I SA/Wa 2630/22

I SA/Wa 2630/22 - Wyrok WSA w Warszawie
Data orzeczenia
2023-09-05
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2022-11-07
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Sędziowie
Monika Sawa
Nina Beczek /sprawozdawca/
Przemysław Żmich /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 259
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich sędzia WSA Monika Sawa asesor WSA Nina Beczek (spr.) Protokolant starszy specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2023 r. sprawy ze skargi S. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 sierpnia 2022 r. nr GZ.rn.625.259.2018 w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.
Uzasadnienie
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań S. Z. i Powiatu [...], decyzją z 29 sierpnia 2022 r. nr [...]w punkcie 1) uchylił decyzję Wojewody [...] z 10 czerwca 2014 r. nr [...] w części stwierdzającej, że parcela pgr [...] położona w granicach aktualnej dz. ew. nr [...] w [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), powoływanego dalej jako "dekret"; w punkcie 2) stwierdził, że parcela pgr [...] położona w granicach aktualnej dz. ew. nr [...] w [...], podpadała pod działanie ww. przepisu; w punkcie 3) utrzymał w mocy decyzję z 10 czerwca 2014 r. w zakresie punktu drugiego rozstrzygnięcia.
Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Skarżący S. Z. wnioskiem z 9 października 2017 r. wystąpił do Wojewody o wydanie - na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), powoływanego dalej jako "rozporządzenie" - decyzji stwierdzającej, że nieruchomość składająca się z dz. nr [...], stanowiąca zespół dworsko-parkowy w [...] gmina [...], objęta lwh [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Pismem z 29 lipca 2009 r., sprecyzowanym 21 września 2009 r., skarżący rozszerzył żądanie wniosku o dz. nr [...].
Wojewoda decyzją z 10 czerwca 2014 r. stwierdził, że:
1) parcela pb [...] oraz pgr [...] i część pgr [...] w granicach aktualnej dz. nr [...] położonej w [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu;
2) parcele pb [...], parcele pgr [...] oraz część pgr [...], część pgr [...], część pgr [...], część pgr [...], część pgr [...] objętych Lwh [...]ks. tab. w granicach aktualnej dz. nr [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu;
3) część pgr [...], część pgr [...], część pgr [...] objętych Lwh [...] ks. tab., część pgr [...] objętej Lwh [...] i część pgr [...] objętej Lwh [...] w granicach dz. nr [...], która w wyniku podziału utworzyła dz. nr [...] i nr [...], podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
W uzasadnieniu decyzji Wojewoda wskazał, że zgodnie z Lwh [...] ks. tab. parcela pgr [...] stanowiła ogród, pgr [...] - bagno, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] - ogród, pgr [...] - łąkę, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] - park, pgr [...] - ogród, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] - rolę, pgr [...] – rolę, pgr [...] – rolę, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] - drogę. Z kolei w Lwh [...] parcela pgr [...] oznaczona została jako łąka, a następnie rola, natomiast w Lwh [...] parcela pgr [...] oznaczona została jako rola. Organ zauważył, że z przejętego przez Skarb Państwa majątku ziemskiego [...] od parcelacji wyłączony został obszar o pow. 34,41 ha, tzw. resztówka, którą przekazano gminnej Szkole [...], a następnie Wydziałowi Pracy i Pomocy Społecznej dla Domu Opieki dla dorosłych. W skład resztówki, jak wynika z uchwały Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z 11 września 1951 r. nr [...] oraz Protokołu zdawczo-odbiorczego z 2 października 1951 r. w sprawie przekazania tej resztówki na cele opieki społecznej, wchodziły grunty orne, łąki, sady, park, drogi i inne użytki. Na jej terenie w dniu przejęcia znajdowały się: dwór, oficyna, dwie obory, wozownia, kurnik, spichlerz, trzy stodoły i dwa czworaki. Z kolei w protokole z 10 października 1945 r. w sprawie przekazania resztówki Gminnej Szkole [...], jako inwentarz nieruchomy wyliczono: budynki mieszkalne i gospodarcze, magazyn ogrodniczy, szklarnię, lodownię z cegły bez dachu, drewutnię, kurnik, spichlerz, stodołę, dwie szopy, kuźnię, stelmarnię, chlewnię, obory, magazyn zbóż, wozownię, stajnię, rządcówkę, kancelarię, czworaki, zaś według stanu na dzień 9 marca 1950 r. na terenie resztówki znajdowały się budynki mieszkalne: dom murowany, oficyna, dwa czworaki oraz budynki gospodarcze: dwie obory, wozownia, kurnik, spichlerz, trzy stodoły (protokół z 9 marca 1950 r. z oględzin resztówki). W dniu 8 stycznia 2009 r. przeprowadzono oględziny nieruchomości z udziałem stron postępowania, a przy piśmie z 26 sierpnia 2013 r. Starostwo Powiatowe w [...] przekazało pisemne oświadczenia na temat majątku [...] złożone przez H. W., M. J., H. S. i M. M., które dopuszczono jako dowód w sprawie. Zdaniem Wojewody, z materiału dowodowego wynika, że na terenie resztówki znajdowały się liczne zabudowania, choć dowody te wykazują też pewne rozbieżności. I tak w protokole z 10 października 1945 r. jako inwentarz nieruchomy wyliczono budynki mieszkalne i gospodarcze, magazyn ogrodniczy, szklarnię, lodownię z cegły bez dachu, drewutnię, kurnik, spichlerz, stodołę, dwie szopy, kuźnię, stelmarnię, chlewnię, obory, magazyn zbóż, wozownię, stajnię, rządcówkę, kancelarię i czworaki, podczas gdy w dokumencie "Resztówka [...], nr teczki [...]" i "Opisie nieruchomości sporządzonym na dzień 15/IV1945 r." wykazane zostały jedynie oficyna, dwie obory, wozownia, kurnik, spichlerz, trzy stodoły, dwa czworaki. W oświadczeniach złożonych przez H. W., M. J., H. S. i M. M. wskazano, że na pb [...] znajdował się dwór, pb [...] - spichlerz, pb [...] - stodoły, pb [...] - kuźnia lub wozownia, pb [...] - budynek obory, budynek stajni oraz mieszkanie rządcy, zaś na pb [...] - podpiwniczony budynek, w którym mieszkała służba i przechowywano mleko. W ocenie organu, na uwagę zasługuje jednak fakt, że powierzchnia dz. nr [...], która aktualnie wynosi 5,8459 ha, jest znacznie mniejsza od obszaru całej resztówki [...], która liczyła 34,41 ha. Zatem część przejętych zabudowań znajdowała się poza granicami tej działki. Powyższe znajduje potwierdzenie w załącznikach do oświadczeń M. M. i M. J., z których wynika, że część omawianej resztówki, na której usytuowane były obiekty budowlane, położona jest poza obszarem objętym wnioskiem. Wojewoda uznał ostatecznie, że zebrany materiał dowodowy, przy uwzględnieniu różnic w stanie faktycznym uwidocznionym na mapach katastralnych, pozwala stwierdzić, że zabudowania ww. majątku znajdowały się na parcelach budowlanych oznaczonych l.kat [...]. Podał, że założenie dworsko-parkowe w [...], obejmujące zespół bramno-gospodarczy z ogrodami warzywnymi od zachodu, zespół parkowo-pałacowy w części centralnej, zespół folwarczny z dziedzińcem od wschodu, decyzją z 16 marca 1985 r. nr L.dz. [...] wpisane zostało do rejestru zabytków pod nr [...]. W granicach obszaru objętego ochroną znajdują się: pałac, zespół bramny z dozorcówką i murem, budynki gospodarcze i wozownia, budynki gospodarcze-folwarczne i budynek spichlerza oraz park (por. "[...]. Założenie podworskie", [...] 1983 r.; decyzja z 16 marca 1985 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków; kopia zaświadczenia Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków w [...] z 1 kwietnia 1999 r.). Organ podał, że w oparciu o mapy katastralne ustalono, że znajdująca się w centralnej części zespołu dworsko-parkowego parcela pb [...] (zabudowana pałacem) posiadała kształt nieregularnego wieloboku otoczonego obszarem parceli pgr [...], która zgodnie z użytkiem wykazanym w Lwh [...] ks. tab. stanowiła park. Istnienie w tej części założenia parku potwierdza starodrzew opisany w opracowaniu "[...]. Założenie podworskie". Od strony północnej sąsiedztwo pgr [...] stanowiła pgr [...] wykazana w Lwh [...] ks. tab. jako bagno. Na mapie katastralnej z 1848 r., opisanej jako plan klasyfikacyjny z 11 lutego 1936 r., pgr [...] oznaczona została symbolem W III - woda. Natomiast z opisu zamieszczonego w opracowaniu "[...]. Założenie podworskie" wynika, że na terenie parku znajdował się staw o pow. 0,1 ha, który w latach 70-tych XX w. został zasypany. Na położenie stawu wskazał także w swoim oświadczeniu M. M.. Z kolei H. S. podała, że "we Dworze zamieszkiwali Państwo S., zarządca pan S. W. z żoną i dwójką dzieci oraz matka zarządcy pani S. (...) oprócz tych osób mieszkała również pokojówka, lokaj i kucharka". W innym miejscu tego samego oświadczenia wskazała jednak, że budynek który był "w połowie zamieszkały przez Państwo S. (zarządców)" usytuowany był "przy bramie głównej po lewej stronie", a w drugiej połowie tego budynku "mieściły się stajnie dla koni (obecny pawilon B)". Organ zauważył, że wynikła w tej kwestii nieścisłość wyeliminowana została przez inne dowody zebrane w sprawie. I tak M. M. wskazał, że rządca S. mieszkał "zaraz za bramą główną majątku po lewej stronie". Nadto z zeznań skarżącego wynika, że dwór w [...] był zamieszkiwany przez jego rodziców, którzy pobrali się prawdopodobnie w 1937 r., natomiast A. nigdy w [...] nie mieszkał, mieszkał w [...] (dowód: Protokół przesłuchania stron z 28 października 2009 r.). Wobec tego Wojewoda przyjął, że zarządca majątku nie zamieszkiwał budynku dworu, a jego mieszkanie znajdowało się w innej części majątku. Z powyższego wynika, że dwór (pb [...]) wraz z otaczającym go parkiem (część pgr [...]), w którym mieścił się staw (pgr [...]), znajdujące się na części dz. nr [...], stanowił reprezentacyjną część założenia dworsko-parkowego w [...], wykorzystywaną na cele mieszkalno-rekreacyjno-wypoczynkowe właściciela i jego rodziny. Żaden z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy nie wskazuje, aby dwór ten oraz otaczający go park ze stawem był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej, w szczególności zaś do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem, tym bardziej że rządcówka położona była poza budynkiem pałacu. Żaden również dokument nie wskazuje, że znajdujący się na terenie staw miał przeznaczenie hodowlane. W tej sytuacji organ uznał, że parcela budowlana pb [...], na której znajdował się pałac, a także część pgr [...] stanowiąca park, oraz pgr [...] staw, objęte Lwh [...] ks. tab., w granicach aktualnej dz. nr [...], nie podlegały przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu.
Organ wskazał dalej, że zabudowania gospodarcze majątku znajdowały się na parcelach budowlanych oznaczonych l.kat [...]. Choć parcel takich nie można uznać za nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to jednak sam fakt zabudowania nieruchomości ziemskiej określonymi obiektami budowlanymi nie stanowi negatywnej przesłanki do jej przejęcia na cele reformy rolnej. Organ zauważył, że zabudowania, tj. spichlerz - pb [...], stodoły – pb [...], kuźnia lub wozownia - pb [...], obora i stajnia, a także mieszkanie rządcy - pb [...], podpiwniczony budynek, w którym mieszkała służba i przechowywano mleko - pb [...], wiążą się z działalnością rolniczą i są niezbędne do jej prowadzenia. Istnienie tych zabudowań umożliwiło bowiem wykorzystanie użytków rolnych, zatem ich związek funkcjonalny z gospodarstwem rolnym nie budzi wątpliwości. W tej sytuacji organ uznał, że ww. parcele budowlane, podlegały przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e dekretu, gdyż były funkcjonalnie związane z gospodarstwem rolnym majątku.
Odnosząc się do pozostałych parcel stanowiących przedmiot postępowania Wojewoda zauważył, że zgodnie z wykazem hipotecznym Lwh [...] ks. tab. parcele gruntowe stanowiły: pgr [...] - ogród, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] - ogród, pgr [...] - łąka, pgr [...] - pastwisko, pgr [...] -ogród, pgr [...]- pastwisko, pgr [...] - rola, pgr [...] - rola, pgr [...]- rola, pgr [...] - pastwisko, [...] – pastwisko, zaś ujawniona w Lwh [...] pgr [...] stanowiła łąkę, a następnie użytek rolny, a ujawniona w Lwh [...] pgr [...]- użytek rolny. W oparciu o dokumenty udostępnione przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w [...] ustalono, że na przedmiotowym terenie znajdowały się liczne sady (dowód: "[...]. Założenie podworskie", 1983 r., Karta ewidencyjna-karta zbiorcza zespołu podworskiego [...]). Porównanie tych dokumentów wykazało, że miejsce usytuowania sadów odpowiada położeniu parcel pgr [...], pgr [...], pgr [...]wskazanych w Lwh [...] jako ogród, co dowodzi, że parcele te stanowiły w istocie ogrody owocowe. Zgodnie natomiast z § 4 rozporządzenia w skład użytków rolnych wchodziły grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i sadownicze. Sady i ogrody owocowe, a także pastwiska i grunty orne, stanowiły zatem użytki rolne, więc podlegały przejęciu na cele reformy rolnej. Z powyższych przyczyn organ uznał, że wskazane parcele podlegały przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Wojewoda wskazał dalej, że w skład aktualnej dz. nr [...] weszła również część pgr [...] objęta Lwh [...] ks. tab., stanowiąca drogę. Z mapy katastralnej wynika, że parcela ta zapewniała komunikację pomiędzy poszczególnymi częściami majątku, których rolniczy charakter, czy też związek funkcjonalny został stwierdzony w niniejszym orzeczeniu. Zatem przeznaczenie parceli pgr [...] miało charakter gospodarczy, bowiem wykorzystywana była na potrzeby części gospodarczej majątku. Droga ta wiązała się z działalnością rolniczą i była niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania budynków gospodarczych majątku, w których prowadzono działalność rolniczą. Jej związek funkcjonalny z gospodarstwem rolnym nie budzi wątpliwości. Z powyższych przyczyn również ta parcela podlegała przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Odwołania od powyższej decyzji Wojewody wnieśli Powiat [...] i S. Z..
Powiat [...] zaskarżył decyzję w części dotyczącej pkt 1 w zakresie w jakim stwierdza, że parcela pgr [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W jego ocenie, Wojewoda błędnie uznał, że zgromadzony materiał dowodowy nie wykazał, że znajdujący się na terenie założenia dworsko-parkowego staw (pgr [...]) miał przeznaczenie hodowlane, w sytuacji gdy parcela ta nie wchodziła w skład parku (usytuowanego na pgr [...]), a jedynie sąsiadowała z nim od strony północnej i otoczona była pgr [...], czyli pastwiskiem, co w sposób pośredni wskazuje, że istniało funkcjonalne powiązanie stawu z gospodarstwem rolnym. Również przedłożone w sprawie przesłuchania świadków wskazują, że istniał związek funkcjonalny stawu z gospodarstwem rolnym, bowiem wykorzystywano go do pojenia bydła i hodowli ryb.
S. Z. zaskarżył natomiast decyzję w zakresie pkt 2, zarzucając Wojewodzie błędną ocenę, że parcele budowlane, na których znajdowały się zabudowania gospodarcze majątku (tj. pb [...] i [...]) podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy parcel budowlanych nie można uznać za nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Skarżący zauważył również, że wbrew ocenie organu, parcele pgr 1, 5 i 12 stanowiły przydomowy ogród. Wniósł jednocześnie o sporządzenie i załączenie do akt aktualnego operatu geodezyjnego obejmującego szczegółowo granice parcel opisanych w decyzji.
Minister rozpoznając odwołania w zaskarżonym zakresie, decyzją z 21 sierpnia 2017 r. w punkcie 1) uchylił decyzję z 10 czerwca 2014 r. w części stwierdzającej, że parcela pgr [...] położona w granicach aktualnej dz. nr [...] w [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i w punkcie 2) stwierdził, że parcela ta podpadała pod działanie ww. przepisu; w punkcie 3) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w zakresie pkt 2 rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że decyzja Wojewody, wobec jej niezaskarżenia w zakresie pkt 3 i 1 (w części orzekającej, że pb [...] i część pgr [...] w granicach aktualnej dz. nr [...], nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu), stała się w tej części ostateczna.
Powyższa decyzja Ministra stała się przedmiotem skargi wniesionej przez S. Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 13 lipca 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 1847/17, uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że z treści zaskarżonej decyzji nie wynika, w jaki sposób i na podstawie jakiego materiału dowodowego organ ustalił, gdzie dokładnie znajdowały się parcele objęte omawianym rozstrzygnięciem w odniesieniu do istniejących obecnie działek ewidencyjnych i innych dawnych parcel oraz co się na tych parcelach znajdowało. Organ odwoławczy nie odniósł się również do zawartego w odwołaniu wniosku skarżącego o sporządzenie i załączenie aktualnego operatu geodezyjnego obejmującego granice parcel opisanych w decyzji (tj. o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego geodety). Jeśli wniosek taki organ uważał za niezasadny, powinien był wyjaśnić przyczyny takiej decyzji w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, tym bardziej, że ustalenia organów dotyczące położenia poszczególnych parcel są niejasne i oparte na dokumentach, pomiędzy którymi zachodzą rozbieżności dostrzeżone przez organ pierwszej instancji, lecz nieusunięte zarówno przez Wojewodę, jak i Ministra. Zaniechanie powyższego, z przyczyn wyżej podanych, naruszało przepisy art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1, art. 78 § 1 i § 2, art. 80 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu, nie bez znaczenia jest również okoliczność, że skarżący kwestionuje ustalenia organów co do rolniczego przeznaczenia niektórych parcel zabudowanych budynkami, np. stróżówką (którą organy uznały za przechowalnię mleka); mieszkaniem rządcy, w którym jak twierdzi skarżący trzymano również konie do bryczek; prywatną wozownią i kancelarią oraz kaplicą urządzoną przez matkę skarżącego (tj. budynkiem uznanym przez organy jako kuźnia). W rezultacie Sąd przyznał rację skarżącemu, że sprawa nie została w sposób dostateczny wyjaśniona. Sąd wskazał, że Minister, bez właściwego uzasadnienia, pominął wnioski dowodowe skarżącego, jak również nie wyjaśnił w sposób precyzyjny, na jakich konkretnie dowodach oparł się wydając zaskarżoną decyzję oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. W konsekwencji Sąd stwierdził, że rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1 i 2 zaskarżonej decyzji, które zapadło po uwzględnieniu odwołania Powiatu [...], jest rozstrzygnięciem niekorzystnym dla skarżącego, bowiem organ odwoławczy, zmieniając ustalenia faktyczne organu pierwszej instancji, stanął na stanowisku, że parcela pgr [...], na której znajdował się staw, była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, nie zaś z założeniem dworsko-parkowym. Zdaniem natomiast skarżącego, ustalenia organu odwoławczego odnośnie do charakteru (przeznaczenia) stawu są dowolne i dokonane zostały z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów wbrew art. 80 kpa. Rekapitulując, Sąd wskazał, że organ ma ponownie dokonać analizy akt sprawy i ocenić, czy w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości (konkretnie w odniesieniu do parcel wskazanych w obu złożonych odwołaniach od decyzji Wojewody) istniał "związek funkcjonalny" (gospodarcza całość) pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolnym a częściami składowymi majątku ziemskiego niemającymi stricte charakteru rolnego, w kontekście powiązań gospodarczych. Organ ma odnieść się również do zawartego w odwołaniu wniosku skarżącego o powołanie biegłego geodety, rozbieżnych informacji odnośnie do sposobu użytkowania poszczególnych budynków znajdujących się na parcelach wchodzących w skład przedmiotowego majątku, a także do kwestii faktycznego użytkowania znajdującego się na nieruchomości stawu, decyzja organu administracji publicznej nie może bowiem pozostawiać wątpliwości, jakie nieruchomości (o jakiej powierzchni, granicach i sposobie użytkowania), podpadają bądź nie pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Ponownie rozpatrując odwołania, Minister w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał, że z nadesłanego przez Archiwum Państwowe w [...] zestawienia znacjonalizowanych majątków ziemskich wynika, że majątek [...] obejmował powierzchnię 137 ha, w tym 128,90 ha użytków rolnych. Z "Rozliczenia z obszaru majątków przejętych na cele reformy rolnej" wynika natomiast, że powierzchnia ogólna majątku wynosiła 136,21 ha, w tym 131,01 ha użytków rolnych. Pomimo niewielkich rozbieżności w określeniu powierzchni majątku we wskazanych dokumentach, spowodowanych zdaniem organu najprawdopodobniej rozbieżnością w dokładności metod pomiaru nieruchomości w terenie oraz metod obliczania powierzchni, spełniona została określona w przepisach dekretu norma obszarowa uzasadniająca przejęcie majątku na własność Państwa na cele reformy rolnej.
Minister podkreślił, że wyraźny podział założenia dworsko-folwarcznego w [...] na część mieszkalno-reprezentacyjną i gospodarczą zauważony został również przez służby konserwatorskie. Zarówno w decyzji Wydziału Ochrony Zabytków Urzędu Miasta [...] z 16 marca 1985 r. w sprawie wpisania założenia dworsko-parkowego w [...] do rejestru zabytków, jak i "Katalogu zabytkowych założeń zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie" wskazano, że założenie dzieli się na trzy podstawowe części: zespół bramno-gospodarczy od zachodu, zespół folwarczny od wschodu oraz zespół parkowo-pałacowy w części centralnej.
Zgodnie z wykazem hipotecznym [...] - whl. [...], parcele pgr [...] oraz część pgr [...], część pgr [...] i część pgr [...], stanowiły pastwiska (pgr [...] i [...]), łąki (pgr [...]) i grunty rolne (pgr [...] i [...]). Biorąc pod uwagę okoliczność, że zgodnie z treścią § 4 rozporządzenia za użytki rolne uważa się grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe, niewątpliwie uznać należy zdaniem Ministra, że ww. parcele, jako nieruchomości o charakterze stricte rolnym, podlegały pod działanie przepisów dekretu.
Parcela pgr [...] stanowiła drogę. Jak wynika ze znajdującej się w aktach sprawy mapy katastralnej zapewniała ona komunikację pomiędzy poszczególnymi częściami majątku [...] o rolniczym charakterze. Rozpoczynała ona bieg przy budynkach gospodarczych (parcele pb [...]), następnie biegła pomiędzy parcelami stanowiącymi ogrody (parcele pgr [...]) oraz okalała od strony północnej teren zabudowany budynkami gospodarczymi (parcele pb [...] i [...]) oraz pokryty łąką (parcela pgr [...]). W ocenie Ministra, nie ulega wątpliwości, że tego rodzaju infrastruktura techniczna była niezbędna do prowadzenia gospodarstwa rolnego, chociażby dla zapewnienia niezbędnej komunikacji wewnątrz majątku oraz dostępu do zabudowań gospodarczych i gruntów o stricte rolniczym charakterze, dlatego też, zdaniem Ministra, należy uznać, że pozostawała ona w związku funkcjonalnym z rolną częścią majątku [...], a zatem podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Minister podał, że w zgromadzonej w aktach sprawy dokumentacji brak jest jakichkolwiek dowodów mogących wskazywać na inny, niż wyżej opisany, sposób wykorzystania przedmiotowych nieruchomości. Minister podkreślił, że odwołujący się nie wysunął żadnych argumentów przeciwnych powyższym ustaleniom, nie wskazał również na żadne informacje mogące, choćby potencjalnie, powyższe ustalenia podważyć. W związku z tym, Minister w pełni podzielił stanowisko Wojewody odnośnie tych parcel.
Parcele oznaczone numerami pgr [...] i [...] stanowiły sady. Wynika to z oznaczeń naniesionych na mapę katastralną z 1896 r., a także nadesłanego przez Wojskowy Instytut Historyczny zdjęcia lotniczego M34064-1949-15000-007-1440 z 1949 r. W wykazie hipotecznym Majętność [...] whl. [...] parcele te oznaczono jako ogrody. Istnienie sadów, wchodzących w skład założenia dworsko-parkowego w [...], potwierdza ponadto pochodzący z zasobów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] "Katalog zabytkowych założeń zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie". W dokumencie tym wskazano, że już w 1878 r. istniał "większy sad, dochodzący do drogi wiejskiej od północy", co odpowiada położeniu parceli pgr [...]. W latach 1888-1905 założony został drugi sad w południowo-zachodniej części założenia, co odpowiada parceli pgr [...]. Okoliczność, że w skład majątku [...] wchodziły sady potwierdzają ponadto następujące dokumenty: "Resztówka [...]", sporządzony przez Powiatowy Urząd Ziemski w [...] "Wykaz ośrodków szkolnych", protokół z 2 marca 1950 r. oraz protokół zdawczo-odbiorczy z 2 października 1951 r. Wskazane dokumenty wskazują, że powierzchnia sadów wchodzących w skład resztówki [...] wynosiła 2,25 ha. Minister podał, że istotną informację zawiera protokół z 2 marca 1950 r., który wskazuje, że w sadach rosły drzewa owocowe w wieku 10-15 lat, a więc posadzone w latach trzydziestych XX w., co pozwala stwierdzić, że sady istniały na dzień przejęcia nieruchomości na własność Państwa.
Opis nieruchomości na dzień 15 kwietnia 1945 r., jako jedyny dokument, nie potwierdza, aby w skład majątku [...] wchodziły sady, wskazuje on natomiast na istnienie ogrodów warzywnych o pow. 1,15 ha, jednakże Minister wyjaśnił, że biorąc pod uwagę okoliczność, że dokument ten jako jedyny stoi w sprzeczności z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, zawarte w nim informacje uznał za niewiarygodne.
W odwołaniu S. Z. powołał się na okoliczność, że zgodnie z wykazem hipotecznym whl. [...] parcele [...] i [...] stanowiły przydomowy ogród. W ocenie Ministra, niewątpliwie w wykazie tym parcele oznaczone są jako ogrody, należy jednak zauważyć, zdaniem Ministra, że jak wynika z uchwały Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] nr [...] z 11 września 1951 r. oraz z protokołów z 2 marca 1950 r. i 2 października 1951 r., dotyczących zagospodarowania resztówki [...], powierzchnia sadów wchodzących w skład zespołu dworskiego (o pow. ok. 5,5 ha) wynosi ok. 2,25 ha, a więc obejmuje blisko połowę jego powierzchni, znacznie zaś przekracza powierzchnie dworu i otaczającego go parku (ok. 0,5 ha). Drugi z wymienionych protokołów wskazuje ponadto, że drzew owocowych (w wieku 10-15 lat, a więc posadzonych w latach trzydziestych XX w.) na terenie resztówki [...] było kilkaset. W tej sytuacji twierdzenie, jakoby sady stanowiły ogród przydomowy jest bezzasadne w ocenie Ministra. Nie sposób również uznać parcel za ogród przydomowy ze względu na ich położenie. Z mapy katastralnej wynika, że parcele pgr [...], co prawda sąsiadują z parkiem (parcela [...] od zachodu, parcela [...] od północy), jednakże znajdują się wyraźnie poza obrębem parku, parcela [...] sąsiaduje od południa ze wschodnim podwórzem zabudowanym budynkami gospodarczymi, parcela pgr [...] od wschodu graniczy z pastwiskiem i stawem, a od zachodu z podwórzem gospodarczym, a od północy - przez drogę - z sadami na parceli pgr [...], jest zatem wkomponowana w gospodarczą część założenia. Natomiast parcela pgr [...] w ogóle nie sąsiaduje z parkiem – jest od niego oddzielona sadem na parceli pgr [...], pastwiskiem i stawem na parcelach [...] oraz budynkiem gospodarczym posadowionym na parceli pgr [...].
Wnioskodawca wskazał ponadto, że charakter przydomowego ogrodu parceli pgr [...] potwierdza okoliczność, że na jej terenie znajduje się przydomowa piwniczka ziemna, powiązana funkcjonalnie z zabudową mieszkalną na parceli pb [...]. Jednakże Minister zauważył, że wnioskodawca nie wskazał, na jakie cele była ona wykorzystywana i na czym polega jej związek funkcjonalny z budynkiem dworu, okoliczności te nie mają jednakże znaczenia, albowiem jak wynika z treści mapy załączonej do oświadczenia M. M. przedmiotowa piwnica znajdowała się na parceli pgr [...], tj. na terenie okalającego dwór parku, a zatem na terenie, o którym Wojewoda orzekł, że nie podlegał on pod działanie przepisów dekretu i który nie jest objęty postępowaniem odwoławczym.
Ponadto Minister zauważył, że § 4 rozporządzenia definiował ogrody warzywne i sadownicze jako użytki rolne. Poczynione ustalenia wskazują zatem, że parcele pgr [...] i [...] miały charakter rolny, wykorzystywane były do produkcji gospodarczej i jako takie podlegały przejęciu na własność Państwa na potrzeby reformy. Stanowisko Wojewody wyrażone w decyzji Minister uznał zatem za zasadne.
Odnośnie parcel budowlanych pb [...] i [...], na których posadowione były budynki gospodarcze, Minister wskazał, że najdokładniejsze informacje zawierają oświadczenia M. M., H. W., M. J. i H. S. z 23 maja 2013 r. Osoby te, jako zamieszkałe od urodzenia w bliskim sąsiedztwie majątku [...], posiadają pochodzącą z własnych obserwacji wiedzę na temat objętych niniejszym postępowaniem nieruchomości. W kwestii parceli pb [...] H.W., M. M. i M. J. zgodnie wskazali, że posadowiony był na niej spichlerz. H. S. wskazała jedynie, że na terenie majątku był spichlerz, w którym przechowywano płody rolne, nie wskazała jednak na jego położenie. W kwestii parceli pb [...] H. W., M. M. i M. J. zgodnie wskazali, że posadowiona była na niej stodoła. H. S. wskazała jedynie, że na terenie majątku były stodoły, nie wskazała jednak na ich położenie. W kwestii parceli pb [...] M. M. i M. J. zgodnie wskazali, że posadowiona była na niej stodoła. H. S. wskazała jedynie, że na terenie majątku były stodoły, nie wskazała jednak na ich położenie. Oświadczenie H. W. nie zawiera odniesienia do tej parceli. W kwestii parceli pb [...] H. W., M. M. i M. J. zgodnie wskazali, że posadowiona była na niej wozownia. Oświadczenie H. S. nie zawiera odniesienia do tej parceli. W kwestii parceli pb [...] wszystkie ww. osoby zgodnie wskazały, że zabudowana była ona budynkiem zamieszkiwanym przez zarządcę majątku oraz częściowo przeznaczonym na stajnie, a także budynkiem obory. Jedyna rozbieżność w oświadczeniach w tym zakresie polega na okoliczności, że H. S. wskazała, że obory znajdowały się po prawej stronie, zaś M. M. i M. J., że po lewej. H. W. nie odniosła się do tej kwestii. Wymieniona rozbieżność zdaniem organu odwoławczego nosi znamiona prostej omyłki i pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, albowiem obydwa budynki posadowione na parceli pb [...] pełniły funkcje związane z gospodarką rolną. W kwestii parceli pb [...] H. W., M. M. i M. J. zgodnie wskazali, że posadowiona była na niej stodoła. H. S. wskazała jedynie, że na terenie majątku były stodoły, nie wskazała jednak na ich położenie. W kwestii parceli pb [...] Minister wskazał, że jedynie oświadczenie M. J. zawiera informacje dotyczące tej parceli. Wskazała ona, że w piwnicy pod posadowionym na niej budynkiem przechowywano mleko, zaś nad piwnicą mieszkała służba. W ww. oświadczeniach wskazano ponadto, że na południe od założenia dworsko-folwarcznego, jednakże już poza jego obrębem, posadowione były dwa czworaki przeznaczone dla pracowników majątku. W ocenie organu drugiej instancji dowód z ww. oświadczeń należy uznać za istotny dla sprawy i wiarygodny. Zawarte w oświadczeniach informacje są spójne i niesprzeczne (poza drobnymi, szczegółowo wyjaśnionymi nieścisłościami). Z treści oświadczeń wynika, że stanowią one zapis swobodnej wypowiedzi, na co wskazuje w szczególności okoliczność, że składający oświadczenia poruszają odmienne względem siebie tematy i w odmiennym zakresie. Zawierają również własnoręczne podpisy składających oświadczenia. Dlatego Minister nie podzielił twierdzeń skarżącego zawartych w piśmie z 3 października 2017 r. jakoby sporządzone zostały przez osoby trzecie lub pod presją.
Protokół zdawczo-odbiorczy z 2 października 1951 r. wśród budynków posadowionych na terenie resztówki [...] wymienia: budynek mieszkalny - dawny dwór, trzy czworaki, wozownię, stajnię, 3 stodoły, spichlerz (a zatem budynki pokrywające się z budynkami wskazanymi w ww. oświadczeniach), budynek murowany, kurnik i ustępy (budynki wybudowane przez szkołę rolniczą, a zatem już po nacjonalizacji majątku, a także oficynę, świniarnię, stary kurnik oraz lodownię. W ocenie Ministra oficynę utożsamić należy z dozorcówką posadowioną na parceli pb [...]. Natomiast w kwestii trzeciego czworaka, świniami, starego kurnika i lodowni Minister uznał, że budynki te znajdowały się, podobnie jak czworaki, których lokalizację ustalono, poza terenem złożenia dworsko-folwarcznego. Wynika to z faktu, że nie zostały one ujęte na mapie katastralnej z 1896 r., zdjęciu lotniczym z 1949 r. ani też w ww. oświadczeniach.
Protokół z 9 marca 1950 r. wśród budynków posadowionych na terenie resztówki [...] wymienia: dom mieszkalny, oficynę, dwie obory (zapewne chodzi o stajnię i oborę na parceli pb [...]), wozownię, spichlerz i trzy stodoły, a zatem budynki odpowiadające wymienionym w innych, omówionych wyżej dowodach. Jedynym nieustalonym budynkiem wymienionym w tym protokole pozostaje kurnik, który zapewne znajdował się poza terenem założenia dworsko-folwarcznego, albowiem nie został ujęty na mapie katastralnej z 1896 r., zdjęciu lotniczym z 1949 r. ani też w ww. oświadczeniach.
Opis nieruchomości na dzień 15 kwietnia 1945 r. wymienia dom, stajnię, oborę, oficynę, wozownię, 3 stodoły, spichlerz, a zatem budynki tożsame z budynkami wymienionymi w innych, wyżej omówionych dowodach. Minister podał, że jak już wskazano powyżej, świniarnia, kurnik i lodownia posadowione były zapewne poza terenem założenia dworsko-folwarcznego.
W protokole z 10 października 1945 r. wymieniono dom mieszkalny, spichlerz, stodołę, oborę, wozownię, stajnię, 2 czworaki, 2 szopy (zapewne 2 stodoły wg wcześniej wymienionych dokumentów), a także lodownię, kurnik i chlewnię, a zatem budynki odpowiadające wcześniej wymienionym. Dokument ten wymienia jednakże również, jako jedyny spośród zgromadzonych w aktach sprawy, magazyn ogrodniczy i szklarnię, drewutnię, kuźnię i stelmarnię, rządcówkę oraz kancelarię. Biorąc pod uwagę okoliczność, że dokument ten w tej części nie koresponduje z jakimkolwiek innym dowodem zawartym w aktach sprawy, Minister uznał go w tym zakresie za niewiarygodny. Podkreślił, że wszystkie ww. budynki, nawet te, których położenia nie ustalono, wykorzystywane były na cele bezpośrednio związane z prowadzoną w majątku gospodarką rolną i jako takie niewątpliwie pozostawały w związku funkcjonalnym, z rolną częścią majątku.
Minister wskazał, że w aktach sprawy znajduje się ponadto protokół z przeprowadzenia dowodu z oględzin w dniu 8 stycznia 2009 r., w którym zawarte są twierdzenia wnioskodawcy dotyczące przeznaczenia poszczególnych budynków. Wnioskodawca wskazał, że w jego ocenie na parceli pb [...] mieściła się wozownia, kaplica i kancelaria, na parceli pb [...] budynek mieszkalny dla rządcy i pracowników majątku oraz budynek stanowiący stodołę i magazyn, natomiast na wschodnim podwórzu gospodarczym znajdowała się m. in. chlewnia i "najprawdopodobniej" kuźnia. W ocenie Ministra, wobec tego, że skarżący urodził się w 1943 r., nie posiada żadnej, wynikającej z własnych obserwacji, wiedzy na temat majątku [...], zarówno na dzień jego przejęcia, jak i na okres poprzedzający wybuch drugiej wojny światowej, czyli okres normalnego funkcjonowania majątku. Jego wiedza, pochodząca z relacji ojca (pismo z 4 grudnia 2020 r.) oraz matki (pismo z 3 października 2017 r.), jest zatem fragmentaryczna i niepewna. Informacje pochodzące od wnioskodawcy zawierają również sprzeczności - podczas przeprowadzania oględzin majątku w dniu 8 stycznia 2009 r. wskazał, że budynek na parceli pb [...] stanowił budynek mieszkalny dla rządcy i pracowników majątku, zaś w piśmie z 3 października 2017 r. - że budynek ten zajmowany był w części przez zarządcę majątku, zaś w części stanowił pomieszczenie dla koni. O ile przekazane przez wnioskodawcę informacje dotyczące posadowienia na parceli pb [...] wozowni oraz fakt zamieszkiwania rządcy w budynku posadowionym na parceli pb [...] pokrywają się z pozostałym, zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym (przy jednoczesnym braku dowodów przeciwnych), o tyle w ocenie Ministra, informacje dotyczące kaplicy, kancelarii, domu mieszkalnego dla pracowników majątku, stodoły i magazynu, chlewni oraz kuźni nie zasługują na uwzględnienie. Żadne znajdujące się w aktach sprawy dokumenty nie potwierdzają, aby na terenie założenia dworsko-folwarcznego w [...] znajdowała się kancelaria oraz chlewnia. Pracownicy majątku - poza rządcą - mieszkali w czworakach usytuowanych poza terenem założenia dworsko-folwarcznego oraz w budynku posadowionym na parceli pb [...] (oświadczenia M. M. i M. J.). Natomiast stodoły - jak wykazano powyżej - umiejscowione były we wschodnim podwórzu gospodarczym.
Odnosząc się natomiast do kwestii kuźni oraz kaplicy, Minister podał, że M. M. w oświadczeniu wskazał, że w budynku na parceli pb [...] mieściła się wozownia i kuźnia, funkcjonująca w miejsce starej kuźni, posadowionej przy drodze wzdłuż zachodniego krańca parceli pb [...]. Jednakże Minister zauważył, że zgromadzony materiał dowodowy, w tym w szczególności mapa katastralna z 1896 r., zdjęcie lotnicze z 1949 r. ani też ww. oświadczenia nie potwierdzają, aby we wskazanym przez M. M. miejscu znajdował się jakikolwiek budynek. Żadne dokumenty znajdujące się w aktach sprawy nie potwierdzają, aby budynek posadowiony na parceli pb [...] był wykorzystywany w charakterze kuźni. Wnioskodawca podniósł natomiast, że kuźnia znajdowała się najprawdopodobniej na wschodnim podwórzu gospodarczym, jednakże, jak zauważył Minister, informacje te są sprzeczne z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, który pozwala ustalić sposób wykorzystania budynków gospodarczych posadowionych na wschodnim podwórzu, w związku z czym twierdzenia wnioskodawcy w tym zakresie Minister uznał za niewiarygodne. Jedynym dokumentem, z treści którego wynika, że w majątku [...] znajdował się budynek kuźni (przy czym nie zostało sprecyzowane jego położenie) jest protokół z 10 października 1945 r. Jednak dokument ten Minister uznał w tym zakresie za niewiarygodny, gdyż pozostaje w sprzeczności z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym.
Budynek dawnej wozowni, posadowiony na parceli pb [...], aktualnie użytkowany jest jako kaplica. Wnioskodawca twierdzi, że był on już użytkowany w tym charakterze w dniu nacjonalizacji majątku. Wskazuje na to również oświadczenie H. S., według której, "jedynie w czasie wojny ludzie z wioski i dzieci mogli się gromadzić w kapliczce (obecnie część pawilonu E - kaplica) na terenie dworu na nabożeństwach majowych". Minister jednakże zwrócił uwagę, że z kolei M. J. wskazała, że nabożeństwa majowe, na które chodziła wraz z innymi mieszkańcami wsi, odbywały się w budynku posadowionym na parceli pb [...]. W ocenie Ministra, powyższe ustalenia prowadzą do wniosku, że na terenie założenia dworsko-folwarcznego w [...] odbywały się nabożeństwa, w których uczestniczyli mieszkańcy wsi, jednakże miały one charakter okresowy (były to nabożeństwa majowe) i odbywały się w różnych udostępnianych przez właścicieli majątku pomieszczeniach. W treści Katalogu Zabytkowych Założeń Zielonych Miasta [...] i Województwa Krakowskiego: [...] - Założenie podworskie wskazano ponadto, że do 1945 r. w wozowni znajdowały się konie i wozy. W ocenie Ministra, trudno uznać za prawdopodobną sytuację, w której jeden budynek wykorzystywany był w sposób ciągły zarówno do odprawiania nabożeństw, jak i pełnił funkcję wozowni. W treści katalogu w odniesieniu do budynku posadowionego na parceli pb [...] użyto ponadto określenia "obecna kaplica", co zdaniem Ministra wskazuje, że wcześniej budynek ten nie był wykorzystywany w takim charakterze. Minister zauważył, że nawet jeśliby przyjąć, że wymienione przez wnioskodawcę budynki rzeczywiście wchodziły w skład założenia dworsko-folwarcznego w [...], nie sposób byłoby uznać, aby nie podlegały one pod działanie przepisów dekretu. Charakter wszystkich budynków - poza kaplicą - wskazuje bowiem, że służyły one celom prowadzonej w majątku gospodarki rolnej, a zatem pozostawały w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku.
Ponadto w piśmie z 3 października 2017 r. wnioskodawca wskazał, że jego zdaniem budynek posadowiony na parceli [...] stanowił stróżówkę wartownika przy bramie, a zatem nieruchomość przynależną do "ścisłego" zespołu dworsko-parkowego. Organ podzielił to stanowisko o tyle, że również Katalog Zabytkowych Założeń Zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie opisuje budynek ten jako "dozorcówkę", wybudowaną ok. 1877 r. Przypuszczać zatem należy zdaniem Ministra, że takie też było pierwotne przeznaczenie tego budynku. Należy jednak zauważyć, że z oświadczenia M. J. wynika, że w piwnicy pod posadowionym na niej budynkiem przechowywano mleko, zaś nad piwnicą mieszkała służba. W ocenie organu drugiej instancji na uwzględnienie zasługuje wersja M. J.. Po pierwsze bowiem przedmiotowy budynek znajduje się w pobliżu obory posadowionej na parceli pb [...], a zorganizowanie przechowalni mleka w podpiwniczonym budynku w bliskim sąsiedztwie obory stanowi działanie racjonalne, po drugie zaś - urodzony w 1943 r. wnioskodawca posiada jedynie wiedzę o majątku pochodzącą z opowiadań rodziców, gdy tymczasem M. J., urodzona w 1927 r., posiada wiedzę na temat majątku pochodzącą z własnych obserwacji. Ponadto z treści Protokołu zdawczo-odbiorczego z 2 października 1951 r. wynika, że "na podwórzu przy bramie wjazdowej znajduje się czworak". W ocenie Ministra mowa tu o budynku posadowionym na parceli pb [...], a użycie słowa czworak, oznaczającego dom dla pracowników majątku, potwierdza stanowisko M. J., że budynek ten wykorzystywany był na cele mieszkalne dla pracowników majątku. Nawet w przypadku ustalenia, że przedmiotowy budynek stanowił wyłącznie miejsce pracy stróża/dozorcy, zasadne byłoby uznanie, że budynek ten powiązany był funkcjonalnie z gospodarczą częścią majątku [...]. Był on bowiem posadowiony nieopodal wjazdu na wschodnie podwórze gospodarcze od przeciwnej strony względem "ścisłego" parku, od południa graniczył z sadem, na północ od niego znajdowała się parcela pb [...] zabudowana budynkami gospodarczymi, zaś na wschód - budynek wozowni. Stąd też wniosek, że został on tak umiejscowiony, aby zapewniać możliwość dozoru nad podwórzem gospodarczym, nie zaś terenem parku czy dworem.
Minister podał, że skarżący w odwołaniu wskazał, że zabudowania gospodarcze majątku [...], znajdujące się na parcelach pb [...] i [...], posadowione zostały na parcelach określonych w wykazie hipotecznym whl. [...] jako parcele budowlane, nie zaś rolnicze, i jako takie nie podpadały pod działanie dekretu. W związku z tym twierdzeniem, Minister wyjaśnił, że z analizy znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji – tj.: decyzji Wydziału Ochrony Zabytków Urzędu Miasta [...] z 16 marca 1985 r. w sprawie wpisania założenia dworsko-parkowego w [...] do rejestru zabytków, Katalogu Zabytkowych Założeń Zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie, dokumentu Resztówka [...]nr Rol. [...] z 23 lutego 1945 r., opisu nieruchomości sporządzonego na dzień 15 kwietnia 1945 r., uchwały Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] nr [...] z 11 września 1951 r. oraz protokołów z 9 marca 1950 r. i 2 października 1951 r., dotyczących zagospodarowania resztówki [...], planu katastralnego z 1848 r. zgodnego z planem klasyfikacyjnym zatwierdzonym przez Powiatową Komisję Klasyfikacyjną w [...] w dniu 11 lutego 1936 r., a także oświadczeń M. M., H. W., M. J. i H. S. – wynika, że jedynym budynkiem posadowionym na terenie majątku [...], który nie służył celom prowadzonej w majątku gospodarki rolnej, był budynek dworu, służący jako miejsce zamieszkania byłego właściciela majątku i jego rodziny, posadowiony na parceli pb [...], nieobjętej postępowaniem odwoławczym. Skoro zatem budynki posadowione na ww. parcelach budowlanych służyły celom rolnym, pozostawały w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku [...] i jako takie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.
Minister podzielił natomiast zastrzeżenia zawarte w odwołaniu Powiatu [...], zaskarżającym punkt pierwszy decyzji Wojewody w części dotyczącej parceli pgr [...]. W ocenie Ministra, położenie stawu w bliskim sąsiedztwie posadowionej na parceli pb [...] obory, w której prowadzona była hodowla krów oraz w bezpośrednim sąsiedztwie stanowiącej pastwisko parceli pgr [...] wyklucza, aby miał on charakter krajobrazowy lub rekreacyjny. Zasadne jest natomiast przyjęcie, że pełnił on rolę rezerwuaru wody dla bydła wypasanego na sąsiedniej parceli, a zatem pełnił funkcje związane z prowadzoną w majątku gospodarką rolną. Parcela pgr [...] otoczona była w całości parcelą pgr [...], stanowiącą - zgodnie z treścią wykazu hipotecznego whl. [...] - pastwisko. Sama parcela pgr [...] określona została w ww. wykazie [...] jako bagno. Informacja ta, wraz z zawartym w Katalogu Zabytkowych Założeń Zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie, opracowanym w zakładzie Architektury Krajobrazu Politechniki [...] wskazaniem, że staw zarastał w latach trzydziestych XX w., świadczą, że staw pozbawiony był reprezentacyjnego i krajobrazowego charakteru. Z planu katastralnego wynika ponadto, że staw wraz z okalającym go pastwiskiem graniczy co prawda od południa z zespołem parkowym, znajduje się jednak niewątpliwie poza jego obrębem. Od północy staw wraz z okalającym go pastwiskiem graniczy (przez drogę) z sadem (parcela pgr [...]), od zachodu z podwórzem gospodarczym i posadowionym na nim kompleksem budynków gospodarczych, od zachodu natomiast z sadem (parcela pgr [...]), za którym znajdowało się kolejne podwórze gospodarcze. Staw nie stanowił również kompozycyjnego i przestrzennego elementu parku - treści "Katalogu użytków zielonych" wprost wskazano, że właściwa część parku krajobrazowego sąsiaduje od północy z dawnym sadem i miejscem dawnego stawu. Należy zatem uznać zdaniem Ministra, że staw nie miał samoistnego charakteru, a wkomponowany był w gospodarczą część majątku i podlegał pod działanie dekretu.
Po analizie materiału dowodowego Minister stwierdził zatem, że parcele pgr [...] i [...] oraz [...] i [...], a także parcela pgr [...], stanowiące część działki ewidencyjnej [...], podlegały przejęciu na własność Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na okoliczność, że jako nieruchomości wykorzystywane na cele bezpośrednio związane z prowadzoną w majątku gospodarką rolniczą, pozostawały w związku funkcjonalnym z rolną częścią majątku, a ponadto były terytorialnie i przestrzennie oddzielone od mieszkalno-rekreacyjnej części majątku, tj. posadowionego na parceli pb [...] dworu wraz z otaczającym go parkiem (parcela pgr [...]).
Minister wskazał ponadto, że w aktach sprawy znajdują się mapy katastralne majątku [...], pochodzące z 1848 r. oraz 1896 r., które obrazują nieco odmienny stan faktyczny i wyjaśnił, że mapy te posługują się częściowo innymi oznaczeniami numerycznymi parcel. Parcela pgr [...] wg mapy z 1896 r. na mapie z 1848 r. oznaczona jest numerami [...] i [...], parcela pgr [...] - numerami [...], pgr [...] — numerem [...]. Po drugie, na mapie z 1848 r. brak jest parcel pb [...] i [...] wraz z posadowionymi na nich budynkami, widnieje na niej natomiast budynek oznaczony numerem [...], którego brak z kolei na mapie z 1896 r. Ponadto na mapie z 1848 r. teren oznaczony na mapie z 1896 r. jako parcele [...] i [...] zabudowany jest grupą budynków ustawionych w kształt prostokąta. Zdaniem Ministra, rozbieżności te wytłumaczyć należy zmianami w organizacji majątku postępującymi wraz z upływem czasu. Wymienione mapy sporządzone zostały w odstępie 48 lat. W okresie tym nastąpiła zmiana kształtu i oznaczeń części parcel, część budynków wyburzono, wybudowano natomiast nowe. Wnioski te potwierdza znajdujący się w aktach sprawy, pochodzący z zasobów Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] "Katalog zabytkowych założeń zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie". W opracowaniu tym wskazano, że w 1877 r. w założeniu nastąpiły zmiany, wprowadzone najprawdopodobniej przez nowego właściciela. Założenie wydłużone zostało w kierunku wschodnim o następne podwórze i nowy budynek (co odpowiada parceli pb [...] na mapie z 1896 r.), przy głównym wjeździe w obręb założenia od strony wsi, na południe od bramy, wybudowany został budynek dozorcówki (parcela pb [...] na mapie z 1896 r.). Z zespołu budynków na wschód od stawu pozostał tylko jeden (parcela pb [...] wg mapy z 1896 r.), na miejscu wyburzonych budynków znajdowały się tereny zielone (parcela pgr [...] wg mapy z 1896 r.). W ocenie organu odwoławczego zasadne jest zatem przyjęcie, że dla celów niniejszego postępowania przydatna jest jedynie mapa z 1896 r. Mapa ta sporządzona została w okresie bliższym czasowo względem dnia przejęcia nieruchomości na własność Państwa niż mapa z 1848 r., więc bardziej pozwala na bardziej wiarygodną ocenę nieruchomości na dzień jej nacjonalizacji. Jednocześnie organ nadmienił, że z treści ww. Katalogu wynika, że założenie dworsko-folwarczne w [...] nie ulegało istotnym zmianom między 1877 a 1945 r. Potwierdza to również znajdujące się w aktach sprawy, pochodzące z zasobów Wojskowego Instytutu Historycznego, zdjęcie lotnicze M34064-1949-15000-007-1440 z 1949 r., obrazujące układ założenia korespondujący z układem naniesionym na mapę z 1896 r. Jedynymi różnicami pomiędzy stanem założenia zobrazowanym na mapie z 1896 r. a zdjęciem lotniczym z 1949 r. (a w konsekwencji jedynymi zmianami, jakie zaszły w majątku w latach 1896-1949) jest likwidacja zachodniej części sadu umiejscowionego na parceli pb [...] (w Katalogu założeń zielonych wskazano, że zatarcie północnego fragmentu założenia, gdzie wycięty został dawny sad i pojawiły się grunty orne stanowi jedyną ingerencję w historyczny, spójny układ założenia) oraz brak budynku posadowionego na parceli pb [...]. Ponadto oznaczenia parcel wskazane na mapie z 1896 r. pozostają w zgodności z wykazem hipotecznym Majętność [...] - whl. [...].
W końcowej części uzasadnienia Minister odniósł się również do wniosku skarżącego o powołanie biegłego geodety na okoliczność określenia faktycznego położenia dawnych parcel i określenia sposobu ich zagospodarowania i podał, że powoływanie biegłego geodety w niniejszej sprawie jest niecelowe. Wyjaśnił, że Wojewoda w decyzji określił przedmiot postępowania zarówno powołując się na numery parcel katastralnych wskazane w wykazie hipotecznym, jak i na mapie katastralnej z 1896 r., w odniesieniu do aktualnego numeru działki geodezyjnej. Obydwa dokumenty znajdują się w aktach sprawy wraz z aktualną mapą ewidencyjną obejmującą przedmiotowe nieruchomości i nie zachodzą żadne wątpliwości dotyczące faktycznego położenia objętych postępowaniem nieruchomości. Dla celów określenia sposobu zagospodarowania tych parcel, opinia biegłego geodety jest całkowicie nieprzydatna, ponieważ kwestia ta pozostaje poza zakresem kompetencji biegłego geodety. Organ ponownie wyjaśnił, że rozbieżności dotyczące położenia i charakteru poszczególnych parcel występują pomiędzy mapą katastralną z 1848 r., zawierającą stan faktyczny nieaktualny na dzień nacjonalizacji nieruchomości i nie korespondującą z treścią wykazu hipotecznego, a mapą katastralną z 1896 r., przyjętą za podstawę orzekania i zsynchronizowaną z oznaczeniami parcel w wykazie hipotecznym. Zatem rozbieżności te zostały wyjaśnione w toku postępowania.
Odnosząc się natomiast do zawartego w piśmie z 14 lutego 2019 r. wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony na okoliczność faktycznego przeznaczenia oraz związku funkcjonalnego parceli pgr [...] oraz parcel wymienionych w punkcie drugim decyzji Wojewody z mieszkalno-reprezentacyjną częścią majątku [...], Minister wyjaśnił, że w toku postępowania wykazano, że przynależały one do rolnej części majątku i nie zachodziły przesłanki do przesłuchania skarżącego. Zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy pozwolił poczynić ustalenia dotyczące sposobu użytkowania nieruchomości objętych postępowaniem, a w sprawie nie występują już niewyjaśnione okoliczności faktyczne mające wpływ na rozstrzygnięcie. Ponadto Minister wskazał, że wnioskodawca wielokrotnie korzystał z możliwości przedstawienia swojej wiedzy na temat przejętego majątku zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej (protokół przesłuchania stron z 28 października 2009 r. oraz protokół z przeprowadzenia oględzin nieruchomości z 8 stycznia 2009 r.), a przekazane przez wnioskodawcę informacje zostały wzięte pod uwagę w toku niniejszego postępowania.
Minister odniósł się również do wniosku o przeprowadzenie dowodu z oględzin nieruchomości i wyjaśnił, że w postępowaniach prowadzonych na podstawie § 5 rozporządzenia zachodzi konieczność ustalenia sposobu użytkowania gruntów wchodzących w skład majątku na dzień jego przejęcia na własność Państwa. Tymczasem oględziny stanowią środek dowodowy pozwalający na dokonanie oceny aktualnego stanu danej nieruchomości. Biorąc zaś pod uwagę fakt, że od przeprowadzenia reformy rolnej minęło ponad 70 lat, a w okresie tym nieruchomości zmieniały właścicieli, sposób użytkowania czy też układ przestrzenny, dowód z oględzin na gruncie postępowań reprywatyzacyjnych może okazać się zatem pomocny jedynie do ustalenia, czy dany budynek lub park istniał w dniu przejęcia nieruchomości, i to jedynie w przypadku budynków i zadrzewień starszych niż 70 lat. Znajduje to potwierdzenie na gruncie niniejszej sprawy - oględziny założenia dworsko-parkowego w [...] przeprowadzone zostały dwukrotnie 8 stycznia 2009 r. i 14 listopada 2008 r., jednakże uzyskane informacje nie pozwoliły na poczynienie wartościowych ustaleń faktycznych, co do sposobu użytkowania nieruchomości na dzień przejęcia majątku na własność Państwa. W szczególności ustalenie sposobu użytkowania budynków na dzień nacjonalizacji majątku na podstawie oględzin jest niemożliwe, albowiem zostały one w znacznym stopniu przebudowane lub już nie istnieją (budynek posadowiony na parceli pb [...] przestał istnieć przed 1949 r.), natomiast oględziny parceli pgr [...], na której umiejscowiony był staw, jest niecelowe, albowiem staw ten został zasypany w 1979 r., co wynika z treści "Katalogu zabytkowych założeń zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie".
Również za niezasadny Minister uznał wniosek o sporządzenie opinii biegłego architekta krajobrazu celem ustalenia okoliczności faktycznego przeznaczenia oraz związku funkcjonalnego parceli pgr [...] oraz parcel wymienionych w punkcie drugim decyzji Wojewody z mieszkalno-reprezentacyjną częścią majątku [...]. Minister stwierdził, że okoliczności te pozostają poza kompetencjami architekta krajobrazu i wyjaśnił, że na gruncie niniejszej sprawy biegły architekt krajobrazu mógłby ewentualnie dokonać oceny wartości krajobrazowej założenia dworsko-parkowego w [...], jednakże okoliczność ta jest bezsporna. Jednoznacznie potwierdza to treść decyzji z 16 marca 1985 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków. Decyzja ta objęła ochroną zarówno "ścisły" zespół dworsko-parkowy położony w centrum założenia, jak i zespół bramno-gospodarczy w części zachodniej i zespół folwarczny w części wschodniej. Niewątpliwie zatem założenie jako całość posiada zasługującą na ochronę wartość architektoniczną i krajobrazową. Należy jednak zwrócić uwagę, jak podał Minister, że postępowanie prowadzone na podstawie § 5 rozporządzenia ma na celu ustalenie, które nieruchomości wchodzące w skład majątku miały charakter rolny i jako takie podlegały pod działanie przepisów dekretu, które zaś były takiego charakteru pozbawione i jako takie nie podlegały nacjonalizacji, bez względu na ich walory krajobrazowe, architektoniczne czy też historyczne. Zatem, w ocenie Ministra, pomimo okoliczności, że majątki ziemskie stanowiły zazwyczaj jednolite kompleksy, na potrzeby postępowań związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej konieczne jest ustalenie, które z wchodzących w ich skład nieruchomości miały charakter rolniczy, a które mieszkalno-rekreacyjny. W konsekwencji Minister stwierdził, że zgłoszone przez wnioskodawców wnioski dowodowe należy uznać za nieprzydatne dla celów niniejszego postępowania.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 29 sierpnia 2022 r. wniósł S. Z., który zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy i prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 78 § 1, art. 80, art. 84 § 1 i art. 107 § 3 kpa oraz art. 153 ppsa, polegające na tym, że organ nie rozpoznał przed wydaniem zaskarżonej decyzji wniosków dowodowych skarżącego, nie uwzględnił tych wniosków i nie przeprowadził koniecznych w sprawie dowodów, w szczególności z opinii biegłych, oględzin z udziałem biegłych oraz przesłuchania skarżącego w charakterze strony w toku oględzin z udziałem biegłych – co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ gdyby organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji rozpoznał wnioski dowodowe skarżącego, uwzględnił te wnioski i przeprowadził konieczne w sprawie dowody, w szczególności z opinii biegłych, oględzin z udziałem biegłych oraz przesłuchania skarżącego w charakterze strony w toku oględzin z udziałem biegłych, mogłoby to prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia, tj. uwzględnienia odwołania skarżącego oraz nieuwzględnienia odwołania Powiatu [...];
2) art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 84 § 1 i art. 107 § 3 kpa oraz art. 153 ppsa, polegające na tym, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poczynił dowolne ustalenia faktyczne w oparciu o niepełny materiał dowodowy oraz wysnuł wnioski niemające oparcia w dotychczas zebranym materiale dowodowym w zakresie rzekomego przeznaczenia rolnego poszczególnych parcel majątku [...], a także nie wyjaśnił prawidłowo stanu faktycznego – co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ gdyby organ zgromadził pełny materiał dowodowy i dokonał na jego podstawie prawidłowych (a nie dowolnych) ustaleń faktycznych, mogłoby to prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia, tj. uwzględnienia odwołania skarżącego oraz nieuwzględnienia odwołania Powiatu [...];
3) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, polegające na tym, że organ rozstrzygnął sprawę nieprawidłowo, uchylając decyzję pierwszej instancji w zakresie punktu pierwszego w części dotyczącej parceli pgr [...] i orzekając, że parcela pgr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jak również utrzymując w mocy decyzję pierwszej instancji w zakresie punktu drugiego rozstrzygnięcia, gdyż organ winien był orzec zgodnie z żądaniami skarżącego.
Podnosząc powyższe zarzuty, obszernie rozwinięte w uzasadnieniu skargi, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi.
W replice na odpowiedź na skargę pełnomocnik skarżącego podtrzymał w całości zarzuty i wnioski skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.
Skarga jest niezasadna, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza ani przepisów postępowania, ani norm prawa materialnego.
Kontrola legalności zaskarżonej decyzji, wydanej w ramach związania wynikającego z art. 153 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) sprowadza się do oceny, czy organ podporządkował się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 lipca 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 1847/17. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego, który ciąży na organie administracji publicznej i na sądach, jest wyłączony jedynie w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie miała miejsca. Z uwagi na powyższe Sąd stwierdził, że organ odwoławczy wykonał zalecenia wynikające z wiążącego w tej sprawie powyższego wyroku i w sposób szczegółowy uzasadnił zajęte stanowisko, na poparcie którego organ przywołał szereg znajdujących się w aktach sprawy dokumentów, opisanych szczegółowo we wstępnej części uzasadnienia, które organ prawidłowo ocenił w sposób niebudzący wątpliwości Sądu. Po dokonaniu analizy zgromadzonej w sprawie dokumentacji Sąd podzielił stanowisko Ministra wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Wyjaśnić należy, że kryteria, warunki (przesłanki), jakie musi spełniać dana nieruchomość, o której mowa w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zostały zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e), przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu, część druga. Dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w tym przepisie należy brać pod uwagę również (zgodnie z zawartym tam odesłaniem) przepis "art. 1, część druga". Już ze wstępu do art. 2 dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter czy też przydatność odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu (zdanie zamykające ust. 1 art. 2). Nie chodzi tu więc o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d oraz e w art. 1 ust. 2 dekretu. Na własność Skarbu Państwa przeszły wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d oraz e "części pierwszej niniejszego artykułu" (zatem w art. 2 ust. 1 dekretu), z przeznaczeniem na cele, wskazane w "art. 1, część druga" (zatem w art. 1 ust. 2 dekretu). Tym samym w pierwszej kolejności nieruchomość podpadająca pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu musiała być nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu, dopiero w dalszej kolejności mogła być przeznaczona na cele, wskazane w ust. 2 art. 1 dekretu, nie zaś odwrotnie. Odnosząc się do kwestii pojęcia nieruchomości ziemskiej, należy odwołać się także do wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK z 1990/1/26). Trybunał uznał, że przez pojęcie to należy rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga zbadania, czy nieruchomości lub ich części były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, a następnie, czy między tą częścią a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą majątku właściciela. Mimo że majątki ziemskie stanowiły zazwyczaj jednolite kompleksy, na potrzeby postępowań związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej konieczne jest ustalenie, które z wchodzących w ich skład nieruchomości miały charakter rolniczy. W doktrynie trafnie zauważono, że dekret pozostawia interpretację określenia "nieruchomości ziemskie" nazwą otwartą, a tylko z art. 2 ust. 1 lit. e wynika, że "nieruchomości ziemskie" są zakresowo obszerniejsze niż "użytki rolne" (F. Longchamps, Prawo agrarne, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1949, s. 55 pkt 2a). Normodawca w § 4 rozporządzenia wskazał, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Niekwestionowany jest pogląd, zgodnie z którym określenie użytków rolnych zawarte w § 4 rozporządzenia ma charakter materialnoprawny, wyczerpujący i wiążący dla oceny zgodności z prawem decyzji wydanych na podstawie dekretu. W odniesieniu do użytku gruntowego stanowiącego staw, warto wskazać, że w orzecznictwie przyjmuje się, że brak określenia "staw" w definicji użytków rolnych z § 4 rozporządzenia nie mógł eliminować ich spod przejęcia w trybie reformy rolnej. Podkreśla się, że już samo brzmienie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przemawia za przyjęciem, że na jego podstawie Państwo nabywało na własność także takie grunty, które nie wyczerpywały pojęcia użytki rolne, o ile mogły być bądź były wykorzystywane do działalności wytwórczej, chociażby z zakresu produkcji zwierzęcej. Tym samym przejęciu w tym trybie oprócz użytków rolnych podlegały także grunty będące chociażby nieużytkami, rowami, stawami, drogami, placami, co podkreślił również Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06. Tożsame stanowisko odnośnie co do stawów zajmuje sądownictwo administracyjne w kilku orzeczeniach (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 października 2004 r., IV SA/Wa 205/04 oraz wyroki NSA: z dnia 16 listopada 2005 r., I OSK 160/05; z dnia 20 stycznia 2011 r., I OSK 345/10; z dnia 19 lipca 2017 r., I OSK 2254/15; z dnia 13 kwietnia 2022 r., I OSK 1182/21). Warto jeszcze wskazać, że w wyroku z dnia 26 stycznia 2021 r., I OSK 2005/20 Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że manifest PKWN deklarował przeprowadzenie "szerokiej reformy rolnej", a dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wyłączał spod nacjonalizacji stawów rybnych. Wytwórczość hodowlana, a więc i hodowla ryb była przejawem działalności rolnej, a zarezerwowanie odpowiednich terenów dla ośrodków wytwórczości hodowlanej i przemysłu rolnego stanowiło jeden z celów reformy rolnej (art. 1 ust. 2 lit. d dekretu). W wyroku tym NSA odwołał się także do poglądu prezentowanego w wyroku tego Sądu z dnia 19 lipca 2017 r., I OSK 2254/15, a który to pogląd skład orzekający podziela, wskazującego, że skoro normodawca kwalifikował do tzw. resztówek majątków rozparcelowanych w trybie dekretu z dnia 6 września 1944 r. także stawy rybne (dekret z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej - Dz.U. Nr 27, poz. 162), to tym samym, objęte nimi areały traktował jako podlegające przejęciu w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Odnosząc powyższe do analizowanego stanu faktycznego, stwierdzić trzeba, że prawidłowe są ustalenia poczynione przez Ministra i dokonana przez niego ocena prawna co do przyjęcia, że charakter przejętych gruntów, stanowiących grunty orne, łąki, pastwiska, sad, pozwalał uznać je za użytki rolne w rozumieniu § 4 rozporządzenia. Zgodnie z wykazem hipotecznym Majętność [...]– whl. [...], parcele pgr [...] oraz część pgr [...], część pgr [...] i część pgr [...], stanowiły pastwiska (pgr [...] i [...]), łąki (pgr [...]) i grunty rolne (pgr [...] i [...]). Zatem parcele te, jako nieruchomości o charakterze stricte rolnym, podpadały pod działanie dekretu i podlegały przejęciu na cele reformy rolnej. Zatem zaskarżona decyzja w tym zakresie jest zgodna z prawem. Również prawidłowe są ustalenia Ministra co do parceli pgr [...], która stanowiła drogę. Jak wynika z mapy katastralnej z 1898 r., droga ta zapewniała komunikację pomiędzy poszczególnymi częściami majątku o rolniczym charakterze. Rozpoczynała ona bieg przy budynkach gospodarczych (parcele pb [...] i [...]), następnie biegła pomiędzy parcelami stanowiącymi ogrody (parcele pgr [...] i [...]) oraz okalała od strony północnej teren zabudowany budynkami gospodarczymi (parcele pb [...] i [...]) oraz pokryty łąką (parcela pgr [...]). Sąd nie ma wątpliwości, że tego rodzaju infrastruktura techniczna była niezbędna do prowadzenia gospodarstwa rolnego, chociażby dla zapewnienia niezbędnej komunikacji wewnątrz majątku oraz dostępu do zabudowań gospodarczych i gruntów o stricte rolniczym charakterze, pozostawała ona w związku funkcjonalnym z rolną częścią majątku, a zatem podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Pod działanie dekretu podpadały także parcele pgr [...] i [...]. Jak bowiem wynika z wykazu hipotecznego Lwh [...], mapy katastralnej z 1896 r. i zdjęcia lotniczego z 1949 r. Wojskowego Instytutu Historycznego, parcele te oznaczone były jako ogrody. Istnienie sadów, wchodzących w skład założenia dworsko-parkowego, potwierdza "Katalog zabytkowych założeń zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie". W dokumencie tym wskazano, że już w 1878 r. istniał "większy sad, dochodzący do drogi wiejskiej od północy", co odpowiada położeniu parceli pgr [...]. W latach 1888-1905 założony został drugi sad w południowo-zachodniej części założenia, co odpowiada parceli pgr [...]. Okoliczność, że w skład majątku [...] wchodziły sady potwierdzają ponadto następujące dokumenty: "Resztówka [...]", sporządzony przez Powiatowy Urząd Ziemski w [...] "Wykaz ośrodków szkolnych", protokół z 2 marca 1950 r. oraz protokół zdawczo-odbiorczy z 2 października 1951 r. Wskazane dokumenty wskazują, że powierzchnia sadów wchodzących w skład resztówki [...] wynosiła 2,25 ha. Protokół z 2 marca 1950 r. wskazuje, że w sadach rosły drzewa owocowe w wieku 10-15 lat, a więc posadzone w latach trzydziestych XX w., co pozwala stwierdzić, że sady istniały na dzień przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Z uchwały Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w [...] z 11 września 1951 r. oraz z protokołów z 2 marca 1950 r. i 2 października 1951 r., dotyczących zagospodarowania resztówki [...], powierzchnia sadów wchodzących w skład zespołu dworskiego (o pow. ok. 5,5 ha) wynosi ok. 2,25 ha, a więc obejmuje połowę jego powierzchni i znacznie przekracza powierzchnie dworu i otaczającego go parku (ok. 0,5 ha). Drugi z wymienionych protokołów wskazuje ponadto, że drzew owocowych (w wieku 10-15 lat, a więc posadzonych w latach trzydziestych XX w.) na terenie resztówki [...] było kilkaset. W tej sytuacji twierdzenie skarżącego, jakoby sady stanowiły ogród przydomowy jest niezasadne. Nie sposób również uznać parcel za ogród przydomowy ze względu na ich położenie. Z mapy katastralnej wynika, że parcele pgr [...] i [...], co prawda sąsiadują z parkiem (parcela [...] od zachodu, parcela [...] od północy), jednakże znajdują się wyraźnie poza obrębem parku, parcela [...] sąsiaduje od południa ze wschodnim podwórzem zabudowanym budynkami gospodarczymi, parcela pgr [...] od wschodu graniczy z pastwiskiem i stawem, a od zachodu z podwórzem gospodarczym, a od północy - przez drogę - z sadami na parceli pgr [...], jest zatem wkomponowana w gospodarczą część założenia. Ponadto parcele pgr [...] i [...] znajdują się w oddaleniu od dworu i otaczającego go parku, są od niego oddzielone zabudowaniami gospodarczymi, a parcela pgr [...] - również drogą. Parcela pgr [...] w ogóle nie sąsiaduje z parkiem – jest od niego oddzielona sadem na parceli pgr [...], pastwiskiem i stawem na parcelach [...] i [...] oraz budynkiem gospodarczym posadowionym na parceli pgr [...]. Poczynione ustalenia organu jednoznacznie wskazują, że parcele pgr [...] i [...] – wbrew twierdzeniom skarżącego – nie stanowiły przydomowego ogrodu, lecz miały charakter rolny, były wykorzystywane do produkcji gospodarczej i jako odgrody owocowe stanowiły użytki rolne w rozumieniu § 4 rozporządzenia i podlegały przejęciu na własność Państwa na potrzeby reformy. Zatem także w tym zakresie stanowisko Ministra należy uznać za prawidłowe. Z poczynionych ustaleń Ministra, szczegółowo przez niego opisanych w uzasadnieniu decyzji, wynika natomiast, że na parcelach budowlanych pb [...] i [...] posadowione były budynki gospodarcze (spichlerz, stodoły, wozownia, obora, rządcówka oraz budynek, w którym przechowywano mleko i w którym mieszkała służba). Zatem niewątpliwie służyły one produkcji rolnej i również podlegały przejęciu na własność Państwa na potrzeby reformy.
Zaskarżona decyzja odpowiada prawu również w zakresie stwierdzenia, że parcela pgr [...], stanowiąca staw, podpadała pod działanie dekretu. Parcela ta otoczona była parcelą pgr [...], stanowiącą pastwisko. Położenie stawu w bliskim sąsiedztwie posadowionej na parceli pb [...] obory, w której prowadzona była hodowla krów oraz w bezpośrednim sąsiedztwie stanowiącej pastwisko parceli pgr [...] wyklucza, aby miał on charakter krajobrazowy lub rekreacyjny. Zasadne jest natomiast przyjęcie, że pełnił on rolę rezerwuaru wody dla bydła wypasanego na sąsiedniej parceli, a zatem pełnił funkcje związane z prowadzoną w majątku gospodarką rolną. Parcela pgr [...] otoczona była w całości parcelą pgr [...], stanowiącą - zgodnie z treścią wykazu hipotecznego whl. [...] - pastwisko. Sama parcela pgr [...] określona została w wykazie hipotecznym [...], jako bagno. Informacja ta, wraz z zawartym w Katalogu Zabytkowych Założeń Zielonych Miasta [...] i Województwa [...]: [...] - Założenie podworskie, opracowanym w zakładzie Architektury Krajobrazu Politechniki [...] wskazaniem, że staw zarastał w latach trzydziestych XX w., świadczą, że staw pozbawiony był reprezentacyjnego i krajobrazowego charakteru. Z planu katastralnego wynika ponadto, że staw wraz z okalającym go pastwiskiem graniczy co prawda od południa z zespołem parkowym, znajduje się jednak niewątpliwie poza jego obrębem. Od północy staw wraz z okalającym go pastwiskiem graniczy (przez drogę) z sadem (parcela pgr [...]), od zachodu z podwórzem gospodarczym i posadowionym na nim kompleksem budynków gospodarczych, od zachodu natomiast z sadem (parcela pgr [...]), za którym znajdowało się kolejne podwórze gospodarcze. Staw nie stanowił również kompozycyjnego i przestrzennego elementu parku - treści "Katalogu użytków zielonych" wprost wskazano, że właściwa część parku krajobrazowego sąsiaduje od północy z dawnym sadem i miejscem dawnego stawu. Rację ma więc Minister twierdząc, że staw nie miał samoistnego charakteru, a wkomponowany był w gospodarczą część majątku i podlegał pod działanie dekretu.
W uzasadnieniu inkryminowanej decyzji Minister również odniósł się do wniosków dowodowych zgłoszonych przez skarżącego i w sposób bardzo szczegółowy uzasadnił dlaczego ich nie uwzględnił i nie przeprowadził żądanych dowodów z opinii biegłego geodety, z opinii biegłego architekta krajobrazu, przesłuchania strony i przeprowadzenia oględzin nieruchomości. W ocenie Sądu, wbrew stanowisku skarżącego, przeprowadzenie powyższych dowodów należy uznać za niecelowe. W sprawie nie zachodzą żadne wątpliwości dotyczące faktycznego położenia objętych postępowaniem nieruchomości. Minister bardzo szczegółowo opisał ich położenie, powołując się przy tym na dokumentację zgromadzoną w aktach sprawy. Zasadne jest stanowisko Ministra, że wiedza specjalistyczna biegłego geodety nie pozwoliłaby określić - po prawie 80 latach od przejęcia nieruchomości przez Państwo - sposobu wykorzystywania danych parceli w dniu ich przejęcia, tj. w dniu 13 września 1944 r. Zresztą nawet gdyby organ powołał biegłych, jak wnioskowała o to strona, to i tak nie wiązałoby się to z jakimkolwiek wpływem na treść decyzji. Fakt ten nie miałby żadnego wpływu na ocenę spełnienia przesłanek podpadania lub niepodpadania nieruchomości pod działanie dekretu. Podobnie jak i oględziny nieruchomości, które pozwalają na dokonanie oceny aktualnego stanu danej nieruchomości, ale nie pozwolą określić sposobu użytkowania gruntów wchodzących w skład majątku na dzień jego przejęcia przez Państwo, tj. na dzień 13 września 1944 r. Zresztą zauważyć należy, że oględziny założenia dworsko-parkowego zostały dwukrotnie przeprowadzone 8 stycznia 2009 r. i 14 listopada 2008 r., które jednak nie pozwoliły na poczynienie ustaleń co do sposobu użytkowania nieruchomości na dzień przejęcia majątku na własność Państwa. Zwrócić przy tym należy uwagę, że ocena zgromadzonej dokumentacji aktowej spoczywa na organie orzekającym w sprawie, nie należy zaś do biegłego geodety czy biegłego architekta krajobrazu. Zgromadzona dokumentacja w sprawie, prawidłowo oceniona przez organ odwoławczy, pozwala określić zarówno położenie poszczególnych parcel, jak i sposób ich wykorzystywania w 1944 r. bez konieczności przeprowadzania dowodów, w tym również dowodu z przesłuchania skarżącego, który na etapie postępowania administracyjnego wielokrotnie korzystał z możliwości przedstawienia swojej wiedzy na temat przejętego majątku zarówno w formie pisemnej, jak i ustnej (protokół przesłuchania z 28 października 2009 r. i protokół z przeprowadzenia oględzin nieruchomości z 8 stycznia 2009 r.) i do których to informacji organ odniósł się w toku postępowania.
W konsekwencji, zarzuty skargi odnoszące się do nieuwzględnienia wniosków i nieprzeprowadzenia dowodów z opinii biegłych, oględzin z udziałem biegłych oraz nieprzesłuchania skarżącego, poczynienia dowolnych ustaleń faktycznych w oparciu o niepełny materiał dowodowy, wysnuciu wniosków niemających oparcia w zebranym materiale dowodowym w zakresie rzekomego przeznaczenia rolnego poszczególnych parcel majątku oraz niewyjaśnienia prawidłowo stanu faktycznego, sprowadzają się do polemiki z poczynionymi w toku postępowania prawidłowymi ustaleniami organu dokonanymi w oparciu o zgromadzony materiał dowody. Ustalenia organu odwoławczego znajdują oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Nie można zgodzić się ze skarżącym, że organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do wyjaśnienia sprawy, a materiał dowodowy został zebrany w sposób niewyczerpujący. Materiał dowodowy, na podstawie którego organ dokonał ustaleń był wytworzony kilkadziesiąt lat temu i choćby z tego względu działania organów administracyjnych w jego gromadzeniu doznają ograniczeń. Analiza zaś dostępnych w sprawie dokumentów i lektura uzasadnienia zaskarżonej decyzji Ministra pozwalają uznać wyrażone w niej stanowisko za prawidłowe. Zauważyć przy tym trzeba, że także skarżący, na którym spoczywa ciężar dowodu, jeżeli wywodzi on z niego korzystne dla siebie skutki prawne, nie przedstawił jakichkolwiek dowodów pozwalających na wysnucie wniosków odmiennych niż wynikające z treści dokumentów odszukanych przez organy.
Tym samym również nie mógł odnieść zamierzonego skutku podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia prawa materialnego. W istocie zarzuty naruszenia prawa materialnego – w sposób niedopuszczalny – zmierzają przede wszystkim do podważenia dokonanej przez organ odwoławczy analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, mającym w ocenie autora skargi świadczyć o tym, że sporna nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu.
W tej sytuacji zaskarżone rozstrzygnięcie Ministra, należy uznać za prawidłowe. Z rozważań organu odwoławczego wynika, że uwzględnił on cały materiał zgromadzony w aktach sprawy, nie pominął żadnego z dowodów tam zawartych, ani też nie oparł się na dowodach, których nie było w aktach, wskazał, na których dowodach się oparł oraz przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił mocy dowodowej. Zgromadzony materiał aktowy w sprawie pozwalał na jednoznaczne ustalenie, że parcela pgr [...] i parcele wymienione w punkcie 2 decyzji Wojewody podpadały pod działanie dekretu. Odmienna ocena przez skarżącego zgromadzonych w sprawie dowodów, nie może decydować o skuteczności stawianych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego. Wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności sprawy zostały wyjaśnione, a organowi odwoławczemu nie można przypisać zarzutu dowolności w orzekaniu. W ocenie Sądu nie można skutecznie postawić organowi odwoławczemu zarzutu naruszenia powołanych w skardze przepisów, gdyż nie dopuścił się naruszeń, które miałyby wpływ na podjęte rozstrzygnięcie. Tym samym zarzuty skargi należy uznać za nieusprawiedliwione.
Z przedstawionych względów Sąd oddalił skargę, na podstawie art. 151 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Jednocześnie Sąd wskazuje, że wszystkie powołane orzeczenia w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są na stronie internetowej orzeczeń sądów administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).