I PK 10/11

Wyrok z dnia 15 lipca 2011 r. I PK 10/11 Bez dokładnie określonego żądania w pozwie (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.) lub w toku czynności wyjaśniających (art. 468 § 2 pkt 1 k.p.c.), w szczególności co do rodzaju ochrony prawnej (powództwo o świadczenie, ustalenie lub ukształtowanie), nie jest możliwe rozpoznanie istoty sprawy. Przewodniczący SSN Bogusław Cudowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra- wozdawca), Romualda Spyt. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 lipca 2011 r. w sprawiez powództwa Ryszarda J. przeciwko Politechnice C. w C. o sprostowanie oceny okresowej nauczyciela akademickiego, skargi kasacyjnej po- woda od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Czę- stochowie z dnia 14 października 2010 r. […] u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie i przekazał sprawę temu Sądowi Rejo- nowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ka- sacyjnego i apelacyjnego. U z a s a d n i e n i e Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2010 r. […] Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpie- czeń Społecznych w Częstochowie oddalił powództwo Ryszarda J. przeciwko Poli- technice C. w C. o sprostowanie oceny okresowej nauczyciela akademickiego i zasą- dził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd Rejonowy ustalił, że powód jest zatrudniony w pozwanej Politechnice od dnia 1 września 1975 r. Z dniem 1 stycznia 2000 r. został mianowany na stanowisko adiunkta w Studium […] a ostatnio zajmował stanowisko pracownika naukowo-dydak- tycznego na Wydziale […]. W dniu 23 kwietnia 2009 r. Wydziałowa Komisja ds. Oceny Nauczycieli Akademickich […] dokonała oceny pracy powoda za lata 2007- 2 2008, wystawiając ocenę negatywną. Pismem z dnia 30 kwietnia 2009 r. powód zło- żył odwołanie do rektora Politechniki, jednak w dniu 27 maja 2009 r. Uczelniana Ko- misja Odwoławcza ds. Oceny Nauczycieli Akademickich podtrzymała negatywną ocenę Komisji Wydziałowej, motywując ją brakiem publikacji i innych form działalno- ści naukowej powoda, o czym powoda poinformowano pismem z dnia 4 czerwca 2009 r. Ponieważ wniosek powoda do Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego o prze- prowadzenie kontroli dotyczącej prawidłowości postępowania organów uczelni w tej sprawie został załatwiony odmownie, powód wniósł pozew przeciwko Politechnice do sądu pracy, w którym zażądał „sprostowania oceny okresowej nauczyciela akademic- kiego dokonanej przez Pozwaną w 2009 roku za lata 2007-2008”. Sąd pierwszej instancji uznał, że powód nie ma interesu prawnego (art. 189 k.p.c.) w żądaniu sprostowania oceny okresowej nauczyciela akademickiego. Zda- niem Sądu Rejonowego, pozew został wniesiony z obawy przed „ewentualną elimi- nacją” powoda ze środowiska akademickiego, ponieważ w sytuacji, gdyby uzyskał drugą, kolejną negatywną ocenę pracy, wówczas pracodawca mógłby z nim rozwią- zać stosunek pracy zgodnie z przepisami prawa i statutem uczelni. Jednak te motywy - zdaniem Sądu - nie pozwalają przyjąć, że powód rzeczywiście ma interes prawny w wytoczeniu powództwa i dlatego należało je oddalić. Wyrokiem z dnia 14 października 2010 r. […] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie oddalił apelację powoda od wyroku Sądu Rejonowego i zasądził od niego na rzecz strony pozwanej kwotę 60 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania odwoławczego. Sąd drugiej instancji podzielił w całości usta- lenia faktyczne i prawne Sądu pierwszej instancji, przyjmując je za własne. Sąd Okręgowy uzupełniająco wskazał, iż przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) nie przewidują wprost moż- liwości odwołania się nauczyciela akademickiego do sądu pracy od oceny okresowej dokonanej przez pracodawcę. Tymczasem zasadą jest, że konkretna czynność pra- codawcy może być zaskarżona do sądu, jeżeli przepisy prawa wprost przewidują taką możliwość (np. art. 44, art. 56, art. 97 § 21 , art. 112 § 3 k.p.). Skoro przepisy nie przewidują możliwości wystąpienia przez nauczyciela akademickiego do sądu z żą- daniem sprostowania oceny okresowej, jak również możliwości korygowania tej oceny przez sąd, to podstawy prawnej takiego roszczenia należy upatrywać w art. 189 k.p.c., co trafnie zauważył Sąd Rejonowy. Jednakże takie roszczenie powinno służyć ochronie konkretnych, już istniejących praw. Nie może ono mieć wyłącznie 3 prewencyjnego charakteru. Skoro powód w toku procesu podnosił, że negatywna ocena jego pracy miałaby go wyeliminować ze środowiska akademickiego, naruszać jego prestiż zawodowy wśród współpracowników i studentów oraz wywierać wpływ w sferze awansowania, zaszeregowań i naruszonych dóbr osobistych, to przy tak okre- ślonym interesie prawnym powód nie może skutecznie dochodzić sprostowania oceny okresowej. Sąd Okręgowy wskazał, że w razie ewentualnego zwolnienia z pracy przez pracodawcę powód będzie mógł przed sądem kwestionować przesłanki, które o tym zadecydowały. Również, gdyby powód nie został objęty zmianą zaszere- gowania z uwagi na negatywną ocenę okresową, ma prawo dochodzić wyrównania wynagrodzenia. Jeśliby zaś doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, to powo- dowi przysługują roszczenia przewidziane w prawie cywilnym, a nie żądanie sprosto- wania oceny okresowej. Gdy więc dojdzie do naruszenia praw podmiotowych powo- da, będzie mu przysługiwać odrębne powództwo, w ramach którego będzie analizo- wana zasadność negatywnej oceny jego pracy, jeśli miała ona wpływ na konkretną decyzję pracodawcy. Te okoliczności eliminują możliwość dochodzenia przez powoda roszczeń w procesie „o ustalenie”. W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego powód zarzucił narusze- nie art. 177 w związku z art. 8 Konstytucji RP w związku z art. 189 k.p.c. wskutek przyjęcia, że nie miał interesu prawnego w ustaleniu sprostowania okresowej oceny nauczyciela akademickiego oraz art. 45 w związku z art. 177, art. 77, art. 2 i art. 7 Konstytucji RP oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Pod- stawowych Wolności w związku z art. 136 ust. 1 i 2 Prawa o szkolnictwie wyższym, „poprzez stworzenie pozornego prawa do sądu” i wąskie rozumienie dopuszczalności kontroli sądowej oceny okresowej nauczyciela akademickiego. W uzasadnieniu pod- staw kasacyjnych skarżący podniósł w szczególności, że przepisy Konstytucji RP statuują otwartość drogi sądowej dla dochodzenia przez każdego pokrzywdzonego przysługujących mu wolności i praw podmiotowych. Tej drogi nie może zamykać przepis ustawy. Nakłada to na sądy obowiązek dokonywania takiej wykładni przepi- sów ustawowych, która nie powinna zamykać uprawnionemu drogi sądowej w docho- dzeniu praw. Z tej przyczyny wykładnia pojęcia interesu prawnego z art. 189 k.p.c. musi uwzględniać aspekt konstytucyjny, zaś sąd nie powinien „tworzyć pozorów drogi sądowej w stylu wąsko rozumianego interesu prawnego”. Tymczasem przyjęta przez Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku wykładnia art. 189 k.p.c. daje powodowi moż- liwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, „z którego nic nie wynika”. Jest to 4 pozorne prawo do rozpoznania sprawy przez sąd rozumiane jako prawo uzyskania rozstrzygnięcia o określonych prawach i obowiązkach. Zdaniem powoda, „proobywa- telska” wykładnia art. 189 k.p.c. w związku z art. 45, art. 2 i art. 7 Konstytucji RP po- winna prowadzić do konkluzji, że sądy powszechne mogą dokonywać „samoistnej kontroli” oceny okresowej nauczyciela akademickiego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powoda kosztów pro- cesu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o odmowę przyję- cia skargi do rozpoznania, a w razie jej przyjęcia, o jej oddalenie oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje: W utrwalonym orzecznictwie przyjmuje się, że prawidłowość (rzetelność) ne- gatywnej oceny mianowanego nauczyciela bądź nauczyciela akademickiego podlega kontroli sądu pracy rozpatrującego powództwo o przywrócenie do pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1997 r., I PKN 116/97, OSNAPiUS 1998 nr 5, poz. 148, Radca Prawny 2000 nr 5, z glosą P. Kucharskiego; z dnia 9 grudnia 1998 r., I PKN 500/98, OSNAPiUS 2000 nr 3, poz. 106 oraz z dnia 29 czerwca 2000 r., I PKN 710/99, OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 6). Możliwość takiej kontroli nie wystąpiła w okolicznościach faktycznych sprawy, bowiem nie doszło jeszcze do rozwiązania sto- sunku pracy z powodem. Ze wskazanych orzeczeń nie wynika jednak, że przed roz- wiązaniem stosunku pracy nie istnieje możliwość zakwestionowania przez nauczy- ciela akademickiego negatywnej okresowej oceny jego pracy. Powód uważał, że ocena jest dla niego krzywdząca i może w przyszłości pozbawić go statusu nauczy- ciela akademickiego oraz naruszać jego prestiż zawodowy, jak również wywoływać konsekwencje w sferze awansowania i wynagradzania. W związku z otrzymaniem tej negatywnej oceny pracy powodowi przysługiwała ochrona prawna, którą mógł reali- zować na drodze sądowej. W postanowieniu z dnia 16 marca 2000 r., I PKN 723/99, (OSNAPiUS 2001 nr 17, poz. 535) Sąd Najwyższy wyraźnie opowiedział się za do- puszczalnością drogi sądowej w sprawie, w której mianowany nauczyciel akademicki domaga się od szkoły wyższej określonych zachowań w związku z kwestionowaniem sposobu i trybu przeprowadzenia okresowej oceny, o jakiej stanowią przepisy o 5 szkolnictwie wyższym. Taka sprawa należy do kategorii spraw z zakresu prawa pracy i sąd pracy powinien ją merytorycznie rozpoznać, według zasad proceduralnych obo- wiązujących w tym postępowaniu odrębnym. Sądy obu instancji rozpoznały sprawę jako powództwo o ustalenie (art. 189 k.p.c.), czyli powództwo o ustalenie istnienia (nieistnienia) stosunku prawnego lub prawa i stwierdziły jego bezzasadność wobec braku interesu prawnego w takim usta- leniu. Taka kwalifikacja powództwa nie wynika ze sposobu sformułowania żądania pozwu, w którym powód wniósł o „sprostowanie oceny jego pracy zawodowej za lata 2007-2008 dokonanej przez pozwaną Politechnikę”. Ze względu na rodzaj żądanej ochrony prawnej wyróżniamy powództwa o świadczenie, o ustalenie i o ukształtowa- nie. Sformułowanie żądania pozwu wskazywało raczej na wniesienie powództwa o ukształtowanie, czyli żądanie, aby sąd swoim orzeczeniem stworzył (ukształtował) nowy stan prawny. Można było żądanie kwalifikować też jako powództwo o świadcze- nie, czyli żądanie nakazania pozwanemu określonego zachowania (sprostowania opinii przez określoną czynność pozwanego). Kwalifikacja sprawy jako powództwa o ustalenie wymagała określenia prawa lub stosunku prawnego, którego ustalenia ist- nienia (nieistnienia) powód żąda, zwłaszcza że w pozwie nie użył on takiego sformu- łowania (o żądaniu ustalenia, czy stwierdzenia). Proces cywilny może się prawidłowo toczyć tylko wówczas, gdy zostanie dokładnie sformułowane żądanie pozwu, co jest obowiązkiem powoda (art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.). Powód nie wykonał tego obowiązku. W sprawach z zakresu prawa pracy należało w takiej sytuacji w toku czynności wyja- śniających doprowadzić do dokładniejszego określenia zgłoszonych żądań (art. 468 § 2 pkt 1 k.p.c.; por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1965 r., I PR 389/65, OSNCP 1966 nr 6, poz. 100; PiP 1966 nr 6, s. 1087, z glosą T. Misiuk; z dnia 4 marca 2010 r., I PK 177/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 206 oraz z dnia 19 paź- dziernika 2010 r., II PK 99/10, LEX nr 687027). Podkreślenia przy tym wymaga, że na powodzie nie ciążył procesowy obowiązek wskazania podstawy materialnoprawnej powództwa, tym bardziej że występował samodzielnie (iura novit curia). Użyte w pozwie określenie żądania jako „sprostowania oceny okresowej” jest nieostre (wieloznaczne) i może oznaczać żądanie różnych rodzajów ochrony praw- nej, opartych na różnych podstawach materialnoprawnych. W orzecznictwie jako przykłady można wskazać żądanie zmiany negatywnej oceny okresowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2007 r., I PK 312/06, LEX nr 485849), żądanie usunięcia z treści oceny określonego sformułowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 dnia 9 lipca 2008 r., I PK 14/08, LEX nr 497690) lub żądanie usunięcia i zniszczenia bezprawnej oceny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 2003 r., I PK 294/02, OSNP 2004 nr 17, poz. 294). W tym stanie rzeczy obowiązkiem Sądu Rejo- nowego było wyjaśnienie, czego w istocie powód domaga się od strony pozwanej. Innymi słowy, na czym - zdaniem powoda - powinno polegać „sprostowanie oceny okresowej”. Zaniechanie wyjaśnienia rzeczywistej treści żądania doprowadziło do przedwczesnego zakwalifikowania powództwa jako zmierzającego do ustalenia ist- nienia stosunku prawnego lub prawa a w konsekwencji do nierozpoznania istoty sprawy. Nie można bowiem uznać, że sąd rozpoznał istotę sprawy, jeżeli nie zostało dokładnie określone żądanie pozwu. Sąd drugiej instancji powielił ten błąd (w szcze- gólności nie orzekł zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c.), co prowadzi do uznania, że zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. stanowi usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej. Z powołanych względów, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku, na mocy art. 39815 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c. ========================================