I OZ 180/12

I OZ 180/12 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2012-03-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2012-03-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Janina Antosiewicz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6194 Funkcjonariusze Służby Więziennej
658
Hasła tematyczne
Prawo pomocy
Sygn. powiązane
II SAB/Ol 54/11 - Postanowienie WSA w Olsztynie z 2011-09-12
I OZ 615/12 - Postanowienie NSA z 2012-08-30
Skarżony organ
Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej
Treść wyniku
Oddalono zażalenie
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art. 246 § 1 pkt 2, art. 255, art. 184 w zw. z art. 197 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 lutego 2012 r. sygn. akt II SAB/Ol 54/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi A.Z. na bezczynność Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej w Olsztynie w przedmiocie rozpoznania wniosku o wydanie odpisu dokumentów postanawia: oddalić zażalenie.
Uzasadnienie
Uzasadnienie.
Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania A.Z. prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu w sprawie z jego skargi na bezczynność Dyrektora Okręgowego Służby Więziennej w Olsztynie w przedmiocie rozpoznania wniosku o wydanie odpisu dokumentów. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, iż skarżący w swoim wniosku podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, ponadto nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu, nie ubiegał się też o świadczenia z pomocy społecznej. Utrzymuje się z dobrowolnego wsparcia finansowego krewnych, dorywczych prac sezonowych i zbieractwa runa leśnego. Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a ponadto jest właścicielem mieszkania pow. 36 m² i nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha.
Informacje zawarte we wniosku złożonym przez skarżącego na urzędowym formularzu okazały się niewystarczające do oceny tego wniosku, w związku z tym wezwano stronę do nadesłania stosownych dokumentów, które wskazywałyby między innymi na wysokość kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika w sprawach prowadzonych przez skarżącego przed sądami administracyjnymi w latach 2009 – 2011, źródło ich sfinansowania oraz przyczyny braku możliwości pokrycia z tego źródła kosztów postępowania w niniejszej sprawie i w innych prowadzonych obecnie przez skarżącego; kiedy skarżący utracił stałe źródło dochodu; wysokość dochodów uzyskanych przez skarżącego z jakiegokolwiek tytułu (np. z tytułu pracy dorywczej) w okresie od 1 stycznia 2011 r., ze wskazaniem daty uzyskania dochodu i jego wysokości oraz tytułu jego uzyskania, a ponadto wysokość otrzymanej w tym okresie pomocy pieniężnej lub rzeczowej z ośrodka pomocy społecznej, jakichkolwiek innych instytucji, od osób trzecich lub członków rodziny ze wskazaniem jej źródła, rodzaju oraz daty otrzymania; wysokość i przeznaczenie ponoszonych miesięcznie przez skarżącego wydatków. Odpowiadając na powyższe wezwanie skarżący zrealizował je jedynie częściowo. Nie wskazał bowiem wysokości kosztów ustanowienia zawodowego pełnomocnika w sprawach prowadzonych przed sądami administracyjnymi w latach 2009-2011, nie podał też źródła, rodzaju i daty otrzymania pomocy pieniężnej lub rzeczowej osób trzecich lub członków rodziny, twierdząc jedynie, sprzecznie z oświadczeniem zawartym we wniosku , że nie korzystał z takiej pomocy. Nie wskazał też na jakiekolwiek źródła dochodu z prac dorywczych ani nie udzielił wyjaśnień umożliwiających zbadanie jego stałych wydatków. Nie przedłożył także kopii aktów nabycia mieszkania i nieruchomości rolnej, ani oświadczenia wskazującego źródło sfinansowania tych wydatków.
Zdaniem Sądu I instancji skarżący nie wykazał, aby spełniał przesłanki niezbędne do przyznania prawa pomocy w myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą P.p.s.a. Sąd podkreślił, iż skarżący nie wykonał w pełni wezwania do uzupełnienia oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a skoro uchylił się od przedstawienia żądanych w trybie art. 255 ustawy P.p.s.a. dowodów, gdyż dołączył jedynie wybrane selektywnie informacje i dokumenty, to winien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione.
Sąd odniósł się także do rozważań Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczących zagadnienia prawa pomocy jako elementu dostępu strony do sądu wskazując, iż Trybunał w § 27 wyroku z dnia 10 stycznia 2012 r. (skarga nr 2917/05) stwierdził, że ustalenie czy zapewnienie pomocy prawnej jest niezbędne dla zagwarantowania prawa do sprawiedliwego rozpoznania sprawy musi być przyjmowane na podstawie okoliczności konkretnej sprawy i będzie zależeć m.in. od wagi (znaczenia) sprawy dla strony, złożoności mających zastosowanie w sprawie przepisów prawnych oraz procedur, zdolności strony do skutecznej obrony. Sąd podkreślił przy tym, iż sam fakt, że w celu wniesienia skargi kasacyjnej skarżący musi skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A.Z., domagając się zmiany zaskarżonego orzeczenia i przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Sądowi zarzucono naruszenie:
– art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty wnioskowanej pomocy przyznania adwokata bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieuzasadnionym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także nie udowodnił wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi, iż realnie nie jest w stanie ponieść opłaty do wnioskowanej pomocy w jakiejkolwiek wysokości,
– art. 245 § 3 P.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez wadliwość działań do podjętej oceny zasadności wniosku strony o prawo pomocy i oparcie tej odmowy na innej przytoczonej przez ten Sąd sprawie sądowo administracyjnej WSA w Olsztynie o sygn. akt II SA/Ol 523/09 i w jej zakresie stanu z roku 2009, co nie może samo w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Bowiem nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, a jedynie w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający,
– art. 245 § 3 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na uznaniu, że skarżący nie podlega pod prawo wnioskowanej pomocy, gdyż środki, których realnie nie ma, którymi obecnie dysponuje a wynikające z wniosku o pomoc, historii stanu jego konta z okresu od lipca 2011 do grudnia 2011 oraz oświadczeń i dowodów źródłowych, z których wynika, iż nie posiada środków finansowych na wnioskowaną pomoc oraz przedmiotów wartościowych dochodów ani oszczędności i wspólnie gospodarującej rodziny dają mu możliwości poczynienia oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na wnioskowaną pomoc,
– art. 245 § 3 P.p.s.a. przez niezasadne przyjęcie, że skarżący nie spełnia w ogóle warunków, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., tzn., że skarżący wbrew złożonym oświadczeniom i dokumentom źródłowym z zakresu jego wniosku posiada środki finansowe w wysokości zapewniającej mu niezbędne wydatki i po ich wydatkowaniu środki dodatkowe w nadmiarze zapewniającym mu przy ich uszczupleniu niezakłócenia w finansach i niewywarcia wpływu na byt w utrzymaniu. Tymczasem skarżący nie dysponuje takowymi środkami, co wykazał na druku formularza PFF i dołączonymi do niego wyciągami bankowymi oraz na wezwanie dodatkowymi oświadczeniami, wyciągami bankowymi, kopiami żądanych dokumentów źródłowych a mimo to ww. Sąd pomocy tej mu odmówił,
– art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący w ogóle nie wykazał w niniejszym wnioskowaniu, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym) gdy wykazał, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym), gdyż ich w ogóle nie posiada ani nie ma możliwości ich zdobycia,
– art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przez wadliwą wykładnię, bowiem z niniejszej normy prawnej bezsprzecznie wynika, iż odmowa przyznania prawa pomocy może odbyć się jedynie gdy strona dysponuje środkami na wnioskowaną pomoc w takiej formie i wysokości, iż nie powoduje to uszczerbku w jej utrzymaniu oraz rodziny, tzn. nie spełnia warunków ustawowych do jej przyznania. Tymczasem WSA w Olsztynie uznał odmiennie gdy skarżący nie dysponował jakimikolwiek środkami na wnioskowaną pomoc oraz na same utrzymanie strony wskazując wadliwie zaskarżonym powyżej postanowieniem, iż odmowa udzielenia pomocy może odbyć się zawsze na mocy ww. normy prawa nawet wtedy gdy strona nie ustosunkuje się do wezwania ww. Sądu w taki sposób jak to sobie wbrew przepisom prawa, art. 256 pkt 2 P.p.s.a., zażyczył ww. Sąd a nie jak stanowi w tym zakresie ww. norma prawa i wykracza to poza zakres datowania wniosku i to w sposób znacznie odległy, gdyż za rok 2004 i 2005 oraz 2009 gdy strona w ww. sprawie nie występowała z wnioskiem o prawo pomocy,
– art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż skarżący nie przedstawił WSA w Olsztynie informacji, które wskazywałyby w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa, gdy ww. Sąd miał możliwość przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków z dowodów bankowych i oświadczeń, co wynika z dołączonych wyciągów bankowych i na nich ze stanu środków finansowych oraz oświadczeń złożonych przez stronę w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego oraz i wniosku o prawo pomocy,
– art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1893 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.), przez wadliwe odczytanie treści ustawowych przepisów o prawie pomocy do obowiązku jej przyznania gdy stronę na wnioskowana pomoc nie jest stać i gdy zakresem swoich działań strona to uprawdopodobni i z powyższego niezasadne zastosowanie do wniosku strony skarżącej odmowy tej pomocy, gdyż prawo pomocy zostało zastosowane do skarżącego w taki sposób, aby ograniczać mu to prawo we wszystkich jego sprawach zawisłych przed WSA w Olsztynie w ten sposób aby pozbawić realnie możliwości dostępu do sądu oraz kontroli wadliwych orzeczeń WSA w Olsztynie jak i dochodzenia praw konstytucyjnych i podstawowych wolności, czym znacznie wykroczono poza treść art. 31 ust. 2 Konstytucji RP. Wadliwość odczytania i stosowania przez WSA w Olsztynie normy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. nie może uzasadniać odmowy prawa dostępu do sądu gdy dostęp ten jest zapewniony dla każdego podmiotu,
– art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. polegające na wadliwości uznania, iż instytucja prawa pomocy może być ograniczona w sposób dowolny i z naruszeniem prawa art. 6 EKPCz, gdyż instytucja ta nie ma za wszelką cenę wykonania obowiązku umożliwienia dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym, bowiem prawo do sądu i skarga kasacyjna od niekorzystnego rozstrzygnięcia nie należy się wszystkim podmiotom, a szczególnie już wtedy gdy wymogiem skargi kasacyjnej jest sporządzenie jej przez profesjonalnego pełnomocnika i zatem osoby ubogie nie muszą z tego prawa korzystać gdyż prawo to jest tylko dla osób wybranych a ww. Sąd skarżącego do tych osób nie zalicza. Sąd uważa, że prawo pomocy w ogóle mu się nie należy, a szczególnie gdy skarżący chce skarżyć jego orzeczenia. Wyrażona w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasada równości wobec prawa oznacza nakaz jednakowego traktowania podmiotów w obrębie danej kategorii o czym zdaje się zapomniał WSA w Olsztynie wyprowadzając powyżej wskazaną tezę. Zatem stwierdzić trzeba, że wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą powinny być traktowane jednakowo,
– art. 141 § 4 P.p.s.a. przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie przedłożył do WSA w Olsztynie wniosku o pomoc wraz z oświadczeniem i dowodami ją uzasadniającymi oraz nie ustosunkował się do wezwania referendarza sądowego i na wezwanie ww. referendarza nie przedłożył żądanych oświadczeń i dowodów.
W obszernym uzasadnieniu skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w zarzutach, podnosząc między innymi, iż Sąd pozbawił go możliwości dochodzenia swoich praw w postępowaniu, a także podkreślając, że Sąd, wzywając go do uzupełnienia oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wskazał jakiejkolwiek podstawy takiego działania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zażalenie pozbawione jest uzasadnionych podstaw i nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy P.p.s.a. przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Jednocześnie wykazanie, iż strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z Sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić.
Działania Sądu do uściślenia oświadczeń strony podejmowane są na podstawie art. 255 ustawy P.p.s.a., który stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
Sąd I instancji, który powziął wątpliwości co do informacji przekazywanych przez skarżącego, wezwał go do nadesłania dokumentów, które miałyby uprawdopodobnić składane oświadczenia. Sąd zażądał między innymi wskazania źródeł, z jakich pokrywał koszty ustanawiania pełnomocników z wyboru we wcześniejszych postępowaniach, źródeł dochodów (z uwagi na fakt, iż skarżący nie zalega z żadnymi opłatami związanymi z utrzymaniem mieszkania) czy też źródeł finansów, które przeznaczone zostały na zakup kilku nieruchomości, w tym działki o powierzchni 5000 m². Żadna z tych okoliczności przez skarżącego nie została wyjaśniona w pełni, skarżący przedstawił bowiem jedynie kilka kopii wyciągów z rachunku bankowego, których przedmiotem były przelewy stypendiów wypłacanych z różnych organizacji aktywizacji zawodowej oraz zupełnie nieczytelne kopie aktów notarialnych, w których nie zawarto jakichkolwiek informacji. Przedstawione przez skarżącego dokumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości jakie powstały w toku postępowania w przedmiocie przyznania stronie prawa pomocy.
Słusznie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyjął, iż A.Z. nie wykonał w pełni obowiązku, jaki nałożono na niego w wezwaniu wystosowanym na podstawie art. 255 ustawy P.p.s.a. Brak wykonania tego wezwania skutkować musiał odmową przyznania prawa pomocy, wobec niewykazania, iż w sprawie zachodzą okoliczności o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy P.p.s.a., gdyż skarżący nie wskazał w sposób dostateczny, aby nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania niezbędnego dla strony.
Niezasadnym zatem jest stanowisko skarżącego, jakoby odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła naruszenie zawartej w art. 45 § 1 Konstytucji RP ogólnej zasady prawa strony do rozpoznania jej sprawy przez niezawisły sąd. Przepisy regulujące kwestię przyznania prawa pomocy są obowiązującymi przepisami prawa, zawartymi w akcie rangi ustawowej, do przestrzegania których sądy zobligowane są na podstawie ustawy zasadniczej, a jeśli w ocenie skarżącego przepisy te są niekonstytucyjne, to ma on prawo do zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności tej normy z przepisami Konstytucji RP.
Mając na uwadze powyższe i uznając zaskarżone postanowienie, odmawiające przyznania skarżącemu prawa pomocy, za odpowiadające prawu, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.