I OSK 912/24

I OSK 912/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-05-28
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-04-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik /sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Piotr Niczyporuk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 573/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-10-26
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt. 4, art. 17 ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 135
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, art. 77 § 1 i art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 października 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 573/23 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 1 lutego 2023 r. sygn. akt SKO.NP/4115/4/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy X. z dnia 14 października 2022 r. nr GOPS-SR-52222-4/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz A. A. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 26 października 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 573/23 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 1 lutego 2023 r. sygn. akt SKO.NP/4115/4/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Wójt Gminy X. decyzją z 14 października 2022 r. odmówił przyznania A. A. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką B. B., posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane do 31 marca 2026 r.
Jak wskazał organ I instancji, z zaświadczenia z 12 sierpnia 2022 r. wynika, że wnioskodawczyni, jako rolniczka, podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. Wnioskodawczyni oświadczyła, że nie jest w stanie prowadzić gospodarstwa rolnego ze względu na opiekę nad matką. Gospodarstwo prowadzi były mąż wnioskodawczyni, C. C..
W ocenie organu, nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego przez wnioskodawczynię a opieką nad matką. Zakres prac w gospodarstwie, którego właścicielką jest wnioskodawczyni, umożliwia sprawowanie opieki nad matką.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, po rozpatrzeniu odwołania A. A., decyzją z 1 lutego 2023 r. sygn. akt SKO.NP/4115/4/2023 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji, że w sprawie nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego przez wnioskodawczynię a sprawowaniem opieki nad matką. Jak wyjaśnił organ odwoławczy, wnioskodawczyni może w dalszym ciągu uzyskiwać dochód z gospodarstwa rolnego. Natomiast wskazany przez A. A. zakres opieki nad matką obejmuje czynności, które mogą być wykonywane przed i po powrocie z pracy, a więc nie wymagają od wnioskodawczyni całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Organ podkreślił, że A. A. ma dziewięcioro rodzeństwa, które może się podzielić opieką nad matką w taki sposób, aby wnioskodawczyni mogła podjąć zatrudnienie.
A. A. wniosła skargę na opisaną wyżej decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał, że skarga nie jest zasadna.
Jak wskazał Sąd I instancji, w sprawie bezsporne były następujące okoliczności: matka skarżącej jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie z 25 marca 2022 r.), skarżąca opiekuje się matką, skarżąca zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego 11 lipca 2022 r. i wydzierżawiła je byłemu mężowi, ale jest w dalszym ciągu jego właścicielką. Zdaniem Sądu I instancji, niesporny jest również zakres opieki skarżącej nad matką, ustalony w oparciu o oświadczenia skarżącej oraz treść wywiadu środowiskowego. Sporne jest natomiast, czy zakres opieki skarżącej nad matką jest tego rodzaju, że wyklucza podjęcie przez skarżącą jakiegokolwiek zatrudnienia, w tym w szczególności prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ponadto, w sprawie jest sporne, czy fakt, że matka skarżącej ma łącznie dziesięcioro dzieci zobowiązanych do alimentacji względem niej, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przeszkody w realizacji tego obowiązku, wpływa na ocenę zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w tym w szczególności na ocenę konieczności rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia z powodu opieki nad osobą z niepełnosprawnością.
W opinii Sądu I instancji, orzekające w sprawie organy prawidłowo przyjęły, że ocena konieczności rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą powinna uwzględniać okoliczność, że osoba wymagająca opieki ma dziesięcioro dzieci zobowiązanych względem niej do alimentacji, w stosunku do których nie zachodzą obiektywne przesłanki zwalniające z tego obowiązku. Ponadto zakres opieki skarżącej nad matką nie jest tego rodzaju, aby wykluczał prowadzenie przez skarżącą prowadzenie gospodarstwa rolnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:
I) na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez wnoszącą skargę kasacyjną opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby z niepełnosprawnością konieczne jest wykazanie, że pozostałe dzieci tej osoby są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, że możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawczyni do świadczenia pielęgnacyjnego;
II) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:
1. art. 135 P.p.s.a. przez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego sprawy, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a. oraz uznanie, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;
2. art. 151 P.p.s.a. przez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", ponieważ organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym, oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów, zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi. Ewentualnie, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono również o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.
Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej, że zarówno zaskarżony wyrok, jak i poprzedzająca go decyzja organu odwoławczego, zostały wydane w wyniku wadliwej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Zakres sprawowanej opieki nad osobą z niepełnosprawnością uniemożliwiał i uniemożliwia wnoszącej skargę kasacyjną podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej, nawet w częściowym wymiarze pracy. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem judykatury, związek przyczynowy należy oceniać na dzień złożenia wniosku, biorąc pod uwagę możliwość podjęcia zatrudnienia przy rzeczywistej czasochłonności opieki wymaganej przez osobę z niepełnosprawnością.
W ocenie wnoszącej skargę kasacyjną, ani organy, ani Sąd I instancji nie posiadają wiadomości specjalnych umożliwiających stwierdzenie, że osoba z niepełnosprawnością nie wymaga na tyle szerokiego zakresu opieki, że opiekun mógłby podjąć zatrudnienie. Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do związku przyczynowego między sprawowaniem opieki a rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, należy brać pod uwagę wszelkie czynności wykonywane na rzecz osoby z niepełnosprawnością, w tym również tak zwane "zwykłe czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego", jeżeli stan zdrowia osoby wymagającej opieki uniemożliwia jej ich wykonywanie (tak np. WSA w Gdańsku w wyrokach z 21 grudnia 2022 r. sygn. akt II SA/Gd 581/22 oraz II SA/Gd 480/22).
Wnosząca skargę kasacyjną zaznaczyła, że matka wymaga jej ciągłej obecności i pomocy przy wykonywaniu większości czynność związanych z codziennym funkcjonowaniem, co zresztą nie było kwestionowane przez organ I instancji. Stanowisko organu i Sądu I instancji jest sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym.
Jak wskazała wnosząca skargę kasacyjną, rodzinny wywiad środowiskowy stanowi główny dowód w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, o ile nie zostaną zakwestionowane przez organ za pomocą innego dowodu, należy uznać za wiążące dla organów. Rodzinny wywiad środowiskowy nie jest jednak jedynym dowodem w postępowaniu o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a organy są uprawnione na zasadach ogólnych (art. 75 § 1 K.p.a.) do przeprowadzania, zbierania i brania pod uwagę innych dowodów. Organy administracji, tak jak Sąd I instancji, zupełnie bezpodstawnie zakwestionowały jednak spełnienie przez wnoszącą skargę kasacyjną przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., mimo że ich spełnienie wynika z materiału dowodowego. Jednocześnie, zarówno organy, jak i Sąd I instancji, nie wskazały na jakich innych okolicznościach czy dowodach oparły swoją ocenę niespełnienia tych przesłanek, mimo jednoznacznych ustaleń wywiadu środowiskowego. Takie stanowisko należy uznać za dowolne i nie może ono stanowić podstawy do wydania prawidłowego orzeczenia w sprawie.
Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że w wywiadzie środowiskowym wskazano wprost, że jej matka nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie, a strona sprawuje nad nią całodobową opiekę. Ustalenia te zostały jednak pominięte w sprawie.
Odnosząc się do stanowiska, że należy ustalić czy pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby z niepełnosprawnością są niezdolne do sprawowania lub finansowania opieki, wnosząca skargę kasacyjną wskazała, że to zagadnienie pozostaje bez wpływu na przedmiotową sprawę.
Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, w ustawie o świadczeniach rodzinnych brak jest podstawy do uznania, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane jedynie w sytuacji, w której pozostałe osoby zobowiązane alimentacyjnie wobec osoby z niepełnosprawnością w tym samym stopniu, są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki. Ustawodawca nie ustalił żadnych "zasad kolizyjnych" między uprawnionymi w tym samym stopniu do alimentacji wobec osoby wymagającej opieki. Zatem, takie osoby są w równym stopniu uprawnione do wystąpienia z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21). To do rodziny osoby z niepełnosprawnością należy decyzja, w jaki sposób jej członkowie będą wywiązywać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego i w jaki sposób będzie sprawowana opieka nad osobą z niepełnosprawnością. Zatem, posiadanie licznego rodzeństwa i możliwość realizacji przez pozostałe osoby opieki nad matką, nie mogą mieć znaczenia w świetle przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W związku z powyższym, w ocenie wnoszącej skargę kasacyjną, brak jest podstaw do uznania, że konieczne jest wykluczenie możliwości sprawowania opieki przez inne osoby zobowiązane alimentacyjnie w tym samym stopniu wobec osoby z niepełnosprawnością, aby było możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednej z tych osób. Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z takiego powodu, stoi w sprzeczności z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i nie znajduje oparcia w żadnych innych przepisach prawa.
Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
Skarga kasacyjna jest zasadna. Trafnie autor skargi kasacyjnej zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a u.ś.r. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu rozumienia przesłanki istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, które zakłada konieczność badania możliwości udziału innych osób w sprawowaniu opieki z racji ich obowiązku alimentacyjnego, a także sposobu rozumienia określenia "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy".
Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. 1a. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:
1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;
3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Sąd I instancji wskazując jakie okoliczności stanu faktycznego w odniesieniu do skarżącej zostały ustalone przez organy administracyjne i jak w ocenie Sądu I instancji należałoby je ocenić w kontekście przesłanki niepodejmowania przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką, za relewantne uznał okoliczności dotyczące obowiązku alimentacyjnego względem matki istniejącego nie tylko po stronie skarżącej, ale także jej rodzeństwa. Należy wskazać, że bezsprzecznie zarówno skarżąca, jak i jej rodzeństwo, należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem matki i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtowało się stanowisko, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy wnioskodawca, czy może ktoś z rodzeństwa, powinna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, że rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1596/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt 1626/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1521/23; 29 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1627/23; 9 maja 2024 r. sygn. akt I OSK 1397/23; 9 maja 2024 r. sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).).
Stwierdzić trzeba zatem, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionych do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołany przepis, wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki. Niedopuszczalne jest natomiast wprowadzanie przez organy administracyjne, czy sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek jego przyznania.
Tym samym skuteczny okazał się zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a u.ś.r. przez błędną wykładnię. Analiza argumentacji podanej w zaskarżonym wyroku wskazuje, że Sąd I instancji oparł swoje stanowisko o nieuprawdopodobnieniu przez skarżącą istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką, na konstrukcji obowiązku alimentacyjnego, określonego w art. 129 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), który obciąża krewnych w tym samym stopniu w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W konsekwencji, Sąd I instancji wywiódł, że brak było związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a faktem sprawowania przez nią opieki nad matką, skoro do alimentacji względem matki skarżącej zobowiązanych było dziesięcioro jej dzieci (w tym skarżąca), wobec których nie zachodziły obiektywne przesłanki zwalniające z obowiązku alimentacyjnego. Pogląd ten, jak wskazano powyżej, okazał się błędny, tymczasem okoliczności relewantne dla ustalenia związku przyczynowego między niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez skarżącą a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką, zostały ocenione w kontekście tej właśnie okoliczności.
Ponadto, należy zgodzić się z autorem skargi kasacyjnej, że przyjęte przez Sąd I instancji i organy administracyjne rozumienie określenia "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy", o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jest zbyt wąskie.
Zakres opieki lub pomocy uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zależny jest od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp. Jeśli nawet, opieka ta nie ma charakteru stricte leczniczego, to obejmuje szereg czynności, które mieszczą się w zakresie pielęgnacji osoby niepełnosprawnej. Ich zakres wyznacza stan zdrowia i potrzeby chorego. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że oceniając związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaną opieką, odnieść go należy do zakresu opieki, który obejmuje tak czynności wykonywane w związku z prowadzeniem gospodarstwa domowego, jak i działania stricte obsługowe. Opieka nad osobą niepełnosprawną to nie tylko działania o charakterze obsługi, ale i równie istotne, wymagające zaangażowania i czasu obowiązki związane z prowadzeniem domu, których osoba wymagająca pomocy nie jest w stanie zrealizować samodzielnie. Sytuacja opiekunów osób niepełnosprawnych obejmuje więc tak działania czysto pomocowe (typu podawanie leków, mycie, karmienie, czynności higieniczne, itp.), jak i czynności uznawane za "codzienne", powszechnie wykonywane w każdej rodzinie, jak przygotowanie posiłku, sprzątanie, pranie. Istotne jest, że nawet podczas tych "codziennych" zadań, opiekun niepełnosprawnego, musi być jednocześnie gotowy do świadczenia pomocy. Nierzadko jest zmuszony do ciągłego czuwania nad podopiecznym, co czyni codzienne, typowe obowiązki dużo bardziej absorbującymi i czasochłonnymi. Należy tu mieć na uwadze, że wpisują się one w codzienność opiekunów osób niezdolnych do samodzielnego wykonania nawet jak wydawałoby się prostych zadań. To właśnie czynności dnia codziennego, konieczne do wykonania w każdym gospodarstwie domowym, w połączeniu z działaniami stricte obsługowymi i opiekuńczymi wobec niepełnosprawnego członka rodziny, stają się naturalnie bardziej czasochłonne i absorbujące, w związku z czym mogą wypełnić opiekunowi nawet cały dzień. W takiej sytuacji dostrzegalny jest związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z podjęcia pracy a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (por. wyroki NSA z: 28 grudnia 2023 r. sygn. akt I OSK 2016/22, 2 sierpnia 2024 r. sygn. akt I OSK 2455/23 i I OSK 2242/23, 11 lipca 2024 r. sygn. akt I OSK 1733/23, 12 lipca 2024 r. sygn. akt I OSK 451/23, 27 listopada 2024 r. sygn. akt I OSK 3096/23, I OSK 3100/23 i I OSK 3132/23, 10 grudnia 2024 r. sygn. akt I OSK 2937/23). Ograniczenie form opieki do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto z pominięciem innych, szerzej rozumianych czynności opiekuńczych prowadziłoby do zdeformowania znaczenia opieki i naruszałoby istotę świadczenia pielęgnacyjnego. Przejawem opieki będzie również wyręczanie osoby z niepełnosprawnością w jej normalnych, codziennych czynnościach życiowych, którym z uwagi na swój stan zdrowia nie może sprostać.
Oczywiście, należy zgodzić się z Sądem I instancji, że ocena konieczności rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia z powodu opieki nad matką powinna uwzględniać również charakter pracy w gospodarstwie rolnym, to jednak odwoływanie się do argumentacji uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12, zgodnie z którą prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego , wydaje się być chybione. Uchwała ta zapadła w poprzednio obowiązującym stanie prawnym, w którym zaistniały wątpliwości prawne odnośnie do tego, czy w świetle wówczas obowiązującej ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi samo przez się negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W stanie prawnym będącym podstawą ustaleń organów administracyjnych takich wątpliwości już nie ma, gdyż ustawodawca wprost w art. 17b u.ś.r. przewidział takie świadczenie również dla rolników.
Badając związek między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki, ocenie musi więc podlegać, czy ubiegający się o świadczenie jest osobą sprawującą opiekę. Przepis ten nie zakłada jednak, że do oceny organu należy zakres potrzeb osoby niepełnosprawnej. To wyspecjalizowany organ orzeka o stopniu niepełnosprawności, a w konsekwencji o potrzebie uzyskiwania stałego bądź długookresowego wsparcia ze strony opiekuna. W przypadku matki skarżącej organ ten orzekł o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. W takim przypadku osoba z kręgu zobowiązanych do alimentacji może podjąć decyzję o podjęciu się osobistej opieki i rezygnacji z zatrudnienia.
Wskazywany przez organy i Sąd I instancji zakres samodzielności osoby niepełnosprawnej nie może zniweczyć ustaleń wynikających z wydanego orzeczenia o niepełnosprawności. To ono rozstrzyga, że osoba niepełnosprawna wymaga stałej opieki lub pomocy ze strony innych osób. Podjęcie się takiej opieki, w przypadku rezygnacji z zatrudnienia, skutkuje po stronie osoby zobowiązanej do alimentacji, uprawnieniem do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Wynik rodzinnego wywiadu środowiskowego nie może być zaś interpretowany z pominięciem wskazań opiekuńczych wynikających z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 6 listopada 2024 r. sygn. akt I OSK 2816/23).
Przedstawiony wyżej sposób wykładni ma istotne znaczenie dla oceny prawidłowości stanowiska Sądu I instancji w zakresie podzielenia przezeń stanowiska Kolegium, że skarżąca nie spełniła przesłanek od których uzależnione jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie występuje związek przyczynowy pomiędzy sprawowaną przezeń opieką a koniecznością rezygnacji z zatrudnienia. U podstaw dokonanej przez organy oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcia, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad matką nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia legła wadliwa wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W konsekwencji, za zasadne uznać należało również zarzuty naruszenia przepisów postępowania i powiązany z nim zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez wadliwe przyjęcie, że nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a sprawowaną przez skarżącą opieką.
Odnośnie do zarzutu naruszenia przepisu art. 135 P.p.s.a. wskazać należy, że ma on zastosowanie w sytuacji, gdy sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy przez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, ponieważ Sąd I instancji nie wzruszył zaskarżonego aktu. Zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu. Dlatego zarzut naruszenia tego przepisu postępowania nie może zostać uwzględniony.
W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1it. a i c P.p.s.a. i art. 135 P.p.s.a. w związku z art. 193 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł w pkt 1 wyroku.
Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni przedstawioną w wyroku wykładnię jak również treść przepisów prawa materialnego obowiązujących w dacie ponownego rozpoznawania wniosku.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.