II SA/Bd 1157/23

II SA/Bd 1157/23 - Wyrok WSA w Bydgoszczy
Data orzeczenia
2024-02-21
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-09-27
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Sędziowie
Jerzy Bortkiewicz /sprawozdawca/
Joanna Brzezińska /przewodniczący/
Mariusz Pawełczak
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędziowie: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz (spr.) asesor WSA Mariusz Pawełczak Protokolant: sekretarz sądowy Dominika Matuszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2024 r. sprawy ze skargi D. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.
Uzasadnienie
U z a s a d n i e n i e:
Prezydent Miasta Włocławek decyzją z dnia 5 lipca 2023 r., na podstawie art. 17, art. 20, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczenia rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej: "u.ś.r.", odmówił D. W., zwanemu dalej: "skarżącym" lub "stroną" przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe rozstrzygnięcie organ I instancji oparł zasadniczo o następujące ustalenia i rozważania:
W dniu 13 czerwca 2023 r. strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem W. W., który legitymuje się orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności we [...] z dnia [...].01.2023 r., z którego wynika, że ma ustalony znaczny stopnień niepełnosprawności na stałe i nie da się ustalić daty od kiedy niepełnosprawność powstała, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 12.12.2022 r. Niepełnosprawność nie powstała zatem w okresie, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, stwierdzającym niezdolność do samodzielnej egzystencji na stałe.
Z wywiadu środowiskowego z dnia 22.06.2023 r. wynika, że strona mieszka wspólnie z ojcem oraz z matką A. W., która jest osobą schorowaną, choruje przewlekle na cukrzyce, nadciśnienie, depresję oraz schorzenia neurologiczne , posiadającą prawo do emerytury z ZUS i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z wywiadem środowiskowym strona sprawuje faktyczną i stałą opiekę nad ojcem.
Osoba wymagająca opieki jest osobą leżącą, ma problemy z wykonywaniem podstawowych czynności życia codziennego oraz wymaga opieki w nocy. W związku z powyższym strona pomaga ojcu między innymi w takich czynnościach, jak: ubieranie, utrzymywanie higieny osobistej (m.in. kąpiel, obcinanie paznokci), przygotowywanie i podawanie posiłków, podawanie leków, zakładanie pampersów, pomoc w wykonywaniu ćwiczeń fizycznych (m.in. masaże, oklepywanie) oraz wykonuje inne czynności dnia codziennego np. robienie zakupów, sprzątanie, czuwanie podczas snu, umawianie wizyt lekarskich. Jak wynika z wywiadu środowiskowego strona prowadziła działalność gospodarczą, jednak zmuszona była zrezygnować z pracy, aby opiekować się ojcem - dowód: wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej.
Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że niemożność przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Ponadto art. 17 ust 1b, u.ś.r., stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:
1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub
2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21.10.2014 r., sygn. akt: K 38/13 stwierdził niezgodność unormowania zawartego w art. 17 ust. 1b u.ś.r., z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią 18 lub 25 roku życia ze względu na moment powstania niepełnosprawności.
Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności części normy wynikającej z ww. przepisu zalecając ustawodawcy poprawienie stanu prawnego. W konsekwencji to na ustawodawcy spoczywa obowiązek zmiany przepisu w tym zakresie, co nie nastąpiło do dnia dzisiejszego.
W odwołaniu skarżącego od powyższej decyzji zakwestionowano jej zasadność i wyjaśniono, że stan zdrowia mamy strony nie pozwala jej sprawować opiekę nad ojcem.
Wskazano, że strona zawsze była czynna zawodowo, lecz po 16 latach musiała zaprzestać prowadzenia działalności gospodarczej, z uwagi na stan zdrowia ojca.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Włocławku decyzją z dnia 23 sierpnia 2023 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023r., poz. 775), zwanej dalej: "kpa", w związku z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.
Powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy oparł o następujące ustalenia i rozważania:
Odnosząc się do pierwszej z przesłanek negatywnego rozstrzygnięcia zwrócenia uwagi wymaga, że zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) ww. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż możliwe jest odnalezienie w treści jej art. 17 przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. II SA/Rz 1090/19, CBOSA, LEX). Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r.,(zob. np. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 7 lipca 2020 r. o sygn. II SA/Bd 364/20, LEX, wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r., sygn. III SA/Gd 436/20, LEX, oraz z 25 czerwca 2020 r., sygn. III SA/Gd 519/20, LEX).
Tym samym argument organu I instancji pomijający opisaną wyżej utratę konstytucyjności przepisu, jest wadliwy i nie może uzasadniać odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Natomiast odnosząc się do drugiej z przesłanek stanowiącej podstawę odmowy wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego podnieść należy, iż zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełno sprawności.
Z przedłożonych akt sprawy wynika, iż ojciec strony - osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonka aktualnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - tak wywiad środowiskowy z dnia 22 czerwca 2023r., okoliczności podnoszone w odwołaniu.
Wobec przedstawionej treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, u.ś.r.,, stronie nie można przyznać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W skardze złożonej do Sądu, na ww. decyzję, skarżący wniósł o jej zmianę i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W uzasadnieniu skargi odnosząc się do przyczyny odmowy świadczenia, podniesiono, że mama z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie w pełni opiekować się ojcem, który jest rosłym człowiekiem o szerokim gabarycie, ważącym ponad sto kilogramów i wymagającym kilkukrotnej wymiany pampersów w ciągu dnia, sadzanie go do posiłków, czy gimnastyka.
Stwierdzono, że strona starając się o świadczenie pielęgnacyjne musiała zrezygnować z pomocy opiekunki (warunek konieczny postawiony przez MOPR), co sprawia, że skarżący od czerwca wszystkie prace przy ojcu wymagające użycia siły wykonuje sam. Powtórzono też argumentację odwołania o konieczności rezygnacji przez stronę z uwagi na niemożność pozostawienia ojca bez opieki strony.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje:
Skarga okazała się niezasadna.
Ocena zaskarżonej decyzji przeprowadzona w zakresie wynikającym z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.; dalej zwaną: "p.p.s.a.", nie potwierdza, aby w toku postępowania administracyjnego uchybiono prawu materialnemu, oraz prawu procesowemu, w sposób uzasadniający uchylenie zaskarżonej decyzji.
Rozpoznając niniejszą sprawę dostrzec najpierw należy, że organy obu instancji przyjęły odmienne stanowiska w zakresie wykładni przepisów prawa materialnego. Organ I instancji stanął na stanowisku, że występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Organ odwoławczy natomiast uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności ojca skarżącego, który to pogląd Sąd podziela. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, Trybunał za niekonstytucyjne uznał różnicowanie, na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., sytuacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, których niepełnosprawność powstała po okresach wskazanych w ww. przepisie od tych, których niepełnosprawność powstała w okresach późniejszych. Oznacza to, że na wynik spraw z zakresu świadczeń pielęgnacyjnych przestała mieć wpływ kwestia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jeżeli niepełnosprawność ta powstała później niż do ukończenia przez nią 18, względnie 25 roku życia (pod warunkiem kontynuowania nauki w szkole średniej lub wyższej, który to warunek w niniejszej sprawie nie został spełniony), w tym bowiem zakresie ww. przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji statuującym zasadę równości wobec prawa.
Natomiast organy obu instancji zajęły tożsame stanowisko, co do oceny zagadnienia, czy skarżącemu przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem, z uwagi na zaistnienie w sprawie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., tj. pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Pogląd organów obu instancji, co do braku podstaw do przysługiwania stronie wnioskowanego świadczenia, należało zaakceptować.
Zgodnie z przepisem art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Jednocześnie w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Zgodnie z art. 130 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2086 - dalej "k.r.o.") małżonek wyprzedza wszystkie osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca skorelował uprawnienie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 130 k.r.o. z warunkiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W świetle powyższych uregulowań obowiązek alimentacyjny małżonka wobec współmałżonka ustaje, gdy ten legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wówczas dochodzi do zaktualizowania się uprawnienia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dla osób wskazanych w art. 129 § 1 k.r.o., a więc dla zstępnych zobowiązanych do spełniania obowiązku alimentacyjnego.
W orzecznictwie ukształtowały się dwa stanowiska, w odmienny sposób odnoszące się do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy żyją rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu lub małżonek osoby wymagającej opieki.
Według pierwszego stanowiska, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób innych niż: matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, osoby na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego w dalszej kolejności, powstaje nie tylko w sytuacji, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w bliższym stopniu oraz współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy osoby te z przyczyn obiektywnych nie są w stanie realnie sprawować opieki. Wskazywano, że w konkretnych, indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej cytowanych przepisów, w zgodnie z przepisami Konstytucji RP. Do takich sytuacji zaliczano przykładowo starczą niedołężność małżonka, jego bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej lub w zakładzie karnym. Niewątpliwie do takich okoliczności należałoby dodać sytuację taką jak w niniejszej sprawie, w której małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, realizując swój obowiązek alimentacyjny, sprawuje już opiekę nad innym niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny.
Natomiast według drugiego stanowiska warunkiem koniecznym dla uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez wyżej wymienione osoby jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu lub małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. la oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.
Prawidłowość drugiego z wyżej przytoczonych poglądów jednoznacznie potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. akt I OPS 2/22 (dostępna na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). NSA stwierdził w niej kategorycznie, w punkcie drugim sentencji (punkt pierwszy nie odnosi się do realiów niniejszej sprawy), że "warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".
Z powyższego wynika jednoznacznie, że dopóki współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, dopóty inna niż współmałżonek osoba, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., nie może uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy oznacza to, że fakt sprawowania opieki przez skarżącego nad ojcem, którego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie daje uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego.
Podkreślić należy, że podjęcie uchwały abstrakcyjnej ma ten skutek, że uchwała ta wiąże sądy administracyjne, co wynika z art. 269 § 1 p.p.s.a. Przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. Innymi słowy ocena prawna zagadnienia budzącego w orzecznictwie wątpliwości wyrażona w uchwale składu poszerzonego NSA obliguje sąd administracyjny do jej zastosowania W sprawie zawisłej przed tym sądem.
Dlatego też, skoro w sprawie nie wystąpiła zasadnicza przesłanka aktualizująca po stronie skarżącego uprawnienie do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, a która to przesłanka wynika bezpośrednio z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., brak było podstaw do przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Szczególne okoliczności faktyczne, na jakie wskazuje skarżący, nie mogły mieć wpływu na wynik sprawy. Powyższe stanowisko zbieżne jest z poglądem wyrażonym w uchwale NSA o sygn. I OPS 2/22.
Mając na uwadze niewątpliwie trudną sytuację rodzinną skarżącego podkreślić należy, że bezwzględny charakter normy prawnej określającej przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż małżonek niepełnosprawnego w stopniu znacznym, obligował organy obu instancji do odmownego załatwienia sprawy. W sprawach z przedmiotu świadczeń pielęgnacyjnych organy nie posługują się uznaniem decyzyjnym, co oznacza, że przepisy u.ś.r. nie dają podstaw do wzięcia pod uwagę innych okoliczności niż podniesione w tej ustawie, w tym okoliczności tego rodzaju, jakie podnosi skarżący.
Mając to wszystko na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.