I OW 222/15

Naczelny Sąd Administracyjny2015-12-30
NSAnieruchomościWysokansa
nieruchomościwywłaszczeniezwrot nieruchomościgospodarka nieruchomościamispór kompetencyjnyNSAprezydent miastaSkarb Państwawłaściwość organu

NSA rozstrzygnął spór kompetencyjny, wskazując Prezydenta Miasta jako organ właściwy do rozpoznania wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa.

Wojewoda wystąpił do NSA o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego z Prezydentem Miasta w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa. Wojewoda argumentował, że prezydent miasta na prawach powiatu jest właściwy do rozpoznania wniosku na podstawie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Prezydent Miasta podniósł, że choć reprezentuje Skarb Państwa, to jego status jako organu administracji publicznej i jednocześnie reprezentanta strony postępowania (Skarbu Państwa) może prowadzić do wyłączenia. NSA uznał, że art. 142 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, który stanowi o wyłączeniu prezydenta miasta w sprawach, gdy stroną jest gmina lub powiat, nie obejmuje sytuacji, gdy stroną jest Skarb Państwa. W związku z tym, NSA wskazał Prezydenta Miasta jako organ właściwy.

Sprawa dotyczyła sporu kompetencyjnego pomiędzy Wojewodą a Prezydentem Miasta w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, która obecnie stanowi własność Skarbu Państwa. Wojewoda, występując o rozstrzygnięcie sporu do Naczelnego Sądu Administracyjnego, argumentował, że zgodnie z ustawą o gospodarce nieruchomościami (u.o.g.n.), prezydent miasta na prawach powiatu jest właściwy do rozpoznania takich wniosków, zwłaszcza gdy nieruchomość stanowi własność Skarbu Państwa. Prezydent Miasta natomiast podniósł, że choć jest organem właściwym do reprezentowania Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości, to jego podwójna rola jako organu administracji publicznej i jednocześnie reprezentanta strony postępowania (Skarbu Państwa) może rodzić wątpliwości co do jego właściwości, powołując się na zasady wyłączenia organu. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpatrując wniosek, odwołał się do przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz ustawy o gospodarce nieruchomościami. Sąd podkreślił, że art. 142 ust. 1 u.o.g.n. wskazuje starostę (a w miastach na prawach powiatu – prezydenta miasta) jako organ właściwy do orzekania w sprawach zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Kluczowe znaczenie miał art. 142 ust. 2 u.o.g.n., który stanowi o wyłączeniu prezydenta miasta na prawach powiatu, gdy stroną postępowania jest gmina lub powiat. NSA uznał, że przepis ten ma charakter wyjątkowy i nie może być interpretowany rozszerzająco. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie stroną postępowania nie była gmina ani powiat, lecz Skarb Państwa, przepis o wyłączeniu nie miał zastosowania. Sąd stwierdził, że argumentacja Prezydenta Miasta o konieczności ochrony interesów Skarbu Państwa nie jest wystarczająca do podważenia woli ustawodawcy, który wyraźnie określił właściwość organu. W konsekwencji, NSA postanowił wskazać Prezydenta Miasta jako organ właściwy do rozpoznania wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Prezydent miasta na prawach powiatu jest organem właściwym do rozpoznania wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa, ponieważ przepis o wyłączeniu (art. 142 ust. 2 u.o.g.n.) dotyczy tylko sytuacji, gdy stroną postępowania jest gmina lub powiat, a nie Skarb Państwa.

Uzasadnienie

NSA zinterpretował art. 142 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, stwierdzając, że stanowi on wyjątek od zasady właściwości prezydenta miasta (art. 142 ust. 1 u.o.g.n.) i nie może być interpretowany rozszerzająco. Ponieważ w tej sprawie stroną nie była gmina ani powiat, lecz Skarb Państwa, przepis o wyłączeniu nie miał zastosowania, a prezydent miasta pozostał organem właściwym.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

inne

Przepisy (14)

Główne

ppsa art. 4

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

ppsa art. 15 § § 1 pkt. 4

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

u.g.n. art. 142 § ust. 1

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.n. art. 142 § ust. 2

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.n. art. 4 § pkt. 9b1

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

Pomocnicze

ppsa art. 15 § § 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

u.g.n. art. 11 § ust. 1

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.n. art. 60

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

u.g.n. art. 23

Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

k.p.a. art. 26 § § 2

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 24 § § 1 pkt. 1

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 156 § § 1 pkt. 1

Kodeks postępowania administracyjnego

k.p.a. art. 7

Kodeks postępowania administracyjnego

u.s.p. art. 4 § ust. 4

Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym

Argumenty

Skuteczne argumenty

Art. 142 ust. 2 u.o.g.n. stanowi wyjątek od zasady właściwości i nie podlega wykładni rozszerzającej. Wyłączenie prezydenta miasta na prawach powiatu dotyczy tylko sytuacji, gdy stroną postępowania jest gmina lub powiat, a nie Skarb Państwa.

Odrzucone argumenty

Prezydent miasta na prawach powiatu powinien być wyłączony z uwagi na kumulację funkcji organu administracji i reprezentanta Skarbu Państwa (strony postępowania).

Godne uwagi sformułowania

Prezydent miasta na prawach powiatu sprawujący funkcję starosty podlega wyłączeniu na zasadach określonych w rozdziale 5 działu I kpa. Nie można stosować wobec art. 142 ust. 2 ugn wykładni rozszerzającej, niezależnie od stopnia usprawiedliwienia takiej wykładni. Organem właściwym do reprezentowania Skarbu Państwa jest starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej.

Skład orzekający

Marek Stojanowski

przewodniczący

Jan Paweł Tarno

członek

Marian Wolanin

sprawozdawca

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Interpretacja przepisów dotyczących właściwości organów w sprawach zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, zwłaszcza w kontekście podwójnej roli prezydenta miasta na prawach powiatu."

Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji, gdy stroną postępowania jest Skarb Państwa, a nie gmina lub powiat.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy złożonej kwestii właściwości organów administracji w specyficznej sytuacji prawnej, co jest istotne dla praktyków prawa nieruchomości i administracyjnego.

Kto rozstrzygnie o zwrocie nieruchomości Skarbu Państwa? NSA wyjaśnia wątpliwości.

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OW 222/15 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2015-12-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2015-10-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jan Paweł Tarno
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Marian Wolanin /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
643  Spory o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego (art. 22 § 1 pkt 1 Kpa) oraz między tymi organami
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Skarżony organ
Prezydent Miasta
Treść wyniku
Wskazano organ właściwy do rozpoznania sprawy
Powołane przepisy
Dz.U. 2012 poz 270
art. 4, art. 15 § 1 pkt. 4
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Dz.U. 2015 poz 782
art. 4 pkt. 9 b1, art. 11 ust. 1, art. 142
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędzia del. WSA Marian Wolanin (spr.) po rozpoznaniu w dniu 30 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Wojewody [...] o rozstrzygnięcie sporu o właściwość pomiędzy Wojewodą [...] a Prezydentem Miasta [...] w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania wniosku M. M., I. B., J. B., B. W., J. W., A. K. i A. P. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości postanawia: wskazać Prezydenta Miasta [...] jako organ właściwy w sprawie. , ,
Uzasadnienie
Wnioskiem z dnia 6 października 2015 r. Wojewoda [...] wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego powstałego pomiędzy nim, a Prezydentem [...], działającym jako starostwa wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, w przedmiocie wskazania organu właściwego do rozpoznania wniosku M. M., I. B., J. B., B. W., J. W., A. K. i A. P., o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości położonej w B., stanowiącej obecnie własność Skarbu Państwa.
W uzasadnieniu wnioskodawca przedstawił dotychczasowy tok czynności polegających na wzajemnym przesyłaniu akt sprawy dot. zwrotu wywłaszczonej w przeszłości nieruchomości, która obecnie stanowi własność Skarbu Państwa, i stwierdził, że z wykładni językowej normy prawnej wyrażonej w art. 142 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 9b1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2015 r. poz. 782, ze zm.) – dalej ugn, wprost wynika, że prezydent miasta na prawach powiatu jest właściwy w sprawach z zakresu zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Wniosek dotyczy wywłaszczonej nieruchomości znajdującej się na terenie Miasta [...], które jest miastem na prawach powiatu, dlatego właściwym w sprawie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, położonych na terenie Miasta [...] jest Prezydent [...], działający jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej. Z art. 142 ust. 2 ugn wynika, że w sprawach zwrotu nieruchomości wywłaszczonej, w których stroną postępowania jest gmina lub powiat, prezydent miasta na prawach powiatu sprawujący funkcję starosty podlega wyłączeniu na zasadach określonych w rozdziale 5 działu I kpa. Sprawa dotyczy jednak własności Skarbu Państwa a nie własności Miasta [...], dlatego Prezydent [...] nie podlega wyłączeniu i jest właściwy w rozpoznaniu przedmiotowej sprawy. Prezydent miasta na prawach powiatu nie jest organem właściwym do wydawanie decyzji w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości wtedy, gdy nieruchomość ta stanowi własność reprezentowanej przez niego gminnej jednostki samorządu terytorialnego. Celem ustawodawcy tworzącym przepis art. 142 ugn było wyznaczenie starosty wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej jako właściwego do prowadzenia spraw m.in. z zakresu zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. We wniosku o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego omówiono również stanowisko wyrażone przez Prezydenta [...] o braku jego właściwości do rozpatrzenia sprawy zwrotu nieruchomości wywłaszczonej.
W odpowiedzi udzielonej przez Prezydenta [...] 19 listopada 2015 r. wskazano, że w myśl art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz.U. z 2015 r. poz. 1445, ze zm.) ustawodawca dopuszcza określenie w innych ustawach spraw należących do zakresu działania powiatu jako zadania z zakresu administracji rządowej, wykonywane przez powiat. Starosta powiatu uzyskał status statio fisci Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości do gospodarowania tymi nieruchomościami, a więc podejmowania działań także w sferze cywilnoprawnej, na podstawie ugn. Z mocy przepisu szczególnego, jakim jest art. 4 pkt 9 ugn, ilekroć jest mowa w tej ustawie o właściwym organie - należy przez to rozumieć z zastrzeżeniem art. 60, starostę, wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej, w odniesieniu do nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa oraz zarząd gminy, zarząd powiatu i zarząd województwa w odniesieniu do nieruchomości stanowiących odpowiednio własność gminy, powiatu i województwa. Zgodnie z dyspozycją art. 11 ust. 1 ugn z zastrzeżeniem wyjątków wynikających z przepisów niniejszej ustawy oraz odrębnych ustaw, organem reprezentującym Skarb Państwa w sprawach gospodarowania nieruchomościami jest starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, a organami reprezentującymi jednostki samorządu terytorialnego są ich organy wykonawcze. Jednocześnie należy zauważyć, iż starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej jest także organem właściwym, gdy wydaje decyzje administracyjne w odniesieniu do tych nieruchomości. Przepis art. 11 ust. 1 ugn porządkuje kwestie reprezentacji Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego w sprawach dotyczących gospodarowania nieruchomościami uregulowanych w dziale II ugn na tle przepisów innych ustaw. Ustawowe uprawnienia, o których mowa w przepisie, dotyczą reprezentowania zarówno w sprawach administracyjnych, jak i przy dokonywaniu czynności cywilnoprawnych, a także czynności faktycznych, jakie związane są z dokonywaniem obrotu nieruchomościami i obciążania nieruchomości. Przepis ten koresponduje z treścią art. 4 pkt 9 ugn i stanowi, że organem właściwym do reprezentowania Skarbu Państwa jest starosta, a organami właściwymi do reprezentowania jednostek samorządu terytorialnego są ich organy wykonawcze. Ta prosta, jak by się mogło wydawać, regulacja komplikuje się jednak w praktyce ze względu na konieczność skorelowania jej z innymi przepisami dotyczącymi jednostek samorządu terytorialnego. Prezydent miasta działającego na prawach powiatu łączy w sobie uprawnienia do realizacji zadań zarówno z zakresu samorządu gminnego, jak i powiatowego. Prezydent jest zatem jednocześnie starostą w znaczeniu funkcjonalnym, a pracownicy urzędu w procesie wydawania decyzji przez starostę stają się pracownikami tego starostwa.
Przedstawiając szerokie rozważania na temat statusu Skarbu Państwa i jego reprezentacji, Prezydent [...] stwierdził, że zgodnie z art. 11 ugn, co do zasady, w odniesieniu do wskazanych ustawowo nieruchomości, organem reprezentującym Skarb Państwa w sprawach gospodarowania nieruchomościami jest starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej. Równocześnie zgodnie z art. 23 ugn polega w szczególności na zabezpieczaniu nieruchomości przed uszkodzeniem lub zniszczeniem; naliczaniu należności za nieruchomości udostępniane z zasobu nieruchomości Skarbu Państwa oraz prowadzenie windykacji tych należności; zbywanie, wydzierżawianie, wynajem, użyczanie (na określonych zasadach) nieruchomości; podejmowanie czynności w postępowaniu sądowym, w szczególności w sprawach dotyczących własności lub innych praw rzeczowych na nieruchomości, o zapłatę należności za korzystanie z nieruchomości, o roszczenia ze stosunku najmu, dzierżawy lub użyczenia, o stwierdzenie nabycia spadku, o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie itd. Są to w znacznej mierze czynności dokonywane w sferze dominium, gdzie starosta działa jako statio fisci Skarbu Państwa. Równocześnie, zgodnie z art. 142 ust. 1 ugn starosta wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, jest organem właściwym w sprawie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, zwrocie odszkodowania, w tym także nieruchomości zamiennej, oraz o rozliczeniach z tytułu zwrotu i terminach zwrotu. Są to czynności z zakresu imperium, gdzie starosta działa jako organ administracji publicznej. Równocześnie także w miastach na prawach powiatu funkcje organów powiatu w miastach na prawach powiatu sprawuje rada miasta i prezydent miasta, a ponadto miasto na prawach powiatu jest gminą wykonującą zadania powiatu na zasadach określonych w tej ustawie. Oznacza to, że prezydent miasta na prawach powiatu występuje w różnorakich rolach: organu wykonawczego gminy (osoby prawnej) reprezentując ją w stosunkach cywilnoprawnych; statio fisci Skarbu Państwa reprezentując go w sferze stosunków cywilnoprawnych; organu administracji publicznej rozstrzygającego sprawy administracyjne należące do kompetencji "wójta, burmistrza, prezydenta" (zadania publicznoprawne gmin) oraz funkcję starosty jako organu administracji publicznej wykonującego zadania powiatu. Dodatkowo część zadań jednostek samorządu terytorialnego (w tym przypadku gmin i powiatów) to zadania własne, a część to zadania zlecone z zakresu administracji rządowej. W związku z powyższym należy wyjaśnić kwestię stanowiącą podstawowe zagadnienie w niniejszej sprawie, a dotyczącą statusu prawnego organu w sytuacji, gdy organ ten może występować zarówno jako organ administracji publicznej, jak i organ reprezentujący Skarb Państwa jako strony postępowania. W rozpatrywanej sprawie Prezydent [...] jest także organem wykonawczym Gminy Miasto [...] , ponieważ miasto [...] jest miastem na prawach powiatu, a co za tym idzie Prezydent [...] wykonuje także zadania jako organ wykonawczy samorządu powiatowego, tzn. wykonuje obowiązki zarządu powiatu i starosty. Jest więc także organem samorządu terytorialnego. Powołując uchwałę 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2003 r., sygn. akt OPS 1/03 Prezydent [...] zaakceptował wyrażony w niej pogląd, że włączenie organów samorządowych do systemu organów administracji publicznej prowadzących postępowanie w konkretnej sprawie znacznie ogranicza - co do zasady - zakres uprawnień procesowych tych organów jako reprezentantów osób prawnych. Uprawnienie do korzystania z władztwa administracyjnego przez organ administracyjny następuje zatem kosztem znacznego ograniczenia jego działania w sferze dominium. Prezydent [...], działający jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, do którego wniesiono wniosek o zwrot nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa, jako organu wydającego decyzję, występuje jednocześnie w przedmiotowej sprawie jako podmiot reprezentujący osobę prawną - Skarb Państwa, a więc działa w sferze dominium, reprezentując interes prawny Skarbu Państwa. Oznacza to, że w przedmiotowej sprawie status prawny Prezydenta [...] jako strony postępowania oraz status Prezydenta [...] orzekającego w sprawie zwrotu nieruchomości są tożsame. W konsekwencji nie można przyjąć, jak to czyni Wojewoda [...], że w osobie Prezydenta [...], działającego jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej doszło do kumulacji sfery imperium i sfery dominium. W przedmiotowej sprawie obie sfery powinny być przez organ wyższego stopnia zauważone i powinny zostać rozdzielone. Prezydent miasta na prawach powiatu z racji gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa i wynikającego stąd obowiązku dbałości o powierzone do gospodarowania mienie powołany jest do ochrony własności Skarbu Państwa między innymi przez przeciwdziałanie uszczupleniu stanu tego mienia. Nie ulega zatem wątpliwości, że prezydent, pełniący funkcję starosty może mieć interes prawny w sprawach dotyczących gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa położonymi na terenie danego miasta na prawach powiatu. Dotyczy to jednak spraw, w których postępowanie prowadzone jest przez inne organy. Tylko wówczas jako reprezentantowi Skarbu Państwa przysługują mu uprawnienia do występowania w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym oraz korzystanie z gwarancji procesowych, jakie przepisy prawa przyznają stronom tych postępowań. Sprawa zwrotu wywłaszczonej nieruchomości dotyczy stosunku cywilnoprawnego, a mianowicie prawa własności. Jest też oczywiste, że na mocy wyraźnego przepisu kompetencyjnego załatwianie tego rodzaju spraw powierzono organowi administracji publicznej. Organem tym jest starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, a w przedmiotowej sprawie Prezydent [...], działający jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej. Nie może być wątpliwości co do tego, iż w rozpatrywanej sytuacji, a mianowicie dysponowania przez Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta [...] działającego jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej interesem prawnym w sprawie, która stała się przedmiotem postępowania administracyjnego, organ administracyjny - na mocy art. 26 § 2 w zw. z art. 24 § 1 pkt 1 kpa - traci zdolność do załatwienia sprawy. Chociaż starosta reprezentuje Skarb Państwa we wskazanych w art. 11 ust. 1 ugn sprawach, to nie jest on organem Skarbu Państwa, ale organem powiatu lub gminy (jeśli uprawnienia starosty wykonuje prezydent miasta na prawach powiatu). Mimo to jest on statio fisci Skarbu Państwa w zakresie gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa zarówno w postępowaniu cywilnym (także w postępowaniu sądowym dotyczącym roszczeń majątkowych podlegających zaspokojeniu przez Skarb Państwa), jak i w postępowaniu administracyjnym. Zatem to starosta (ewentualnie prezydent miasta na prawach powiatu) będzie występował w sprawach sądowoadministracyjnych dotyczących nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa jako mający interes prawny w tych sprawach, a także w sprawach sądowych cywilnych dotyczących takich nieruchomości. Nie należy jednak mylić funkcji starostów jako reprezentantów Skarbu Państwa z samą osobą prawną -Skarbem Państwa. Jedyną przesłanką uzyskania przez dany podmiot statusu strony postępowania administracyjnego jest to, czy legitymuje się interesem prawnym lub obowiązkiem, ze względu na który "żąda czynności organu" lub którego "dotyczy postępowanie". Pojęcie interesu prawnego nie zostało zdefiniowane w przepisach kodeksu. W doktrynie jest rozumiane jako "prawo do postępowania", a zatem w duchu teorii strony w znaczeniu czysto procesowym lub jako "interes chroniony prawem materialnym" w znaczeniu przyjmowanym w teorii strony w sensie obiektywnym. Związek normatywny między interesem prawnym lub obowiązkiem danego podmiotu a postępowaniem administracyjnym wyraża się w tym, że postępowanie "dotyczy" interesu prawnego lub obowiązku tego podmiotu. Postępowanie dotyczy interesu prawnego lub obowiązku konkretnego podmiotu w tym sensie, że w wyniku takiego postępowania wydaje się decyzję, która rozstrzyga o prawach lub obowiązkach tej osoby, zatem postępowanie dotyczy interesu prawnego lub obowiązku danego podmiotu w sposób bezpośredni w tym znaczeniu, że decyzja administracyjna rozstrzyga o jego prawach i obowiązkach. W niniejszej sprawie prawu byłych właścicieli i ich spadkobierców do uzyskania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, odpowiada obowiązek Skarbu Państwa - Prezydenta [...] do jej zwrotu.
Prezydent [...] wskazał w swojej odpowiedzi jedenaście przykładowych postanowień Wojewody [...] o wyznaczeniu odpowiednio Starosty [...], Starosty [...], Starosty [...], Starosty [...] do załatwienia wniosków o zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonych w B. stanowiących własność Skarbu Państwa albo własność Gminy [...] i stwierdził, że w przedmiotowym zakresie istniała już od kilku lat ugruntowana norma postępowania Wojewody [...] w przypadku wystąpienia o zwrot nieruchomości stanowiącej własność Skarbu Państwa. Instytucja wyłączenia pracownika służy zagwarantowaniu podstawowej zasady prawa administracyjnego jaką jest zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 kpa. Zgodnie z nią, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Oznacza to, że załatwiając sprawę zwrotu wywłaszczonej nieruchomości organ musi mieć na względzie z jednej strony interes obywateli - byłych właścicieli wywłaszczonej nieruchomości oraz ich spadkobierców, jak i interes obecnego właściciela nieruchomości objętej wnioskiem - Skarbu Państwa. Zachowanie równowagi i właściwych proporcji pomiędzy tymi dwoma wyznacznikami prawidłowego rozstrzygnięcia jest trudne o ile w ogóle możliwe, gdy organ orzekający o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości jest równocześnie przedstawicielem właściciela nieruchomości będącej przedmiotem wniosku o jej zwrot. Takie rozumowanie oraz zasady praworządności, szybkości i ekonomiczności postępowania leżały u podstaw zawiadomienia Prezydenta [...] działającego jako starosta wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej o przekazaniu do Wojewody [...] wniosku M. M., I. B., J. B., B. W., J. W., A. K. i Anny D. P., w sprawie zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości położonej w B. stanowiącej własność Skarbu Państwa.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 4 w zw. z art. 15 §1 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270) – dalej ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzyga spór kompetencyjny miedzy organami jednostek samorządu terytorialnego a organami administracji rządowej. W rozpatrywanej sprawie zaistniał negatywny spór kompetencyjny pomiędzy Wojewodą [...] – jako organem administracji rządowej a Prezydentem [...] - będącym organem jednostki samorządu terytorialnego ale w sprawie z zakresu wykonywania zadań administracji rządowej, dlatego Naczelny Sąd Administracyjny jest właściwy do rozstrzygnięcia tego sporu.
Właściwość organu administracji należy w pierwszej kolejności ustalić na podstawie przepisów ustawy normującej problematykę będącej przedmiotem wniosku strony o wydanie rozstrzygnięcia administracyjnego.
Spór kompetencyjny zaistniał w sprawie o zwrot nieruchomości wywłaszczonej stanowiącej obecnie własność Skarbu Państwa, dlatego należy w pierwszej kolejności sięgnąć do art. 142 ust. 1 ugn, który stanowi, że o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości, zwrocie odszkodowania, w tym także nieruchomości zamiennej, oraz o rozliczeniach z tytułu zwrotu i terminach zwrotu orzeka starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, w drodze decyzji. Z art. 4 pkt 9b1 ugn wynika przy tym, że ilekroć w ustawie jest mowa o staroście, należy przez to rozumieć również prezydenta miasta na prawach powiatu. Oznacza to, że co do zasady, organem właściwym do orzekania w drodze decyzji o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości jest także prezydent miasta na prawach powiatu.
W art. 142 ust. 2 ugn ustawodawca postanowił jednak, że w sprawach zwrotu nieruchomości wywłaszczonych, w których stroną postępowania jest gmina lub powiat, prezydent miasta na prawach powiatu sprawujący funkcję starosty podlega wyłączeniu na zasadach określonych w rozdziale 5 działu I kpa. Wyłączenie kompetencji prezydenta miasta na prawach powiatu sprawującego funkcję starosty do orzekania w sprawach zwrotu nieruchomości wywłaszczonych nastąpiło zatem tylko w przypadku, gdy stroną postępowania o zwrot nieruchomości jest gmina lub powiat. Przepis art. 142 ust. 2 ugn stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 142 ust. 1 ugn, dlatego nie można stosować wobec niego wykładni rozszerzającej, niezależnie od stopnia usprawiedliwienia takiej wykładni. Zawarte w nim wyłączenie nie może więc w drodze wykładni być rozszerzane na inne sytuacje, nieobjęte art. 142 ust. 2 ugn, ponieważ naruszenie ustawowo określonej właściwości organu administracji do orzekania w sprawie administracyjnej powoduje nieważność decyzji wydanej przez organ do tego niewłaściwy (art. 156 § 1 pkt 1 kpa).
Argumentacja Prezydenta [...] zmierza do wykazania, że w przedmiotowej sprawie organ ten jest jednocześnie reprezentantem Skarbu Państwa, co powoduje konieczność reprezentowania i ochrony także majątkowych interesów Skarbu Państwa w postępowaniu o zwrot nieruchomości Skarbu Państwa, jako strony tego postępowania. Nie jest to jednak wystarczające do podważenia woli ustawodawcy wyrażonej w art. 142 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 9b1 ugn o właściwości prezydenta miasta na prawach powiatu do orzekania w sprawach zwrotu nieruchomości, gdy jej obecnym właścicielem jest Skarb Państwa, z czego miałoby wynikać, że jest także stroną tego postępowania. Przepis art. 142 ust. 2 ugn nie obejmuje bowiem sytuacji, w której stroną postępowania o zwrot nieruchomości jest Skarb Państwa. Nie ulega zaś wątpliwości, że nie tylko prezydent miasta na prawach powiatu – w myśl art. 11 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 9b1 ugn - reprezentuje Skarb Państwa, ale także starostowie, co w przypadku nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, wykluczałoby wszystkich starostów miejscowo właściwych z orzekania w sprawach zwrotu takich nieruchomości. Takie wyłączenie podważałoby natomiast zasadę wynikającą z art. 142 ust. 1 ugn, co nie jest dopuszczalne w wyniku wyłącznie celowościowej wykładni art. 142 ust. 2 ugn będącego jedynie wyjątkiem od reguły określonej w art. 142 ust. 1 ugn.
Literalne zawężenie przez ustawodawcę wyłączenia prezydenta miasta na prawach powiatu z orzekania w sprawach zwrotu nieruchomości wywłaszczonych tylko wtedy, gdy stroną postępowania o zwrot jest gmina lub powiat oznacza, że w przedmiotowej sprawie, w której nieruchomość położona jest na terenie Miasta [...] i stanowi własność Skarbu Państwa, organem właściwym do wydania decyzji na podstawie art. 142 w zw. z art. 4 pkt 9b1 ugn jest Prezydent [...] .
Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 15 § 1 pkt 4 i § 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI