I OSK 964/22

I OSK 964/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-04-08
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-05-26
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Karol Kiczka
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Piotr Niczyporuk /przewodniczący/
Symbol z opisem
6076 Sprawy objęte dekretem o gruntach warszawskich
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1166/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-12-06
Skarżony organ
Inne
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 156 § 1 pkt 2, 4,
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 1945 nr 50 poz 279
Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy.
Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
art. 53 ust. 2, art. 53 ust. 3
Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
Dz.U. 2017 poz 718
art. 29 ust. 1 pkt 3a, art. 38 ust. 1
Ustawa z dnia 9 marca 2017 r. o szczególnych zasadach usuwania skutków prawnych decyzji reprywatyzacyjnych dotyczących nieruchomości  warszawskich, wydanych z naruszeniem prawa
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Artur Dral po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Miasta Stołecznego Warszawy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 grudnia 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1166/21 w sprawie ze skargi Miasta Stołecznego Warszawy na decyzję Komisji do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich z dnia 23 marca 2021 r. nr KR VI R 19a/18 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Komisji do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich na rzecz Miasta Stołecznego Warszawy kwotę 1240 (tysiąc dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 grudnia 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 1166/21 oddalił skargę Miasta Stołecznego Warszawy na decyzję Komisji do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich z dnia 23 marca 2021 r. nr KR VI R 19a/18 w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji.
W uzasadnieniu wyroku wskazano, że podstawą wydania decyzji Komisji był art. 29 ust. 1 pkt 3a ustawy z 9 marca 2017 r., zgodnie z którym Komisja stwierdza nieważność decyzji reprywatyzacyjnej, jeśli zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 156 § 1 k.p.a. Okoliczności wskazane w art. 156 § 1 k.p.a. to m. in. skierowanie decyzji do podmiotu niebędącego stroną (art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a.). Podkreślono, że chodzi o sytuację, w której na skutek decyzji administracyjnej przyznano uprawnienie lub też nałożono obowiązek na podmiot, który w świetle przepisów prawa materialnego nie mógł mieć przyznanych danych uprawnień lub obowiązków. Wskazano, że przeddekretowi właściciele nieruchomości umową z 16 maja 1955 r. sporządzoną w formie aktu notarialnego przenieśli na rzecz Z.K. wszelkie prawa i roszczenia wynikające z przejęcia przez Państwo prawa własności nieruchomości. W ocenie Komisji oznaczało to, że przeddekretowi właściciele nieruchomości nie mieli przymiotu strony w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola z 17 maja 1977 r., ustalającej odszkodowanie za część nieruchomości położonej w Warszawie przy ul. W. róg S. [...] oznaczonej jako "[...] " o powierzchni [...] m². Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podzielił stanowisko Komisji, że decyzja ta dotknięta była wadą nieważności o której mowa w art. 156 § 1 pjt 4 k.p.a.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodło Miasto Stołeczne Warszawa, zarzucając Sądowi pierwszej instancji:
1) na podstawie przepisu art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 1 § 1 i § 2 i art. 3 § 1 Prawa o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 134 § 1 i art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3, art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego w zw. z art. 38 ust. 1 ustawy o szczególnych zasadach usuwania skutków prawnych decyzji reprywatyzacyjnych dotyczących nieruchomości warszawskich wydanych z naruszeniem prawa, poprzez nienależyte wykonanie przez Sąd I instancji obowiązku kontroli oraz zaakceptowanie przez Sąd I instancji błędnej oceny materiału dowodowego sprawy oraz błędnych ustaleń, dokonanych przez Organ w decyzji z dnia 23 marca 2021 r., a polegających na:
a) błędnym przyjęciu, że J. i P. małżonkowie K. w dacie zawarcia umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. (Rep. Nr [...]) dysponowali prawami lub roszczeniami z tytułu przejęcia przez Państwo prawa własności nieruchomości położonej przy ul. W. w Warszawie (objętej dawną księgą hipoteczną "[...] Nr [...], [...] i [...]"), podlegającymi przeniesieniu na rzecz Z.K., podczas gdy w dacie tej J. i P. małżonkom K., wobec wygaśnięcia lub niepowstania, nie przysługiwały jakiekolwiek prawa lub roszczenia z tytułu przejęcia przez Państwo prawa własności przedmiotowej nieruchomości;
b) błędnym przyjęciu, że wskutek zawarcia umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. (Rep. Nr [...]) J. i P. małżonkowie K. przenieśli na Z.K. prawa i roszczenia z tytułu przejęcia przez Państwo prawa własności nieruchomości położonej przy ul. W. w Warszawie (objętej dawną księga hipoteczną "[...] Nr [...], [...] i [...]"), w tym roszczenia odszkodowawcze, podczas gdy zgodnie z zasadą "Nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet" J. i P. małżonkowie K. nie mogli przelać mocą umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. na Z.K. jakichkolwiek praw lub roszczeń z tego tytułu, bowiem w dacie zawarcia tej umowy ich nie posiadali;
c) błędnym przyjęciu, że J. i P. małżonkowie K., wobec zawarcia skutecznej umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r., nie mieli przymiotu strony w postępowaniu administracyjnym zakończonym wydaniem przez Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola decyzji reprywatyzacyjnej nr TV.-632/44/76/AB z dnia 17 maja 1977 r., a stroną tego postępowania mógł być jedynie nabywca – Z.K., wobec czego decyzja ta dotknięta jest wadą nieważności, o której mowa w przepisie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., podczas gdy wobec bezskuteczności umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. w dacie złożenia wniosku o przyznanie odszkodowania oraz wydania przez Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola decyzji reprywatyzacyjnym nr TV.-632/44/76/AB z dnia 17 maja 1977 r. podmiotami uprawnionymi do dochodzenia i przyznania odszkodowania z tytułu przejęcia przez Państwo przedmiotowej nieruchomości pozostawali J. i P. małżonkowie K., nie zaś Z.K.;
przy czym uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem doprowadziło do bezzasadnego oddalenia przez Sąd I instancji skargi z dnia 04 maja 2021 r. na decyzję Organu z dnia 23 marca 2021 r., mimo jej oczywistej zasadności;
2) na podstawie przepisu art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 82 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości w zw. z art. 9 ust. 2 dekretu o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy w zw. z art. 7 Konstytucji RP, poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy roszczenia wynikające z art. 7 ust. 4 i 6 i art. 8 dekretu wygaszone zostały z chwilą wejścia w życie u.g.g., tj. z dniem 01 sierpnia 1985 r., podczas gdy prawidłowa wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że w dacie wejścia w życie u.g.g. roszczenia te jako nieistniejące nie zostały objęte hipotezą art. 82 ust. 1 u.g.g.; a w konsekwencji powyższego zarzucam również niewłaściwe zastosowanie w sprawie niniejszej przepisu prawa materialnego, tj. art. 82 ust. 1 u.g.g. w zw. z art. 9 ust. 2 dekretu;
3) na podstawie przepisu art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 7 ust. 1, ust. 2, ust. 4, ust. 5, art. 8, art. 9 dekretu w zw. z art. 7 Konstytucji RP, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy w dacie zawarcia przez J. i P. małżonków K. ze Z.K. umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. istniały jakiekolwiek prawa lub roszczenia z tytułu przejęcia przez Państwo prawa własności przedmiotowej nieruchomości, mogące stanowić przedmiot przelewu, w tym roszczenie odszkodowawcze, podczas gdy w dacie zawarcia tej umowy tego rodzaju prawa lub roszczenia nie istniały wobec czego nie mogły one stanowić przedmiotu skutecznego przelewu na rzecz Z.K. na podstawie umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r.; a w konsekwencji powyższego zarzucam również niewłaściwe zastosowanie w sprawie niniejszej przepisów prawa materialnego, tj. art. 7 ust. 1, ust. 2, ust. 4, ust. 5, art. 8, art. 9 dekretu;
4) na podstawie przepisu art. 174 pkt 1 p.p.s.a. - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 53 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w zw. z art. 7 ust. 1 i ust. 5, art. 9 dekretu w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 38 ust. 1 Ustawy w zw. z art. 7 Konstytucji RP, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy J.K. i P.K. nie przysługiwał status strony w postępowaniu administracyjnym, zakończonym wydaniem przez Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola decyzji reprywatyzacyjnej nr TV.-632/44/76/AB z dnia 17 maja 1977 r., wobec czego decyzja ta obarczona jest wadą nieważności, o której mowa w przepisie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że wobec bezskuteczności umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. status strony w postępowaniu zakończonym wydaniem decyzji nr TV.-632/44/76/AB z dnia 17 maja 1977 r. przysługiwał J.K. i P.K. (a nie Z.K.), wobec czego decyzja ta nie jest obarczona wadą nieważności; a w konsekwencji powyższego zarzucam również niewłaściwe zastosowanie w sprawie niniejszej przepisów prawa materialnego, tj. art. 53 ust. 3 ustawy z 12 marca 1958 r. w zw. z art. 7 ust. 1 i ust. 5, art. 9 dekretu w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 38 ust. 1 Ustawy.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Wniesiono o przeprowadzenie rozprawy.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komisja do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej w całości, rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, a także zasądzenie od skarżącego kasacyjnie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Przed przystąpieniem do merytorycznej oceny zarzutów kasacyjnych, konieczne jest odniesienie się do kwestii powołania w skardze kasacyjnej, w punktach 1c oraz 4 jej petitum, art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: k.p.a.) jako podstawy wadliwości decyzji Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola z dnia 17 maja 1977 r., nr TV.-632/44/76/AB, podczas gdy zarówno Komisja do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich (dalej: Komisja), jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej: Sąd I instancji), opierały swoje rozstrzygnięcia na przesłance nieważności określonej w art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a., tj. skierowaniu decyzji do osoby niebędącej stroną w sprawie. Dokładna analiza treści skargi kasacyjnej prowadzi jednak do wniosku, że ta niedokładność w powołaniu numeru punktu nie uniemożliwia merytorycznego rozpoznania istoty podniesionych zarzutów. Skarżący bowiem w sposób jednoznaczny koncentruje swoją argumentację na zakwestionowaniu ustalenia, że J.K. i P.K. utracili status strony postępowania odszkodowawczego. Wskazują na to przytoczone fragmenty zarzutów: w zarzucie 1c wprost kwestionuje się ustalenie, że K. "nie mieli przymiotu strony", przeciwstawiając tezę, iż to oni, a nie Z.K., "pozostawali" podmiotami uprawnionymi; w zarzucie 4 podnosi się, że małżonkom K. "przysługiwał status strony"; również w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (pkt 2.4) wywód skupia się na wykazaniu zachowania statusu strony przez byłych właścicieli. Całość argumentacji dotyczy więc merytorycznie przesłanki z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. Jednocześnie, w skardze kasacyjnej brak jest odrębnego rozwinięcia zarzutu opartego na przesłance rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.), które miałoby dotyczyć innych aspektów decyzji z 1977 r. niż kwestia jej adresata. W tej sytuacji, powołanie pkt 2 zamiast pkt 4 należy uznać za oczywistą omyłkę pisarską, która nie może stać na przeszkodzie rozpoznaniu merytorycznej treści zarzutu. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami kasacyjnymi, rozumianymi jako istota zarzutów, a nie wyłącznie ich literalne oznaczenie. Skoro więc z całokształtu skargi wynika, że skarżący merytorycznie kwestionuje ustalenie dotyczące statusu strony i wynikającą z tego wadliwość decyzji jako skierowanej do osoby niebędącej stroną (przesłanka z pkt 4), Naczelny Sąd Administracyjny jest uprawniony i zobowiązany rozpoznać sprawę w tym właśnie zakresie.
Po wyjaśnieniu powyższej kwestii formalnej, można przejść do oceny merytorycznej podniesionych zarzutów. Centralnym zagadnieniem prawnym w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie, czy J.K. i P.K., jako byli właściciele nieruchomości objętej działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279, ze zm., dalej: dekret), posiadali status strony w postępowaniu administracyjnym zakończonym decyzją Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola z dnia 17 maja 1977 r., przyznającą im odszkodowanie na podstawie art. 53 ust. 2 (względnie art. 53 ust. 3, jak wskazuje Sąd I instancji i skarżący kasacyjnie, co jednak nie zmienia istoty problemu prawnego) ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 z późn. zm., dalej: ustawa z 1958 r.). Kwestia ta jest nierozerwalnie związana z oceną skutków prawnych umowy z dnia 16 maja 1955 r. (Rep. Nr [...]), zawartej pomiędzy J. i P. małżonkami K. a Z.K., oraz specyfiką postępowań administracyjnych dotyczących roszczeń związanych z nieruchomościami warszawskimi.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do skutków cywilnoprawnych umowy przelewu z dnia 16 maja 1955 r. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, że umowa ta, rozpatrywana na gruncie prawa cywilnego, była co do zasady czynnością prawną skuteczną, przenoszącą na nabywcę, Z.K., "wszelkie prawa i roszczenia z tytułu przejęcia przez Państwo na własność" nieruchomości. Sąd I instancji trafnie odparł zarzuty skargi dotyczące braku przedmiotu przelewu oraz rażącej nieekwiwalentności świadczeń, wskazując na potencjalną możliwość istnienia roszczeń (choćby w formie ekspektatywy praw podmiotowych kształtujących się) oraz na konieczność oceny ekwiwalentności w kontekście realiów prawnych i faktycznych z 1955 r., w szczególności braku wówczas pewności co do możliwości i terminu realizacji roszczeń odszkodowawczych. Przyjęcie cywilnoprawnej skuteczności umowy przelewu nie jest jednak równoznaczne z automatyczną utratą przez zbywców (J. i P.K.) statusu strony w postępowaniu administracyjnym zmierzającym do realizacji roszczeń związanych z wywłaszczeniem na podstawie dekretu.
W tym miejscu należy odwołać się do fundamentalnych zasad dotyczących statusu strony w postępowaniach administracyjnych związanych z realizacją roszczeń do nieruchomości warszawskich, które zostały jednoznacznie wyjaśnione przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale Składu Siedmiu Sędziów z dnia 10 kwietnia 2024 r., sygn. akt I OPS 1/23. W uchwale tej, podjętej w celu rozstrzygnięcia istotnych rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że: "Stronie umowy przelewu wierzytelności określonej w art. 7 ust. 1 i 2 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy (Dz.U. z 1945 r. Nr 50, poz. 279, ze zm.), nie przysługuje przymiot strony w rozumieniu art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000, ze zm.) do uzyskania prawa użytkowania wieczystego w postępowaniu administracyjnym o wydanie decyzji na podstawie art. 7 ust. 2 i 3 powołanego dekretu." Jakkolwiek uchwała ta dotyczyła bezpośrednio postępowań o ustanowienie prawa użytkowania wieczystego na podstawie art. 7 dekretu, to jej ratio legis, oparte na rozróżnieniu skutków cywilnoprawnej umowy przelewu od publicznoprawnego charakteru interesu prawnego strony postępowania administracyjnego w sprawach dekretowych, ma zastosowanie również w niniejszej sprawie, dotyczącej postępowania odszkodowawczego. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały sygn. akt I OPS 1/23 podkreślił, że źródłem interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. w sprawach dekretowych jest norma prawa publicznego, która wiąże określone uprawnienia z sytuacją prawną podmiotu będącego właścicielem nieruchomości w dacie wejścia w życie dekretu (lub jego następcą prawnym w rozumieniu dziedziczenia). Status strony w postępowaniu administracyjnym związanym z dekretem jest nierozerwalnie związany z pierwotnym tytułem własności i statusem osoby bezpośrednio dotkniętej skutkami działania aktu prawa publicznego, jakim był dekret. Czynność cywilnoprawna, taka jak umowa przelewu wierzytelności (praw i roszczeń), nie może samoistnie kreować statusu strony w postępowaniu administracyjnym, którego przedmiotem jest realizacja publicznoprawnych uprawnień wynikających z dekretu. Zasady te, odnoszące się do postępowań o przyznanie prawa do gruntu, znajdują odpowiednie zastosowanie (per analogiam) do postępowań o przyznanie odszkodowania. Odszkodowanie to ma również charakter publicznoprawny, z tytułu uszczerbku majątkowego poniesionego przez byłego właściciela (lub jego następców prawnych sensu stricto) w wyniku działania dekretu. Zatem, również w postępowaniu o odszkodowanie wszczętym na podstawie przepisów regulujących skutki dekretu (w tym wypadku art. 53 ustawy z 1958 r.), stroną legitymowaną do bycia adresatem decyzji administracyjnej przyznającej to świadczenie pozostaje były właściciel lub jego następcy prawni (spadkobiercy), a nie nabywca roszczeń w drodze umowy cywilnoprawnej.
Stosując tę wykładnię do stanu faktycznego niniejszej sprawy, należy uznać, że J.K. i P.K., jako byli właściciele nieruchomości, zachowali status strony w postępowaniu administracyjnym o odszkodowanie prowadzonym na podstawie ustawy z 1958 r., niezależnie od cywilnoprawnej skuteczności umowy przelewu praw i roszczeń na rzecz Z.K. z dnia 16 maja 1955 r. W rezultacie, decyzja Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola z dnia 17 maja 1977 r., przyznająca im odszkodowanie, została skierowana do podmiotów będących stronami w sprawie w rozumieniu prawa administracyjnego. Oznacza to, że decyzja Komisji z dnia 23 marca 2021 r., nr KR VI R 19a/18, stwierdzająca nieważność decyzji z 1977 r. na podstawie art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. (skierowanie decyzji do osoby niebędącej stroną), była wadliwa, gdyż opierała się na błędnym założeniu prawnym, dotyczącym utraty przez byłych właścicieli przymiotu strony. Konsekwentnie, Sąd I instancji, akceptując stanowisko Komisji i oddalając skargę Miasta Stołecznego Warszawy, naruszył prawo materialne poprzez błędną wykładnię i zastosowanie przepisów określających status strony w postępowaniu administracyjnym w sprawach dekretowych.
W konsekwencji powyższych ustaleń należy uznać za zasadne zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej.
Zarzut naruszenia prawa materialnego z punktu 4 petitum skargi kasacyjnej, dotyczący art. 53 ust. 2 (w skardze kasacyjnej błędnie wskazano ust. 3) ustawy z 12 marca 1958 r. w zw. z art. 7 ust. 1 i 5 oraz art. 9 dekretu w zw. z art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. (jak wyżej wyjaśniono, mimo powołania pkt 2) w zw. z art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 9 marca 2017 r. o szczególnych zasadach usuwania skutków prawnych decyzji reprywatyzacyjnych dotyczących nieruchomości warszawskich, wydanych z naruszeniem prawa (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 795) i art. 7 Konstytucji RP, okazał się zasadny. Sąd pierwszej instancji, akceptując błędne stanowisko Komisji o utracie przez małżonków K. statusu strony, dokonał wadliwej wykładni i zastosowania wskazanych przepisów, w szczególności w świetle zasad wynikających z uchwały NSA sygn. akt I OPS 1/23.
Zasadny okazał się również zarzut naruszenia przepisów postępowania sformułowany w punkcie 1 petitum skargi kasacyjnej, tj. art. 1 § 1 i 2 oraz art. 3 § 1 Prawa o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 134 § 1 i art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 6, 7, 8 § 1, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 38 ust. 1 ustawy z 9 marca 2017 r. Błędna ocena prawna statusu J. i P. małżonków K., wynikająca z nieprawidłowego zastosowania prawa materialnego, doprowadziła Sąd pierwszej instancji do nienależytego wykonania obowiązku kontroli legalności zaskarżonej decyzji Komisji i zaakceptowania jej błędnych ustaleń (w szczególności zarzut 1c skargi kasacyjnej). Naruszenie prawa materialnego przełożyło się na naruszenie wskazanych przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, prowadząc do niezasadnego oddalenia skargi.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego z punktu 3 petitum skargi kasacyjnej (art. 7 ust. 1, 2, 4, 5, art. 8, art. 9 dekretu w zw. z art. 7 Konstytucji RP), należy wskazać, że opierał się on na tezie o całkowitej bezskuteczności umowy przelewu z 1955 r. z powodu braku istniejących praw lub roszczeń w dacie jej zawarcia. Chociaż Naczelny Sąd Administracyjny, podobnie jak Sąd I instancji, skłania się ku stanowisku o cywilnoprawnej skuteczności tej umowy (jako dotyczącej co najmniej ekspektatywy), to zarzut ten trafnie zmierzał do wykazania, że umowa ta nie pozbawiła K. statusu strony w postępowaniu administracyjnym. W tym zakresie argumentacja skargi kasacyjnej, prowadząca do wniosku zgodnego z wykładnią opartą na uchwale I OPS 1/23, przyczynia się do uwzględnienia skargi. Podobnie należy ocenić zarzuty proceduralne z punktów 1a i 1b petitum, kwestionujące akceptację przez Sąd I instancji ustaleń Komisji co do istnienia i skutecznego przeniesienia praw i roszczeń w 1955 r. w kontekście utraty statusu strony. Chociaż kwestia cywilnoprawnej skuteczności nie jest kluczowa dla rozstrzygnięcia o statusie strony w postępowaniu administracyjnym, to błąd Sądu I instancji polegał na zaakceptowaniu wniosku, że skuteczny przelew cywilnoprawny automatycznie oznaczał utratę statusu strony administracyjnej, co było wynikiem błędnej wykładni prawa materialnego.
Odnośnie zarzutu naruszenia prawa materialnego z punktu 2 petitum skargi kasacyjnej, tj. art. 82 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości w zw. z art. 9 ust. 2 dekretu, wskazać trzeba, że kontrola legalności decyzji z 1977 r. w trybie nadzwyczajnym (stwierdzenia nieważności) musi być dokonywana w oparciu o stan prawny obowiązujący w dacie wydania tej decyzji. Powoływanie się na przepisy ustawy, która weszła w życie osiem lat po wydaniu kontrolowanej decyzji, w celu oceny jej wadliwości, jest niedopuszczalne i stanowiło błąd Sądu pierwszej instancji. Kwestia ewentualnego wygaśnięcia roszczeń na mocy art. 82 ust. 1 ustawy z 1985 r. nie mogła mieć wpływu na ocenę ważności decyzji wydanej w 1977r.
Reasumując, Sąd pierwszej instancji naruszył przepisy prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie norm dotyczących statusu strony w postępowaniach odszkodowawczych za nieruchomości warszawskie, w szczególności w świetle zasad wynikających z uchwały NSA sygn. akt I OPS 1/23, co doprowadziło do bezpodstawnej akceptacji wadliwej decyzji Komisji stwierdzającej nieważność decyzji Naczelnika Dzielnicy Warszawa-Wola z 1977 r. na podstawie art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. Naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, a zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, pomimo pewnych niedokładności w powołaniu jednego z przepisów, okazały się merytorycznie uzasadnione.
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i - uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona - skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 188 p.p.s.a., rozpoznając skargę. Wobec tego, wydana w sprawie decyzja Komisji do spraw reprywatyzacji nieruchomości warszawskich z dnia 23 marca 2021 r. podlegała uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.
Rozpoznając sprawę ponownie, organ w pierwszej kolejności, zbada materiał dowodowy w kontekście zaistnienia przesłanek umorzenia z mocy prawa postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności.
O kosztach postępowania sądowego orzeczono w pkt 2 wyroku w oparciu o art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r., poz. 1964 ze zm.).