I OSK 889/24

I OSK 889/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-24
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-04-25
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1847/23 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-12-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17b ust 1, art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7 i 77 § 1 i 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej G. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1847/23 w sprawie ze skargi G. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 2 sierpnia 2023 r., nr KO-696/4103/408/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz G. D. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
FUZASADNIENIE
Zaskarżonym wyrokiem z 15 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1847/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę G. D. (dalej również: "wnioskująca", "strona", "skarżąca", "skarżąca kasacyjnie") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej również: "organ II instancji", "organ odwoławczy", "SKO", "Kolegium") z 2 sierpnia 2023 r., nr KO-696/4103/408/23, utrzymującą w mocy akt Wójta Gminy [...] (dalej również: "Wójt", "organ I instancji") z 12 kwietnia 2023 r., nr GOPS.5211.5.2.23 odmawiający przyznania G. D. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. O..
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 13 marca 2023 r. (data wpływu do organu) skarżąca wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej: "GOPS") o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką H. O. (ur. [...] stycznia 1930 r.). Zgodnie z Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z [...] stycznia 2012 r. matka strony została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności (symbol przyczyny niepełnosprawności: [...]), ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z treści ww. dokumentu wynika również, że niepełnosprawność istniała od 2011 r., jej stopień datuje się na 8 grudnia 2011 r., a orzeczenie wydane zostało na stałe. Do formularza załączono m.in. złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenia z 13 września 2023 r. wskazujące, że strona z 11 września 2020 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, oraz że jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego "przy mężu KRUS-ie".
Decyzją z 12 kwietnia 2023 r., nr GOPS.5211.5.2.23 Wójt Gminy [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do objętego żądaniem świadczenia z uwagi na niespełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390, dalej: "uśr", "ustawa").
Aktem z 2 sierpnia 2023 r., nr KO-696/4103/408/23 – po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni – SKO utrzymało w mocy decyzję Wójta. Nie podzieliło przy tym stanowiska organu I instancji, stwierdzając, że oparcie odmownej decyzji na tej części przepisu art. 17 ust. 1b uśr, która została uznana przez Trybunał Konstytucyjny (dalej również: "TK", "Trybunał") za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 ze zm., dalej: "Konstytucja", "Ustawa Zasadnicza") pozbawione było podstaw prawnych. Kolegium uznało jednak, że powyższa okoliczność nie miała jednak wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem skarżąca nie spełniła innych, ustawowych przesłanek do otrzymania wnioskowanej formy wsparcia z uśr. Wątpliwości organu odwoławczego wzbudziło w szczególności spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki, w świetle art. 17b ust. 1 ustawy. SKO wyjaśniło, że w sprawie brak jest związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego (wrzesień 2020 r.) a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką. Stwierdziło też, że charakter czynności wykonywanych przez skarżącą w zakresie prowadzenia gospodarstwa rolnego (pielenie, pilnowanie terminów oprysków, kontrola i zlecanie prac, karmienie zwierząt; praca wiosną: około 2 godziny dziennie, latem około 3 godzin dziennie, jesienią tydzień zbiorów, zimą jedynie opieka nad drobiem), nie kolidował z należytym sprawowaniem opieki. Kolegium przyjęło, że strona nadal jest właścicielką gospodarstwa rolnego, którego prowadzenie charakteryzuje się dużą elastycznością, dzięki czemu jest ona wystarczająco dyspozycyjna, by równolegle sprawować opiekę. W ocenie organu odwoławczego, prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego (wykonywanie w nim pracy, zarządzanie nim) jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych i tylko całkowita z niej rezygnacja na rzecz opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny uzasadniać może ewentualne przyznanie świadczenia.
Skargę na powyższą decyzję złożyła G. D..
Powołanym na wstępie wyrokiem z 15 grudnia 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę, uznając, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. W uzasadnieniu za trafne uznał stanowisko organu odwoławczego w odniesieniu do zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b uśr. Wyjaśnił jednak, że skarżąca nie spełniła warunku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co skutkowało odmową przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym kontekście WSA zauważył, że w świetle art. 17b ust. 2 uśr, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Sąd I instancji wskazał, że organ - co do zasady - nie ma obowiązku badania treści złożonego oświadczenia (co do faktów), jednak nie oznacza to, że nie podlega ono weryfikacji w sprawie o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. WSA stwierdził, że ocena stanu faktycznego sprawy powinna odbywać się z poszanowaniem ogólnych reguł swobodnej oceny dowodów. Dalej Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że skarżąca, składając wniosek o przyznanie świadczenia, dołączyła do niego oświadczenie z 13 marca 2023 r., w którym podała, że z 11 września 2020 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. W drugim oświadczeniu z tej samej daty wskazała, że jest ubezpieczona w KRUS-ie przy mężu. Z kolei z jej zeznań złożonych 22 czerwca 2023 r. do protokołu, również pod rygorem odpowiedzialności karnej wynika, że zamieszkuje ona i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, synem [...] i mamą. Źródłem ich utrzymania jest m.in. dochód z gospodarstwa rolnego. Z mężem są właścicielami gospodarstwa o powierzchni 4,8200 ha fizycznych, to jest 1,6715 ha przeliczeniowych, które otrzymali po jego rodzicach. WSA podkreślił, że wskazanie w oświadczeniu daty 11 września 2020 r. - jako daty zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ma swoją przyczynę w ukierunkowaniu strony przez "Panią z GOPS", która "(...) powiedziała, że muszę przestać prowadzić gospodarstwo żeby móc otrzymać te 620 złotych czyli specjalny zasiłek opiekuńczy".
Analizując powyższe okoliczności w kontekście realizacji warunku rezygnacji z aktywności zawodowej (tu: prowadzenia gospodarstwa rolnego) Sąd I instancji uznał, że konsekwencją złożenia ww. oświadczenia powinna być "(...) utrata statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników." Z oświadczenia skarżącej z 13 marca 2023 r. i jej zeznania do protokołu wynikało zaś, że w dalszym ciągu jest ona ubezpieczona jako rolnik i jest właścicielką gospodarstwa rolnego. Istotne zdaniem WSA było, że skarżąca nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa, co warunkowało przyznanie świadczenia w świetle art. 17b ust.1 pkt 1 uśr. Sąd Wojewódzki przyjął przy tym, że datę 11 września 2020 r. określoną, jako datę skrajną zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, skarżąca wskazała jedynie na potrzeby ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego – "(...) kierując się "podpowiedzią" pracownika GOPS...". Powyższe zaważyło na przyjętej ocenie prawidłowości aktu Kolegium i skutkowało oddaleniem skargi.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła G. D., kwestionując go w całości i na podstawie art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: "ppsa"), zarzucając:
1. naruszenie prawa materialnego tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 17 b ust. 1 pkt 1 uśr, poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że skarżąca nie spełniła przesłanek uprawniających ją do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką H. O. z uwagi na fakt, że nadal jest ubezpieczona jako rolnik i nadal jest właścicielką gospodarstwa rolnego, którego dochody stanowią źródło utrzymania rodziny. Wobec czego realnie nie zaprzestała ona prowadzenia gospodarstwa, zaś datę podaną jako datę krańcową w tym zakresie, skarżąca wskazała tylko z uwagi na potrzebę otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego, kierując się podpowiedzią pracownika GOPS, co wprost wynika z jej zeznania, a co jest warunkiem sine qua non dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy samo podleganie ubezpieczeniu rolników nie ma żadnej doniosłości prawnej dla przyznania temu rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego, zaś data wskazana przez skarżącą jako dzień zaprzestania prowadzenia gospodarstwa była faktycznym terminem, z którym przystąpiła do stałej i całodobowej opieki nad schorowaną matką;
2. "naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 kpa, 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. polegające na przyjęciu, iż datę 11 września 2020 r. wskazaną jako datę "rzekomego" zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, skarżąca wskazała tylko z uwagi na potrzebę otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego, kierując się "podpowiedzią" pracownika GOPS, podczas gdy wskazana data oznacza termin faktycznego zaprzestania prowadzenia przez nią gospodarstwa rolnego z powodu konieczności sprawowania opieki nad matką, zaś pracownik GOPS poinformował jedynie skarżącą, że o takie świadczenie, w związku z zaistniałą sytuacją rodzinną, może wystąpić, a także że należy wpisać w oświadczeniu załączanym do wniosku termin, z którym nastąpiło faktyczne zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, co też skarżąca uczyniła, co w konsekwencji doprowadziło Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, jak również organy administracyjne obu instancji orzekające w niniejszej sprawie, do błędnego przekonania, iż intencją skarżącej wpisania ww. daty była jedynie chęć otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad swoją matką H. O.."
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej dodatkowo podniesiono, że nie można odmówić wiarygodności oświadczeniu o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym jedynie na podstawie faktu ubezpieczenia w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: "KRUS"). Wskazano przy tym na treść art. 6 ust. 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230 ze zm., dalej: "usus", "ustawa z 13 października 1998 r."), konstytuującego zasadę, że: "wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów lub jest ubezpieczona na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników" (Dz. U. z 2023 r., poz. 208 ze zm., dalej: "usr", "ustawa z 20 grudnia 1990 r."). Wyjaśniono również, że rezygnacja strony z pracy w gospodarstwie rolnym powodowana była koniecznością sprawowania opieki nad matką, która - z uwagi na stan zdrowia - wymagała opieki przez całą dobę. Z tej przyczyny z 11 września 2020 r. wnioskodawczyni przestała podlegać ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu w KRUS, co potwierdziła w złożonym w GOPS oświadczeniu o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Podkreślono, że skuteczności tego oświadczenia nie unicestwia fakt podlegania aktualnie przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS przy mężu, ponieważ nie oznacza ono, że strona nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Zdaniem skarżącej kasacyjnie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zupełnie bezpodstawnie nadał znaczenie faktowi podlegania aktualnie przez skarżącą ubezpieczeniu w KRUS przy mężu, uznając powyższe za jedną z przyczyn braku spełnienia przez nią przesłanek umożliwiających otrzymanie świadczenia pielęgnacyjnego.
W środku zaskarżenia wyjaśniono również, że podczas spotkania wnioskodawczyni z pracownikiem GOPS podano jej, jakie dane muszą znaleźć się w oświadczeniu, aby mogła ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Pracownik pokierował ją wówczas w zakresie sposobu wypełnienia wniosku oraz wyjaśnił, że należy wpisać rzeczywistą datę zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (dzień wyrejestrowania się z KRUS). Sąd Wojewódzki podniósł zaś, że ww. data została wskazana przez skarżącą, jako "(...) data "rzekomego" zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, tylko z uwagi na potrzebę otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego, kierując się "podpowiedzią" pracownika GOPS." (str. 6 skargi kasacyjnej w zw. ze str. 10 uzasadnienia WSA).
Podnosząc jak powyżej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. W środku zaskarżenia zawarto również oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy.
Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 182 § 2 ppsa, ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia.
Stosownie do art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W analizowanej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, wyliczone w art. 183 § 2 ppsa, nie występują. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany jest granicami środka zaskarżenia, wyznaczonymi wskazanymi w nim podstawami: naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa); naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa).
Mając na uwadze zakres kontroli instancyjnej, sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Wniesiony środek zaskarżenia wyroku WSA oparty został na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 ppsa, tj.: zarzucie naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 17b ust. 1 pkt 1 uśr w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa polegającą na uznaniu, że skarżącej nie może zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt, że nadal jest ubezpieczona jako rolnik i jest właścicielką gospodarstwa rolnego oraz zarzucie naruszenia przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 kpa, art. 77 § 1 kpa i art. 80 kpa, polegającego na przyjęciu, że datę 11 września 2020 r., wskazaną jako datę zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, skarżąca podała z uwagi na potrzebę uzyskania specjalnego zasiłku opiekuńczego, kierując się "podpowiedzią" pracownika GOPS.
Istotą sporu jest zaś prawidłowość przyjętej przez Sąd Wojewódzki oceny, że konsekwencją złożenia przez wnioskodawczynię oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być – w każdym przypadku – utrata "statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników."
Na wstępie przypomnieć wypada, że stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 1 pkt 4 uśr (w brzmieniu aktualnym na datę orzekania przez organy), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z ww. przepisu wynika, że w sprawie spełniono kryterium podmiotowe z pkt 4 – skarżąca jest bowiem córką podopiecznej i bez wątpienia ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. H. O. legitymuje się zaś orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z [...] stycznia 2012 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Istotną w analizowanej sprawie jest po pierwsze odmienność regulacji uśr na gruncie rezygnacji z zatrudnienia (jego nie podejmowania) w odniesieniu do rolników. Nie można w tym przypadku pomijać rozróżnienia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" z art. 3 pkt 22 uśr (na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej), od osobistego prowadzenia gospodarstwa rolnego i następczej, powodowanej koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, rezygnacji z tego rodzaju działalności. Forma dowodzenia opisywanej przesłanki koniecznej dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego rolnikowi (małżonkowi rolnika, bądź domownikowi) podlega bowiem odmiennej regulacji, niż ustalenia odnoszące się do pozostałych grup zawodowych, wobec uznania przez prawodawcę specyficznego charakteru tego typu aktywności zawodowej.
Rolnikiem, w świetle art. 6 pkt 1 usr, jest pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoba, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Działalność rolnicza, to zaś działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sądowniczej, pszczelarskiej i rybnej (art. 6 pkt 3 usr). W cytowanej ustawie znajduje się również definicja "domownika", którym jest osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie oraz stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy (art. 6 pkt 2 lit. a, b, c usr).
Uregulowanie kwestii nabywania przez rolników, małżonków rolników i ich domowników prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiło z 15 maja 2014 r., poprzez dodanie do uśr – na mocy art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567) – art. 17 b ustawy. Treść ww. przepisu skierowana jest wprost do rolników (małżonków rolników lub domowników) i determinuje konieczność zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (lub zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym) w sytuacji ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Unormowanie to obejmuje również warunek potwierdzenia tego faktu stosownym oświadczeniem, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Przed wejściem w życie art. 17 b uśr, zagadnienie ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rolników było w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oceniane w sposób niejednorodny. Część Sądów wskazywała, że brzmienie art. 17 ust. 1 uśr, zgodnie z którym do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego konieczna jest rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, implikuje automatyczne wyłączenie prawa rolnika do ww. świadczenia, inne zaś składy orzekające opowiadały się za zrównaniem rolników w tym zakresie z innymi osobami ubiegającymi się o przyznanie świadczenia. Kres tej rozbieżności położyła uchwała siedmiu sędziów NSA z 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12, wyrażająca pogląd, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania takiej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 uśr. Naczelny Sąd Administracyjny, odnosząc się do prowadzenia gospodarstwa rolnego przyjął, że sformułowanie to oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzaniem gospodarstwem.
Obecnie, po wprowadzeniu do porządku prawnego art. 17b uśr, stanowi on kluczowe i wiążące rozwiązanie przy dokonywaniu oceny aktualizacji przesłanek z art. 17 uśr, wobec osób prowadzących działalność rolniczą (małżonków rolników lub domowników). Wymogu z art. 17 ust. 1 uśr nie spełnia bowiem rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo, ale i małżonek rolnika lub domownik w sytuacji, gdy nie zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym. Z tego właśnie względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się o świadczenie pielęgnacyjne, zobligowani są do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie.
W analizowanej sprawie zgodzić się należy z WSA, że art. 17b uśr ma zastosowanie w sprawie. Skarżąca wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, 13 marca 2023 r. złożyła – jako rolnik prowadzący uprzednio gospodarstwo rolne – oświadczenie, że z 11 września 2020 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. W tej samej dacie – na odrębnym oświadczeniu – w rubryce: "Jestem zgłoszony/a do ubezpieczenia zdrowotnego" strona wskazała, że: "Tak, przez członka mojej rodziny M. D. – ubezpieczenie przy mężu w KRUS-ie". Zgodzić się również należy z Sądem I instancji, że co do zasady nie ma obowiązku badania przez organy treści takiego oświadczenia (co do faktów), nie oznacza to jednak zupełnego zwolnienia organów z jego weryfikacji w trakcie procesu ustalania stanu faktycznego sprawy (art. 7, art. 77 § 1 i art. 75 § 1 kpa). Objęte art. 17b uśr oświadczenie stanowi bowiem dowód na okoliczność rezygnacji z opisywanej formy aktywności zawodowej podlegający ocenie na zasadach ogólnych (kpa). W sytuacji zaś, gdy strona składa do akt sprawy dokumenty zawierające rozbieżne (czy przeciwstawne) twierdzenia – co miało miejsce w analizowanej sprawie, a czego nie dostrzegł Sąd Wojewódzki – zadaniem organu administracji, prowadzącego postępowanie dowodowe, jest dokonanie ustaleń jednoznacznie takie rozbieżności wyłączających.
Wyjaśnić w tym miejscu wypada, że w myśl art. 3 ust. 1 usr, ubezpieczeniu podlega się z mocy ustawy albo na wniosek. Zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 1 usr, rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny oraz domownik rolnika, o którym mowa w pkt 1 (z art. 7 ust. 1 pkt 2 usr) podlega ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy, o ile nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty, albo nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Dodatkowo – co podniesiono w skardze kasacyjnej, a co pominęły tak organy, jak i Sąd Wojewódzki – art. 16 ust. 2 pkt 4 usr, określa warunki objęcia ubezpieczeniem emerytalno-rentowym na wniosek i dotyczy osoby, która podlegała ubezpieczeniu jako rolnik lub domownik i zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej lub pracy w gospodarstwie rolnym w związku z nabyciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego na podstawie uśr, albo zasiłku dla opiekuna na podstawie ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przez okres pobierania tego świadczenia albo zasiłku - do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia emerytalno-rentowego, o którym mowa w art. 19 ust. 1 pkt 2 usr.
Stosownie zaś do art. 37 ust. 1 uśr, rolnik jest obowiązany, nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności.
W myśl art. 6 ust. 2 lit. b usus, wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów lub jest ubezpieczona na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2023 r. poz. 208, 337 i 641).
W świetle powyższego nie można było przyjąć, że strona - podlegająca ubezpieczeniu społecznemu w KRUS (co ustalono jedynie na podstawie jej oświadczenia) - automatycznie nie wypełnia regulacji ujętej w art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17b uśr. Po pierwsze: w zaistniałym stanie sprawy, skarżąca zobligowana była do poinformowania organu emerytalno-rentowego o fakcie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (najpóźniej w terminie 14 dni od 11 września 2020 r.), co skutkować powinno uwzględnieniem przez ten organ zmiany w jej statusie ubezpieczonego. Po drugie, nawet gdyby uznać, że czynności tej nie dokonała i nadal figuruje w ewidencji KRUS, jako rolnik prowadzący działalność gospodarczą – wbrew twierdzeniu Sądu I instancji – w żaden sposób nie wynika to z akt administracyjnych sprawy. W zebranym materiale dowodowym, oprócz ww. dwóch, sprzecznych pod względem podmiotowym oświadczeń – gdyż pierwsze z nich złożone zostało przez rolnika – podlegającego ubezpieczeniu z ustawy z 20 grudnia 1990 r., jako właściciel gospodarstwa rolnego (art. 16 ust. 1 usr), a drugie z tej samej daty wskazuje, że wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniu "przy mężu" – a więc prawdopodobnie w trybie wnioskowym, dotyczącym innych osób ubezpieczonych w trybie art. 16 ust. 2 usr – brak jest jakiejkolwiek informacji w podlegającym badaniu zakresie. Po trzecie: organy, a za nimi Sąd I instancji, w kwestii oceny podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i następczo stwierdzenia prowadzenia gospodarstwa rolnego (bądź pracy w nim), oparły się na jedynie uwidocznionym w aktach administracyjnych sprawy wydruku z Centralnego Wykazu Ubezpieczonych (dalej: "CWU") z 21 marca 2023 r. Z wydruku tego wynika zaś jedynie, że G. D. "posiada uprawnienia do świadczeń zdrowotnych". Kwestia ustalenia podstawy ubezpieczenia, jakie rzeczywiście posiada wnioskodawczyni, a więc stwierdzenie podlegania np. ubezpieczeniu w KRUS w trybie art. 16 ust. 2 pkt 4 usr (czy też innym właściwym dla tej ustawy trybie) jest kluczowa przy ocenie statusu skarżącej – jako rolnika, domownika, czy też innej osoby objętej unormowaniami ww. przepisu. Dopiero zaś ww. ustalenia stanowiłyby obiektywną podstawę dla uznania strony za prowadzącego gospodarstwo rolne, "czynnego" rolnika, co w konsekwencji miałoby przesądzający wpływ na walidację przesłanek w aspekcie rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 uśr) i wydanie aktu w przedmiocie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - a wbrew twierdzeniu Sądu I instancji - z akt sprawy w żaden sposób nie wynika, aby organ I instancji, jak i organ odwoławczy (w trybie art. 136 kpa), podjęły jakiekolwiek czynności zmierzające do zweryfikowania statusu ubezpieczenia skarżącej oraz złożonych przez nią oświadczeń. Samo zaś sporządzenie wydruku z CWU, ujawniającego zaledwie fakt podlegania przez wnioskującą ubezpieczeniu zdrowotnemu, nie może zostać uznane za prawidłową i miarodajną weryfikację twierdzeń skarżącej w rozumieniu art. 7 i art. 77 § 1 kpa.
Sąd I instancji nie dostrzegł, że w analizowanej sprawie organy administracji publicznej w trakcie procesu ustalania stanu faktycznego sprawy pominęły odrębne uregulowania wprowadzone przez ustawodawcę wobec rolników. WSA wskazał wprawdzie że: "(...) konsekwencją złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być utrata statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników.", jednak stwierdzenia tego w żaden sposób nie skonkretyzował. Przy ocenie działania organów Sąd Wojewódzki oparł się jedynie na oświadczeniach strony - nie zauważając jednocześnie zawartych w nich sprzeczności. Pominął przy tym konieczność weryfikacji zawartych w nich twierdzeń w zakresie analizy przepisów w obrębie usr (uzasadnienie wyroku WSA nie zawiera żadnego, oprócz przytoczonego powyżej, do nich odniesienia) - a więc de facto nie stwierdzono podstawy ubezpieczenia zdrowotnego, ani też nie potwierdzono podanej przez stronę informacji, że podlega ona ubezpieczeniu w KRUS.
Niezrozumiałym dla Sądu kasacyjnego jest przy tym przyznanie przez Sąd I instancji waloru istotności w sprawie intencjom, jakimi kierowała się strona przy wskazaniu daty 11 września 2020 r., jako daty zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. WSA kilkakrotnie podkreślał, że skarżąca kierowała się informacjami i wskazówkami uzyskanymi przez pracownika GOPS. Oczywistym jest, że strona działająca w sprawie samodzielnie - bez profesjonalnego pełnomocnika - może nie posiadać informacji specjalnych w zakresie sposobu wypełniania dokumentu urzędowego i obowiązujących regulacji prawnych. W tej kwestii ma więc prawo do pozyskania takiej wiedzy od upoważnionego pracownika organu - co w sprawie miało miejsce. Nie można przy tym działania takiego poczytywać na niekorzyść strony, a tym bardziej czynić go przyczyną podważania zgodności z prawdą złożonego oświadczenia. Sam bowiem fakt skonkretyzowania daty zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i wpisania jej w treści druku, stanowi wiążący wpis w oświadczeniu - i jako taki podlega ocenie. Intencja zaś, czy wskazówki osoby trzeciej, jakimi kierowała się osoba wypełniająca ten dokument są kwestią drugorzędną - istotne jest czy podana pod rygorem odpowiedzialności karnej data jest zgodna z rzeczywistością.
W opisanej powyżej sytuacji za zasadne uznać należało zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 i art. 77 § 1 kpa, poprzez zebranie niepełnego materiału dowodowego, co skutkowało dokonaniem błędnej analizy stanu faktycznego w kontekście spełnienia przez skarżącą przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b uśr. Organy nie przesądziły bowiem w sposób jednoznaczny, a nawet nie dokonały pełnej analizy kwestii zaprzestania przez stronę prowadzenia gospodarstwa rolnego (czy też - co nie zostało przez nie wykluczone: zaprzestania pracy w gospodarstwie). Dopiero w sytuacji dokonania prawidłowej weryfikacji oświadczeń strony z 13 marca 2023 r., w kontekście regulacji związanych z formą przysługującego jej ubezpieczenia, uaktualniała się możliwość dokonania prawidłowej oceny złożonego wniosku, w aspekcie ustalenia przesłanki rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr), jak i zastosowania art. 17b uśr. Powyższe, bezsprzecznie nie miało miejsca w sprawie, a było niezbędne dla wydania decyzji.
Odnosząc się dodatkowo do podnoszonych naruszeń prawnomaterialnych (pkt 1 petitum środka zaskarżenia), Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że skuteczne powoływanie się na zarzut błędnej wykładni norm prawa materialnego nie jest możliwe przy stwierdzeniu zaistnienia w sprawie naruszeń procesowych w zakresie ustaleń stanu faktycznego – co podlegało ocenie Sądu kasacyjnego i zostało opisane powyżej. W tej sytuacji ocena ewentualnych wadliwości wyroku Sądu Wojewódzkiego w aspekcie podstawy z art. 174 pkt 1 ppsa byłaby przedwczesna, gdyż sporny stan faktyczny, nie pozwala na prawidłowe zastosowanie do niego odpowiedniej normy prawa materialnego.
Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej kasacyjnie organ uwzględni wyżej wskazane przez Naczelny Sąd Administracyjny okoliczności, będzie przy tym zobowiązany do rozważenia zmiany stanu prawnego w związku z art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429).
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 kpa, uchylił zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 ppsa.