I OSK 984/19

I OSK 984/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-10-07
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-04-10
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Iwona Bogucka /sprawozdawca/
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Mariola Kowalska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
III SA/Kr 549/18 - Wyrok WSA w Krakowie z 2018-11-23
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 329
art. 183 § 2 pkt 5, art. 185 § 1, art. 207 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) sędzia NSA Mariola Kowalska po rozpoznaniu w dniu 7 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 listopada 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 549/18 w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 22 marca 2018 r. nr SKO.ŚR/4111/73/2018 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych wraz z odsetkami 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania; 2. odstępuje od zasądzenia od M. B. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 23 listopada 2018 r., III SA/Kr 549/18, po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 22 marca 2018 r. nr SKO.ŚR/4111/73/2018 w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych wraz z odsetkami w punkcie 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z 22 stycznia 2018 r. znak GOSP-SW-525/1060/I/16, a w punkcie 2. przyznał pełnomocnikowi wynagrodzenie tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
W dniu 29 kwietnia 2016 r. M. B. (dalej: skarżący) złożył w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w L. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę K., jako swoje pierwsze dziecko w rozumieniu ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r., poz. 1851; dalej: u.p.p.w.d.). Świadczenie to zostało mu przyznane decyzją z 8 czerwca 2016 r. wydaną przez Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., działającego z upoważnienia Wójta Gminy L. (dalej: organ I instancji).
Decyzją z 22 stycznia 2018 r. organ I instancji orzekł, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego za okres od 1 sierpnia do 30 września 2017 r. w łącznej kwocie 1.000 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie, a także zobowiązał skarżącego do zwrotu świadczenia za powyższy okres wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty pod rygorem egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wedle ustaleń organu I instancji, skarżący tworzy rodzinę wraz ze swymi dwiema córkami: pełnoletnią, ur. [...] oraz małoletnią, ur. [...], która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności do dnia [...]. Na podstawie uzyskanych przez organ zaświadczeń obliczono, że w 2014 r., będącym rokiem bazowym, skarżący osiągnął dochód w wysokości 23 584,14 zł oraz dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 2 722,73 zł. W sumie zatem dochód na osobę w rodzinie skarżącego wyniósł (23 584,14 + 2 722,73) : 12 : 3 = 730,75 zł. Dochód ten nie przekroczył ustalonego w art. 5 ust. 4 u.p.p.w.d. kryterium warunkującego nabycie świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, jeżeli członkiem rodziny jest dziecko niepełnosprawne, tj. 1200 zł. W sierpniu 2017 r. organ uzyskał informację, że skarżący utracił zatrudnienie w firmie "[...]", natomiast od 26 czerwca 2017 r. decyzją ZUS przyznano mu świadczenie rehabilitacyjne. Uznając na podstawie art. 7 ust. 1 u.p.p.w.d. dochód skarżącego z ww. źródła za dochód utracony, a świadczenie rehabilitacyjne na podstawie art. 7 ust. 3 oraz art. 2 pkt 20 lit. f) za dochód uzyskany, organ obliczył, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego wynosi (12 794,59 + 2722,73) : 12 + 1069,48 (wysokość świadczenia rehabilitacyjnego w miesiącu następującym po miesiącu, w którym uzyskano dochód) = 2 362,59 : 3 = 787,53 zł. Następnie w listopadzie 2017 r. organ powziął informację, że pełnoletnia córka skarżąca podjęła 5 kwietnia 2017 r. zatrudnienie i w maju 2017 r. uzyskała dochód netto w kwocie 1459,86 zł. Uwzględniając tę zmianę, organ wyliczył, że ostatecznie dochód na członka rodziny skarżącego wynosi 1293,11 (miesięczny dochód z 2014 r.) + 1459,86 (wynagrodzenie netto za maj córki skarżącego) + 1069,48 (wysokość świadczenia rehabilitacyjnego uzyskanego w lipcu 2017 r.) = 3 822,45 : 3 = 1274,15 zł. Dochód ten przekracza zatem graniczny próg 1200 zł. Z uwagi na fakt, że pierwsze świadczenie rehabilitacyjne zostało wypłacone w czerwcu 2017 r., organ uznał, iż świadczenie wychowawcze nie przysługuje od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został osiągnięty, tj. od sierpnia. Uwzględniając powyższe, organ uznał świadczenie wychowawcze wypłacone w sierpniu i wrześniu 2017 r. za nienależnie pobrane na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. oraz zobowiązał skarżącego do zwrotu kwoty 1000 zł wraz z odsetkami. Organ I instancji podkreślił również, że mimo stosownego pouczenia skarżący nie powiadomił organu o zmianie sytuacji finansowej swojej rodziny.
W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił, że została ona wydana została na podstawie fikcyjnej dokumentacji i samodzielnie zmienionego jego oświadczenia o dochodach oraz zarzucił, że pełnoletnia córka nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego, gdyż podjęła pracę i niewiele czasu spędza w domu, większość czasu spędza u swoich babć w T. i w P. Do odwołania skarżący dołączył oświadczenie pełnoletniej córki, że po ukończeniu 18 roku życia sama się finansuje oraz nie prowadzi z ojcem i siostrą wspólnego gospodarstwa domowego.
Decyzją z 22 marca 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie (dalej: Kolegium) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium podało, że ponownie dokonało obliczeń uwzględniających wszystkie zmiany dochodu w rodzinie skarżącego i obliczenia te były w całości zbieżne z ustaleniami organu I instancji. Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że skarżący nie powiadomił właściwego organu o zmianie sytuacji finansowej rodziny, mimo że był o takim obowiązku należycie pouczony. Kolegium wskazało także, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres zasiłkowy 2017/2018 złożonym w dniu 29 sierpnia 2017 r. skarżący własnoręcznym podpisem potwierdził, że w skład jego rodziny, zgodnie z podaną w formularzu definicją, wchodzą trzy osoby, w tym także pełnoletnia córka.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący podniósł, że jest osobą nieporadną i niedosłyszącą, starszą córkę wpisał we wniosku jako członka rodziny, gdyż tak doradził mu pracownik GOPS, natomiast on sam nie miał świadomości znaczenia prawnego wpisywanych słów. Ponadto powtórzył, że córka jest osobą dorosłą, nie dokłada się do wspólnego utrzymania domu oraz dużo czasu spędza w T. i P., gdzie ma babcie, którym pomaga.
W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi.
Uwzględniając skargę Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 20 u.p.p.w.d. w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Stosownie natomiast do art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Zatem uznanie świadczenia za nienależnie pobrane wymaga zaistnienia dwu przesłanek: po pierwsze – świadczenie zostało wypłacone; po drugie – zaistniały okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia albo wstrzymania wypłaty przy czym jednocześnie osoba pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W przedmiotowej sprawie organy uznały, że zostały spełnione wszystkie powyżej powołane przesłanki, a w szczególności, że skarżący został prawidłowo pouczony o braku prawa do jego pobierania.
Sąd I instancji podał, że w całości podziela stanowisko prezentowane wielokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych, w szczególności w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2013 r., I OSK 1701/12, że skuteczne pouczenie, (...) to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia – winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy (por. wyrok NSA z 4 października 2011 r., I OSK 762/11; wyrok WSA w Kielcach z 13 czerwca 2012 r., II SA/Ke 329/12, wyrok WSA w Krakowie z 13 lipca 2017 r., III SA/Kr 556/17). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1529/13).
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd I instancji stwierdził, że istotnie na wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego, który skarżący wypełnił i podpisał w dniu 29 kwietnia 2016 r., w części II wniosku wskazano, że "W przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w szczególności wymienionych w oświadczeniu, uzyskania dochodu lub wystąpienia innych okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w tym związanych z koniecznością ponownego ustalenia prawa do tego świadczenia na podstawie art. 7 ust. 1-4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie wychowawcze". Również decyzja z 8 czerwca 2016 r. nie zawiera prawidłowego pouczenia. W zasadzie ogranicza się ona do powołania treści art. 2 pkt 20, art. 20 i art. 25 u.p.p.w.d.
Sąd I instancji podkreślił, że skarżący nie tylko nie posiada wykształcenia prawniczego, ale także od wielu lat pozostaje w leczeniu w Poradni Zdrowia Psychicznego z powodu zespołu depresyjnego. W swoim odwołaniu jak i skardze podnosił, że "słabo porusza się w urzędowych sprawach". Zatem oceniając wymogi, jakim powinno odpowiadać prawidłowe pouczenie, Sąd I instancji wskazał, że organ nie sprostał temu obowiązkowi w przedmiotowej sprawie. Nie tylko nie wyjaśnił skarżącemu w przystępny sposób, że podjęcie pracy zarobkowej przez jego pełnoletnią córkę spowoduje doliczenie jej zarobków do dochodu rodziny, a w konsekwencji może wpłynąć na dochód rodziny, ale nawet nie powołał w treści art. 7 ust. 1-4 u.p.p.w.d., ograniczając się jedynie wskazania art. 7 ust. 1-4 u.p.p.w.d.
Sąd I instancji podkreślił, że co prawda skarżący poświadczył, iż zapoznał się z pouczeniem, które znajduje się we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, jednak nawet gdyby pouczenie to było prawidłowe – a nie jest – to pouczenie to jest bardzo obszerne, zawiera bardzo dużo powołanych przepisów prawnych i po podpisaniu przez skarżącego pozostawione zostało w aktach sprawy. Zatem skarżący z całą pewności nie miał możliwości, żeby na spokojnie zapoznać się z tak skomplikowanym pouczeniem.
W konsekwencji Sąd I instancji stwierdził, że w realiach niniejszej sprawy organy nieprawidłowo przyjęły, że zostały spełnione przesłanki z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., uzasadniające wydanie decyzji ustalającej, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego w sierpniu i wrześniu 2017 r. na młodszą córkę, nie przysługuje skarżącemu i stało się świadczeniem nienależnie pobranym, a skarżący zobowiązany jest do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, z uwagi na brak prawidłowego pouczenia.
W skardze kasacyjnej Kolegium zaskarżyło wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie i oddalanie skargi, ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sadowi Administracyjnemu w Krakowie, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Sądowi I instancji zarzucono naruszenie:
1. prawa materialnego, tj.:
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymagane jest, aby pouczenie wywoływało u strony określony stan świadomości, podczas gdy pouczenie wywiera skutek prawny, jeśli zostało stronie zakomunikowane w sposób jasny i odpowiadający treści przepisów;
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. przez błędną jego wykładnię polegająca na przyjęciu, że pouczenie, powinno być zindywidualizowane, odpowiednio dla każdej zainteresowanej osoby, w tym powinno uwzględniać stan jej zdrowia;
2. przepisów postępowania, tj. naruszenie art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. przez przyjęcie, że uchylona decyzja Kolegium jest niezgodna z prawem, podczas gdy przy podejmowaniu objętej kontrolą decyzji nie został naruszony żaden przepis prawa procesowego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że złożenie podpisu na formularzu wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Kolegium podniosło, że w orzecznictwie przyjmuje się, że jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie składa w tym celu wniosek, będąc właściwie pouczoną o braku prawa do pobierania świadczenia, warunek prawidłowego pouczenia należy uznać za spełniony. Żaden przepis u.p.p.w.d. nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Kolegium, zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku jak i w decyzji przyznającej świadczenia wychowawcze zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały, co istotne do ich zrozumienia nie wymagało znajomości przepisów prawa. Wyraźnie w pouczeniu wskazano, że w przypadku uzyskania dochodu należy o tym poinformować organ. Natomiast, odnosząc się do treści skargi, jak i odwołania Kolegium podkreśliło, że jeżeli skarżący nie zrozumiał tego pouczenia nie powinien składać pod nim podpisu, lecz domagać się szerszego wyjaśnienia. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi natomiast dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści (por. np. wyrok WSA w Olsztynie z 7 sierpnia 2018 r., II SA/OL 430/18; wyrok WSA w Lublinie z 6 grudnia 2018 r., II SA/Lu 675/18; wyrok WSA w Krakowie z 14 grudnia 2018 r., III SA/Kr 1141/18). Wprawdzie wymienione wyżej orzeczenia zapadły na gruncie przepisu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jednakże zdaniem Kolegium należy podzielić pogląd WSA w Łodzi, wypowiedziany w wyroku z 8 maja 2018 r., II SA/Łd 261/18, że: "Nie ma żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach pojęcia w kolejnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Sprzyja to zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej". W ocenie Kolegium trudno zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że organ administracji w przypadku wydawania decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ma obowiązek każdorazowo badać, czy strona właściwie zrozumiała pouczenie, które podpisała oraz w konsekwencji, czy miała świadomość pobierania nienależnego świadczenia. Obowiązek taki, po pierwsze jest co do zasady niewykonalny, po drugie, nie wynika z przepisów kodeksu postępowania administracyjnego (zob. wyrok NSA z 23 stycznia 2018 r., I OSK 1734/17).
W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie, przeprowadzenie rozprawy i o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które to koszty nie zostały opłacone ani w części, ani w całości.
Zarządzeniem z 1 marca 2022 r. Przewodniczący Wydziału I w Izbie Ogónoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego, poinformował strony postępowania, że w związku ze zmianą art. 15 zzs4 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn. zm., dalej: uCOVID-19) wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1090), w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach, w których strony nie wyraziły zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadza rozprawę wyłącznie zdalnie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, jeżeli wszystkie strony wyrażą na to zgodę. We wskazanym wyżej okresie nie przeprowadza się rozpraw w siedzibie Naczelnego Sądu Administracyjnego z udziałem stron. Jeżeli którakolwiek z wezwanych stron oświadczy, że nie ma możliwości technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej, sprawa zostanie skierowana na posiedzenie niejawne. W związku z powyższym zwrócono się do stron postępowania o udzielenie informacji, w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia, czy wyrażają zgodę na rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. W razie wyrażenia zgody, poinformowano o możliwości przedstawienia, w terminie 7 dni, dodatkowych wyjaśnień na piśmie. W przypadku braku zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym zwrócono się o udzielenie informacji, czy strona posiada możliwości techniczne uczestniczenia w rozprawie zdalnej przy użyciu informatycznej aplikacji. Poinformowano także, że na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 uCOVID-19 Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenia posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna, że rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.
W odpowiedzi Kolegium wyraziło zgodę na rozpatrzenie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Natomiast skarżący nie wyraził zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, wyraził zgodę na przeprowadzenie rozprawy zdalnej podając swój adres elektroniczny na platformie ePUAP.
Zarządzaniem z 18 marca 2022 r. poinformowano Kolegium, że pełnomocnik skarżącego oświadczył, że posiada możliwości techniczne uczestniczenia w rozprawie zdalnej przy użyciu informatycznej aplikacji. W związku z powyższym zwrócono się do Kolegium o udzielenie informacji, w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia, czy posiada możliwości techniczne uczestniczenia w rozprawie zdalnej przy użyciu informatycznej aplikacji.
W odpowiedzi na powyższe Kolegium oświadczyło, że wyraża zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Kwestię skierowania sprawy do rozpoznania na rozprawie zdalnej przy użyciu aplikacji informatycznej Kolegium pozostawiło Sądowi jednocześnie informując, że w chwili obecnej nie ma możliwości technicznych do uczestniczenia w rozprawie zdalnej.
Zarządzeniem z 29 marca 2022 r. Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 uCOVID-19, zarządził skierowanie sprawy na posiedzenie niejawne celem rozpoznania skargi kasacyjnej.
W dniu 20 czerwca 2022 r., w wykonaniu zarządzenia Sędziego z 14 czerwca 2022 r., w związku ze znajdującymi się w aktach informacjami wskazującymi pośrednio na ogłoszenie upadłości konsumenckiej skarżącego zwrócono się do Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie o nadesłanie odpisu postanowienia z 18 października 2017 r. sygn. akt VIII GU-549/17, a także o wskazanie, czy postępowanie upadłościowe zostało zakończone i w jakiej dacie, a jeżeli postępowanie upadłościowe nie zostało zakończone, o podanie danych osobowych syndyka i jego adresu.
Pismem z 29 czerwca 2022 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie VIII Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i restrukturyzacyjnych przesłał odpisy postanowień z 18 października 2017 r. (VIII GU 549/17/S) oraz z 9 kwietnia 2021 r. (VIII GUp 391/17/S) ze wzmianką o prawomocności. Postanowieniem z 18 października 2017 r., VIII GU 549/17/S, prawomocnym z dniem 25 listopada 2017 r., Sąd Rejonowy ogłosił upadłość M. B. i wyznaczył syndyka masy upadłości w osobie A. Z. Natomiast postanowieniem z 9 kwietnia 2021 r., VIII GUp 391/17/S Sąd Rejonowy umorzył bez ustalania planu spłaty niezaspokojone w postępowaniu upadłościowym zobowiązania upadłego powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości.
Zarządzeniem z 5 sierpnia 2022 r. Przewodniczący Wydziału I w Izbie Ogónoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 uCOVID-19, poinformował strony postępowania o terminie, składzie orzekającym i skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, wraz z pouczeniem o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie istnieją podstawy do uwzględnienia skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę nieważności postępowania, określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. – strona pozbawiona została możliwości obrony swych praw, a to w związku z pominięciem w postępowaniu syndyka masy upadłości. Naczelny Sąd Administracyjny jest zobowiązany z urzędu uwzględnić stwierdzoną przesłankę nieważności, nie podlega także badaniu wpływ przesłanki nieważności na wynik postępowania. Z tego względu nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego, że postępowanie upadłościowe zostało zakończone postanowieniem z 9 kwietnia 2021 r. o umorzeniu zobowiązań upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli (art. 491 (16) ust. 8 ustawy z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, Dz. U. z 2022 r., poz. 1520 ze zm., dalej: p.u.).
Prawo upadłościowe w tytule V reguluje postępowanie upadłościowe wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej (upadłość konsumencka). Zgodnie z art. 491(2) ust. 1 u.p. w postępowaniu tym odpowiednie zastosowanie znajduje w szczególności art. 144 ust. 1 i 2 u.p., zgodnie z którym po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu, postępowania te syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym. Prawomocnym postanowieniem SR z 18 października 2017 r. ogłoszono upadłość skarżącego i wyznaczono syndyka masy upadłości. Postępowanie administracyjne dotyczyło masy upadłości w rozumieniu art. 61 p.u., albowiem wydane decyzje zobowiązują upadłego do zwrotu z jego majątku określonej kwoty. Z tego powodu wymienione postępowania, w tym postępowanie sądowoadministracyjne, powinno być prowadzone z udziałem syndyka, który jest jego stroną. Przepis art. 144 ust. 2 p.u. zakłada bezwzględne podstawienie syndyka w miejsce upadłego w postępowaniach sądowych i administracyjnych dotyczących masy upadłości. Ogłoszenie upadłości wywołuje skutek procesowy w postaci utraty legitymacji procesowej upadłego w odniesieniu do postępowań dotyczących masy upadłości. Reguła ta dotyczy zarówno postępowań wszczętych przed ogłoszeniem upadłości, jak i postępowań wszczętych po ogłoszeniu upadłości. Upadły pozostaje stroną tych postępowań w znaczeniu materialnoprawnym, stroną w znaczeniu formalnym (procesowym) jest zaś syndyk (zob. D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, red. A. J. Witosz, Warszawa 2021, art. 144). Ogłoszenie upadłości nie wpływa natomiast na zdolność procesową upadłego, zdolność procesowa nie jest bowiem uprawnieniem do występowania w charakterze strony w konkretnym procesie, lecz ogólną kwalifikacją podmiotu polegającą na tym, że może on osobiście podejmować czynności procesowe, jej wyznacznikiem w odniesieniu do osób fizycznych jest posiadanie zdolności do czynności prawnych (zob. wyrok NSA z 11 października 2005 r., FSK 2449/04; M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 26).
Rozważając konsekwencje wydania wyroku z udziałem upadłego jako strony postępowania i bez udziału syndyka, w piśmiennictwie dotyczącym postępowania cywilnego wskazuje się, że takie postępowania obarczone jest nieważnością z powodu przesłanki, o jakiej mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c. – nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możliwości obrony swych praw. Argumentuje się, że uczestnikiem postępowania jest syndyk, który wchodzi do postępowań cywilnych z mocy prawa. Zawieszenie postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. ma jedynie służyć włączeniu się przez syndyka do konkretnego procesu. Na skutek ogłoszenia upadłości strony procesu następuje przejście legitymacji procesowej na syndyka. W rezultacie zatem chodzi o naruszenie prawa do obrony syndyka, a nie upadłego (tak D. Chrapoński [w:] Prawo upadłościowe. Komentarz, wyd. II, red. A. J. Witosz, Warszawa 2021, art. 144).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko powyższe ma zastosowanie także do postępowania sądowoadministracyjnego. Przepis art. 183 § 2 pkt 5 zawiera regulację taką samą jak art. 379 pkt 5 k.p.c. Zaistnienie przesłanki nieważności postępowania z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji na podstawie art. 185 § 1 lub art. 185 § 1 w zw. z art. 186 p.p.s.a. (zob. B. Dauter [w:] A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, B. Dauter, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 183).
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1. sentencji o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. O odstąpieniu od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego postanowiono jak w pkt 2. na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. uznając, że ze względu na okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego oraz podstawę uchylenia wyroku, przypadek jest szczególnie uzasadniony. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 15zzs4 ust. 3 uCOVID-19. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a.