I OSK 929/13

343/4/B/2014 POSTANOWIENIE z dnia 11 lutego 2014 r. Sygn. akt Ts 311/13 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Małgorzata Pyziak-Szafnicka, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.K. w sprawie zgodności: art. 38 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455, ze zm.) z art. 70 ust. 1 i 4 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 grudnia 2013 r. A.K. (dalej: skarżąca) zakwestionowała zgodność art. 38 ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 84, poz. 455, ze zm.; dalej: ustawa nowelizująca) „w zakresie, w jakim nakazuje on stosować przepisy wprowadzone ustawą a dotyczące stypendium rektora dla najlepszych studentów (tj. art. 173, art. 184 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym [Dz. U. z 2012 r. poz. 572, ze zm.; dalej: prawo o szkolnictwie wyższym]) do studentów, którzy nabyli prawo do stypendium za wyniki w nauce w roku akademickim 2010/2011”, z art. 70 ust. 1 i 4 w związku z art. 2 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. W roku akademickim 2010/2011 skarżąca była studentką na dwóch kierunkach studiów – filologii romańskiej i pedagogice – na Uniwersytecie Warszawskim. W związku z wynikami uzyskanymi w tym roku akademickim na kierunku pedagogika w październiku 2011 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie jej stypendium rektora dla najlepszych studentów. Decyzją z 21 maja 2012 r. Odwoławcza Komisja Stypendialna Uniwersytetu Warszawskiego nie przyznała skarżącej stypendium. Rozstrzygnięcie to komisja utrzymała w mocy wydaną w wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją z 29 lipca 2012 r. Na powyższe decyzje skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 14 stycznia 2013 r. (sygn. akt II SA/Wa 1946/12) decyzje te uchylił. Wyrok ten został uchylony wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 lipca 2013 r. (sygn. akt I OSK 929/13), doręczonym skarżącej 5 września 2013 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę i utrzymał w mocy zakwestionowane w niej decyzje Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Warszawskiego. Zdaniem skarżącej zakwestionowany przepis prowadzi do naruszenia zasady ochrony praw nabytych, prawa do powszechnego i równego dostępu do wykształcenia oraz prawa do pomocy finansowej ze strony władz publicznych. Skarżąca twierdzi, że uzyskawszy w roku akademickim 2010/2011 dobre wyniki w nauce, nabyła prawo do otrzymania w następnym roku akademickim stypendium na kierunku pedagogika. Przepisy, które weszły w życie 1 października 2011 r., uniemożliwiły jej jednak pobieranie tego świadczenia. Wyłączyły bowiem możliwość otrzymywania stypendium na więcej niż jednym kierunku studiów oraz pobieranie stypendium przez studentów, którzy po ukończeniu jednego kierunku studiów kontynuują naukę na drugim kierunku, chyba że po ukończeniu studiów pierwszego stopnia kontynuują oni studia w celu uzyskania tytułu zawodowego magistra lub równorzędnego. Tym samym doprowadziły do naruszenia art. 70 ust. 1 i 4 w związku z art. 2 Konstytucji. Skarżąca podkreśla, że otrzymywanie stypendium za wyniki w nauce (regulowanego w przepisach obowiązujących przed 1 października 2011 r.) lub stypendium rektora dla najlepszych studentów (przewidzianym przez znowelizowane przepisy prawa o szkolnictwie wyższym) jest prawem studenta, nabywanym przez niego dzięki uzyskaniu w danym roku akademickim dobrych wyników w nauce. Niedopuszczalna jest więc zmiana zasad nabywania tego prawa po zakończeniu roku akademickiego, który stanowi punkt odniesienia dla oceny wyników studenta. Skarżąca zaznacza, że spełniła wszystkie warunki uzyskania stypendium obowiązujące przed 1 października 2011 r., a jedyną podstawą odmowy przyznania jej tego świadczenia były przepisy, które weszły w życie z tą datą. Jej zdaniem doprowadziło to do naruszenia (wynikającej z art. 2 Konstytucji) zasady ochrony praw nabytych, a także zasady lex retro non agit. Skarżąca podkreśla również, że stypendium za wyniki w nauce, podobnie jak obecne stypendium rektora dla najlepszych studentów, było środkiem służącym konstytucyjnej zasadzie powszechnego i równego dostępu do wykształcenia oraz formą pomocy finansowej dla studentów. Zmiana zasad jego przyznawania naruszyła więc również art. 70 ust. 1 i 4 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, zakwestionować zgodność z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego prawach lub wolnościach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zasady, na jakich dopuszczalne jest korzystanie z tego środka ochrony wolności i praw, precyzuje ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). W myśl jej art. 46 ust. 1 skargę konstytucyjną można wnieść po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK wynika, że na skarżącym ciąży obowiązek wskazania naruszonych wolności lub praw i określenia sposobu ich naruszenia. Z kolei zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 3 i 4 ustawy o TK skarżący musi uzasadnić zarzut niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów. Ponadto w myśl art. 36 ust. 3 ustawy o TK, mającego zastosowanie w sprawach rozpatrywanych w trybie skargi konstytucyjnej na podstawie art. 49 tejże ustawy, Trybunał Konstytucyjny, w toku wstępnego rozpoznania wniesionej skargi, odmawia nadania jej dalszego biegu, jeżeli jest ona oczywiście bezzasadna. Analiza skargi konstytucyjnej wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga ta jest oczywiście bezzasadna. Zarzuty skarżącej opierają się na założeniu, że uzyskawszy dobre wyniki w nauce w roku akademickim 2010/2011 nabyła ona prawo podmiotowe do otrzymania stypendium w następnym roku. Jednak teza ta nie znajduje uzasadnienia ani w przepisach obowiązujących przed 1 października 2011 r., ani w regulacjach, które weszły w życie z tą datą. Przepisy obowiązujące przed wejściem w życie ustawy nowelizującej, podobnie jak obecne regulacje, przyznawały studentom prawo do ubiegania się o stypendium za wyniki w nauce (obecnie – o stypendium rektora dla najlepszych studentów). Określały również kryteria, które musi spełniać dana osoba, aby to stypendium mogło być jej przyznane. Artykuł 181 ust. 1 prawa o szkolnictwie wyższym stanowił w szczególności, że stypendium za wyniki w nauce mógł otrzymywać „student, który uzyskał za rok studiów wysoką średnią ocen”. Nie gwarantował jednak automatycznie prawa do otrzymania stypendium po osiągnięciu określonych wyników. Uprawnienie do pobierania stypendium powstawało więc dopiero w momencie wydania decyzji o jego przyznaniu. Ponadto – wbrew twierdzeniu skarżącej – stypendium było przyznawane na dany rok akademicki, nie zaś za rok poprzedni. O ile więc podstawą oceny osiągnięć studenta była średnia ocen z poprzedniego roku akademickiego, o tyle podstawą oceny innych przesłanek otrzymania stypendium (takich jak posiadanie statusu studenta, czy nieotrzymywanie stypendium, którego nie można pobierać wraz ze stypendium za wyniki w nauce) był stan faktyczny w momencie otrzymywania tego świadczenia. Podstawą wydania decyzji o przyznaniu stypendium – zgodnie z zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego – były natomiast przepisy obowiązujące w dniu jej wydania. Jak słusznie zauważa skarżąca, w swoim orzecznictwie Trybunał przyjmuje, że dla ustalenia istnienia praw nabytych nie ma znaczenia to, czy dane prawo zostało nabyte na podstawie indywidualnego aktu organu władzy czy na podstawie ustawy, z chwilą spełnienia określonych w niej przesłanek. Zasada ochrony praw nabytych obejmuje bowiem również prawa nabyte zgodnie z ustawą przed złożeniem wniosku o ich przyznanie (zob. np. wyroki TK z 10 kwietnia 2006 r., SK 30/04, OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 42 oraz 25 listopada 2010 r., K 27/09, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 109). Aby jednak można było mówić o nabyciu prawa na podstawie ustawy, jej przepisy muszą przyznawać dane prawo podmiotowe osobie spełniającej określone kryteria. Jak wskazano wyżej, przepisy prawa o szkolnictwie wyższym odnoszące się do zasad przyznawania stypendium za wyniki w nauce nie spełniały tego wymogu. Oczywiście bezzasadne jest więc twierdzenie skarżącej, że nieprzyznanie jej stypendium na rok akademicki 2011/2012 doprowadziło do naruszenia jej praw nabytych, a tym samym do naruszenia art. 70 ust. 1 i 4 w związku z art. 2 Konstytucji. Niezależnie od powyższego Trybunał Konstytucyjny zwraca uwagę na to, że samo wyłączenie możliwości otrzymywania stypendium rektora dla najlepszych studentów przez osoby studiujące na kilku kierunkach studiów było przedmiotem orzekania przez Trybunał w wyroku z 5 listopada 2013 r. (K 40/12, dotychczas niepubl.). Trybunał, stwierdziwszy zgodność takiego rozwiązania z Konstytucją, obszernie odniósł się do treści art. 70 ust. 1 i 4 Konstytucji. Wskazał, że przepisy te gwarantują prawo do równego dostępu do mechanizmów wyrównywania szans edukacyjnych przez państwo, do których to mechanizmów należy między innymi stypendium rektora dla najlepszych studentów. Mimo, że stypendium to wyraźnie pełni funkcję motywacyjną, ma również charakter pomocy materialnej, która mieści się w zakresie przedmiotowym art. 70 ust. 4 Konstytucji. Trybunał podkreślił jednak, że uwzględniając art. 70 ust. 4 Konstytucji jako wzorzec kontroli regulacji dotyczących stypendiów, należy mieć na uwadze to, iż przepis ten pozostawia ustawodawcy znaczną swobodę w określeniu form i zakresu pomocy materialnej udzielanej przez państwo, a tym samym nie przyznaje jednostce prawa do określonego rodzaju stypendium. W związku z powyższym Trybunał, działając na postawie art. 49 w związku z art. 36 ust. 3 ustawy o TK, odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.