 382 k.p.c. oraz naruszenie prawa materialnego - art. 26 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. i art. 58 k.c. w związku z art. 300 k.p. Sąd Najwyższy rozważył, co następuje: Kasacja jest nieuzasadniona i podlega oddaleniu. Nie jest trafny zarzut naru- szenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 381 k.p. i art. 382 k.p.c. Przepro- wadzając dowód z akt osobowych, przesłuchania świadków i stron, Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił okresy zatrudnienia powódki w pozwanej Kopalni w róż- nym charakterze i na różnych stanowiskach. Na stronie 42 akt osobowych znajduje się karta stanowiska pracy (zakres czynności) datowana na 30 stycznia 1997 r., z której wynika, że od 1 kwietnia 1997 r. powódka podlegać będzie bezpośrednio Głównemu Specjaliście do spraw Windykacji i Zbytu, zatrudniona będzie na stanowi- sku pracy specjalisty do spraw zbytu w jednostce organizacyjnej - Pion Przeróbki Mechanicznej Węgla. Z karty 43 akt osobowych datowanej na 28 stycznia 1997 r. i dołączonego do niej wniosku o przeszeregowanie oraz awans wynika, że dotyczy on powierzenia stanowiska specjalisty na powierzchni (od 1 kwietnia 1997 r.). Okolicz- ność zatem, że powódka od 1993 r. była pracownikiem Pionu Przeróbki Mechanicz- nej Węgla znana była Sądom obu instancji i podniesienie tego faktu w apelacji nie było zgłoszeniem dowodu, którego przeprowadzenie należałoby do Sądu drugiej instancji. Pion Przeróbki Mechanicznej Węgla nie jest zakładem przeróbki mecha- nicznej węgla, o jakim mowa w art. 2 pkt 8 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. Jeżeli bowiem ustawodawca w tym przepisie, jak i w art. 26 ust. 1 tej ustawy, wymienia jed- nocześnie pracowników zatrudnionych pod ziemią i pracowników zatrudnionych w zakładzie przeróbki mechanicznej węgla, to należy ocenić, iż ustawodawca uzależ- niał wysokość odprawy od porównywalnej uciążliwości pracy tych grup pracowni- 4 czych (wysokość odprawy w zależności od dat rozwiązania stosunku pracy wynosi od 24-krotności do 12-krotności wynagrodzenia, podczas gdy dla pozostałych pra- cowników wynosi 3,6-krotne wynagrodzenie). Nie ulega wątpliwości, że do 27 wrze- śnia 2000 r. powódka zatrudniona była wyłącznie na powierzchni, wobec czego za- trudnienie jej w dziale Głównego Specjalisty do spraw Zbytu i Windykacji, nawet mieszczącego się w Pionie Przeróbki Mechanicznej Węgla (w pieczątce na wniosku o przeszeregowania i awans wymieniony jest Główny Inżynier Przeróbki Mechanicz- nej i Zbytu inż. Stanisław P.) nie mogłoby być uznane za porównywalne z zatrudnie- niem pod ziemią. Z kolei przejście na stanowisko płuczkarza, które, jakkolwiek także na powierzchni, być może musiałoby być zbliżone uciążliwością do pracy pod ziemią, a prawdopodobnie bardziej uciążliwe niż specjalisty do spraw zbytu, nastąpiło już po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. (weszła ona w życie 14 stycznia 1999 r. i objęła regulacją odpraw pracowników spełniających wymagane kryteria w tej dacie). Przede wszystkim jednak powódka dlatego nie nabyła prawa do korzystniejszej odprawy, ponieważ przejście na stanowisko płuczkarza w dziale me- chanicznej obróbki węgla miało na celu wyłącznie dostosowanie tego stanowiska do kryteriów wymaganych dla korzystniejszych warunków nabycia prawa do odprawy, przy czym zgodnie w tej mierze współpracowały obie strony: pracodawca i pracow- nik. Strony wiedziały, że już w marcu 2000 r. zapadła decyzja o likwidacji Kopalni, że od 10 października 2000 r. zaprzestano wydobycia i przeróbki węgla, a dział prze- róbki od 18 października 2000 r. przestał istnieć (zaczęto demontaż maszyn i urzą- dzeń). Świadkowie P. i C. zeznali, że powódka nie miałaby w tym dziale co robić, zaś powódka zeznała, że w innej kopalni nie podjęłaby pracy, ponieważ byłaby to praca fizyczna. Wprawdzie w dziale przeróbki węgla też nie była zdolna do pracy fizycznej, ale przeszła tam tylko dlatego, by otrzymać korzystniejszą odprawę. Takie postępo- wanie stron stosunku pracy nie zasługuje na akceptację, tym więcej że zgodnie z art. 42 ustawy z dnia 28 listopada 1998 r., źródła finansowania realizacji reformy górnic- twa węglowego pochodzą z dotacji budżetowych, a nie z zysków pracodawcy. Traf- nie zatem Sąd drugiej instancji ocenił, że zmiana umowy o pracę miała na celu obej- ście przepisów wskazanej ustawy i nabycie przez powódkę wyższej odprawy, której nie mogłaby nabyć pozostając na poprzednim stanowisku pracy. W sytuacji, kiedy dofinansowywanie górnictwa węglowego wymuszane jest z budżetu państwa straj- kami i manifestacjami, takie działanie pracodawcy i pracownika, przez które usiłuje się wyłudzić z tego budżetu nienależne świadczenie, musi być uznane także za 5 sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Z przytoczonych motywów Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia kasacji i w oparciu o art. 39312 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku. ========================================