I OW 238/25

I OW 238/25 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2026-02-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-12-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6324 Rodzina   zastępcza,  pomoc na usamodzielnienie dla wychowanka rodziny zastępczej
643  Spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego (art. 22 § 1 pkt 1 Kpa) oraz między tymi organami
Hasła tematyczne
Spór kompetencyjny/Spór o właściwość
Skarżony organ
Starosta~Starosta
Treść wyniku
Wskazano organ właściwy do rozpoznania sprawy
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 4, art. 15 § 1 pkt 4 i § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (sprawozdawca) Sędziowie NSA Marek Stojanowski NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Miasta G. o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Miastem G. a powiatem b. i powiatem s. w przedmiocie wskazania jednostki samorządu terytorialnego właściwej do ponoszenia wydatków na opiekę i wychowanie małoletniego S.Z. umieszczonego w rodzinie zastępczej postanawia: wskazać powiat b. jako właściwy w sprawie.
Uzasadnienie
Pismem z 24 listopada 2025 r. Prezydent Miasta G. (dalej: wnioskodawca), wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego, o wskazanie jednostki samorządu terytorialnego właściwej w sprawie ponoszenia wydatków przeznaczonych na opiekę i wychowanie małoletniego S.Z. (dalej: zainteresowany) umieszczonego w rodzinie zastępczej.
W uzasadnieniu wnioskodawca wskazał, że właściwy w sprawie jest powiat b. z uwagi na zamieszkiwanie na jego terenie matki zainteresowanego, ewentualnie powiat s. z uwagi na ostanie miejsce zameldowania opiekuna małoletniego.
W odpowiedzi na wniosek Starosta S. działający w imieniu powiatu s. wskazał, że właściwy do rozpoznania sprawy jest starosta b., z uwagi na miejsce zamieszkania matki przed umieszczeniem zainteresowanego w pieczy zastępczej. Ponadto wniesiono o zasądzenie od wnioskodawcy kosztów postepowania według norm przepisanych.
Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w B. działające w imieniu powiatu b., w odpowiedzi na ww. wniosek wskazało, że Prezydent Miasta G. uznał się za właściwy w sprawie bowiem wydał decyzję administracyjną przyznającą spokrewnionej rodzinie zastępczej świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Jednak, wobec odmowy przedstawienia ww. decyzji wniesiono o zwrócenie się przez Naczelny Sąd Administracyjny do Prezydenta Miasta G. o jej nadesłanie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne rozstrzygają spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego i między samorządowymi kolegiami odwoławczymi, o ile odrębna ustawa nie stanowi inaczej, oraz spory kompetencyjne między organami tych jednostek a organami administracji rządowej.
Spór między organami jednostek samorządu terytorialnego, nie mającymi wspólnego dla nich organu wyższego stopnia, jest sporem o właściwość, rozstrzyganym przez sąd administracyjny – art. 22 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025, poz. 1691). Rozstrzyganie sporów o właściwość, należących do sądów administracyjnych, objęte jest kognicją Naczelnego Sądu Administracyjnego, stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 p.p.s.a. W sprawie zaistniał negatywny spór o właściwość, albowiem wszystkie podmioty pozostające w sporze uważają się za niewłaściwe w sprawie.
Zgodnie z art. 191 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2025 r. poz. 49, dalej: u.p.z.), wydatki na opiekę i wychowanie dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej ponosi powiat właściwy ze względu na miejsce zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go po raz pierwszy w pieczy zastępczej (ust. 1 pkt 1-3). Jeżeli nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca jego ostatniego zameldowania na pobyt stały (ust. 2).
Jeżeli nie można ustalić miejsca ostatniego zameldowania dziecka na pobyt stały, właściwy do ponoszenia wydatków jest powiat miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej (ust. 3).
Stosownie do art. 191 ust. 16 u.p.z. w sprawach rozstrzygania sporów o właściwość powiatów oraz gmin obowiązanych do ponoszenia wydatków, o których mowa w ust. 1, stosuje się przepisy k.p.a. Powyższe oznacza, że sprawa niniejsza jest sprawą administracyjną, a zatem zaistniał spór o właściwość, który może podlegać rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny.
Stosownie do art. 191 ust. 1 u.p.z. w pierwszej kolejności należy podjąć próbę ustalenia miejsca zamieszkania dziecka przed jego umieszczeniem w pieczy zastępczej. Przez umieszczenie w pieczy zastępczej należy rozumieć wydanie orzeczenia sądu w tym przedmiocie (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 grudnia 2022 r. sygn. akt I OW 100/22). W rozpoznawanej sprawie nastąpiło to 5 czerwca 2025 r. – zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego B., sygn. akt III Nsm 58/25. Postanowieniem z 6 czerwca 2025 r. zmieniono ww. postanowienie w ten sposób, że na czas trwania postępowania umieszczono małoletniego w spokrewnionej rodzinie zastępczej.
Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej nie definiuje pojęcia "miejsce zamieszkania". Dlatego też, wychodząc z zasady jednolitości systemu prawa, należy uwzględnić regulację zawartą w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071 ze zm. dalej: "k.c."). Miejscem zamieszkania osoby fizycznej, zgodnie z art. 25 k.c. jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Na miejsce zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c. składają się zatem łącznie dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w danej miejscowości (corpus) i wola pobytu (animus). Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska, lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (art. 26 § 1 k.c.). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, zaś jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (art. 26 § 2 k.c.).
Z akt sprawy wynika, że przed umieszczeniem zainteresowanego w pieczy zastępczej, tj. przed 5 czerwca 2025 r. ojciec dziecka został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Z kolei matka zamieszkiwała w [...], jednakże 11 marca 2025 r. opuściła [...] i udała się do Domu Samotnej Matki w [...] (dalej: DSM). 14 marca 2025 r. opuściła ww. placówkę i powróciła do [...]. Następnie 24 marca 2025 r. uzyskano informację, że udała się na wycieczkę do [...]. W skutek doznanej przemocy 29 kwietnia 2025 r. powróciła do DSM, gdzie pozostała do 29 maja 2025 r. Po opuszczeniu ww. placówki pozostawiła syna S. u dziadków i z nowym partnerem udała się za granicę. Na dzień 31 maja 2025 r. przebywała poza granicami kraju, zaś w aktach sprawy brak jest informacji gdzie przebywa obecnie.
W konsekwencji powyższych okoliczności w sprawie nie jest możliwym ustalenie powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania matki małoletniego, a w konsekwencji samego małoletniego, przed jego umieszczeniem w pieczy zastępczej. Tym samym w okolicznościach sprawy nie można ustalić powiatu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dziecka, na podstawie art. 191 ust. 1 u.p.z. Jednocześnie niespełnione pozostaje kryterium ustalenia właściwość powiatu na podstawie ostatniego miejsca zameldowania dziecka na pobyt stały w myśl art. 191 ust. 2 u.p.z. wobec braku możności ustalenia tejże informacji w oparciu o zgromadzony materiał. W toku tego postępowania nie ustalono bowiem ostatniego adresu zameldowania małoletniego.
Powyższe powoduje, że niemożliwe jest ustalenie, w sposób niebudzący uzasadnionych wątpliwości, miejsca zamieszkania dziecka przed umieszczeniem go w pieczy zastępczej oraz jego ostatniego zameldowania na pobyt stały. Oznacza to, że w tak ustalonym stanie sprawy wskazanie podmiotu właściwego do poniesienia kosztów opieki i wychowania małoletniego umieszczonego w pieczy zastępczej powinno nastąpić na podstawie art. 191 ust. 3 u.p.z., tj. z uwzględnieniem powiatu miejsca siedziby sądu, który orzekł o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. Skoro zatem małoletni został umieszczony w pieczy zastępczej postanowieniem Sądu Rejonowego w B. to podmiotem właściwym do ponoszenia kosztów pobytu małoletniego w pieczy zastępczej jest powiat b.
Wniosek powiatu s. o zasądzenie kosztów postępowania nie mógł zostać uwzględniony. Do wniosku o rozstrzygnięcie sporu o właściwość stosuje się odpowiednio przepisy o skardze (art. 64 § 3 p.p.s.a.), a do rozpoznania wniosku odpowiednio przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (art. 15 § 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Te przepisy szczególne to art. 200-201 oraz art. 203-204 p.p.s.a. i tylko w tych wypadkach sąd może orzekać o zwrocie kosztów postępowania między stronami. Żaden z wymienionych przepisów nie dotyczy wniosku organu o rozstrzygnięcie sporu o właściwość. Oznacza to, że brak jest podstaw do orzeczenia w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania
Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 4 oraz art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.