I OSK 83/24

II SA/Łd 566/23 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2023-10-24
orzeczenie nieprawomocne
Data wpływu
2023-06-13
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Beata Czyżewska /sprawozdawca/
Michał Zbrojewski
Robert Adamczewski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 83/24 - Wyrok NSA z 2025-01-21
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2407
art. 4 ust. 1, art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 6, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, lit. c, art. 135, art. 250 par. 1, art. 152
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2019 poz 18
par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c
Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu - tekst jedn.
Sentencja
Dnia 24 października 2023 roku . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski Sędziowie Sędzia WSA Michał Zbrojewski Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.) Protokolant Pomocnik sekretarza sądowego Dominika Jaśkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2023 roku sprawy ze skargi T. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 10 maja 2023 r. znak: SKO.4118.6.2023 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 30 marca 2023 roku, znak: [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat M. K. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 10 maja 2023 r. znak: SKO.4118.6.2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania T. C., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 30 marca 2023 r., znak: SOCVI.554.420KK.2023.158843.SW orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie świadczenia wychowawczego.
Jak wynika z akt sprawy decyzją z 30 marca 2023 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawczego na dziecko V. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 500,00 zł miesięcznie, świadczenia wychowawczego na dziecko T. C. za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 500,00 zł miesięcznie oraz o zwrocie przez T. C. nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych na dzieci V. C. i T. C. za wskazany wyżej okres w łącznej kwocie 2000,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 473,03 zł, co łącznie stanowi kwotę 2473,03 zł.
W odwołaniu od powyższej decyzji T. C. podniósł, że świadczenia wpływają na konto bankowe jego żony, która w okresie przebywania przez niego w zakładzie karnym sprawowała opiekę nad dziećmi. Żona jest jedynym dysponentem własnego konta bankowego. Odwołujący podkreślił, że pobyt w zakładzie karnym ma charakter okresowy i nie jest równoznaczny z zamieszkiwaniem tam. Jego zdaniem, umieszczenie opiekuna w zakładzie karnym nie oznacza, że zmienia się jego sytuacja rodzinna lub dochodowa, która ma wpływ na prawo do świadczeń wychowawczych, rodzinnych lub do zasiłku pielęgnacyjnego. Odwołujący zauważył, że razem z żoną wspólnie opiekują się i wychowują ich dzieci. W okresie pobytu odwołującego w zakładzie karnym to żona dbała o dzieci i przeznaczała środki ze wspomnianych świadczeń na ich potrzeby.
Powołaną na wstępie decyzją z 10 maja 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 z późn.zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (w brzmieniu do dnia 31 grudnia 2021 r., tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.p.p.w.d.") w związku z art. 20 ust. 2 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1981 - dalej w skrócie "ustawa zmieniająca"), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej w sprawach: świadczenia wychowawczego, które nie jest realizowane w ramach koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, w których wnioski o ustalenie prawa do tych świadczeń zostały złożone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe. Według art. 20 ust. 2 ustawy zmieniającej sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.
Następnie organ odwoławczy przytoczył art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6, ust. 3, ust. 9 u.p.p.w.d. i wyjaśnił, że 27 sierpnia 2019 r. T. C. złożył do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci – V. C. i T. C. . W dniu 4 września 2019 r. organ poinformował T. C. o przyznaniu wnioskowanego świadczenia na V. C. i T. C. na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. w kwocie po 500,00 zł miesięcznie na dziecko. Następnie 15 grudnia 2022 r. do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęło pismo z Centralnego Zarządu Służby Więziennej - Biuro Informacji i Statystyki, z treści którego wynika, iż od 20 lutego 2020 r. do 27 maja 2020 r. T. C. przebywał w Zakładzie Karnym S. Nr 1. Uznając, iż w powyższym okresie świadczeniobiorca nie sprawował osobistej opieki nad dziećmi oraz nie ponosił kosztów utrzymania dzieci, Prezydent Miasta Łodzi decyzją z 30 marca 2023 r. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie świadczeń wychowawczych na dzieci za okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. oraz o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Zdaniem Kolegium, organ pierwszej instancji prawidłowo uznał, że w okresie przebywania w zakładzie karnym odwołujący przestał spełniać ustawowe przesłanki do pobierania świadczenia wychowawczego na V. C. i T. C., gdyż prawo to winno przysługiwać osobie sprawującej faktyczną opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej. Z materiału dowodowego wynika, że odwołujący jako ojciec dzieci należy do kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze, wskazanych w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., jednakże w okresie od 20 lutego 2020 r. do 27 maja 2020 r. przestał zamieszkiwać z dziećmi, gdyż został umieszczony w zakładzie karnym, a zatem w konsekwencji nie sprawował nad nimi bieżącej pieczy. Jak wynika z treści odwołania opiekę nad dziećmi w okresie pobytu strony w zakładzie karnym, sprawowała żona, która korzystała ze świadczeń na dzieci przyznanych T. C. . Przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci jednoznacznie wskazują, iż prawo do pobierania świadczeń winno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.). Przy czym sformułowanie "wspólne zamieszkanie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u osoby, która sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspakaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na to cel na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, który określony został w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. Tym samym granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę, wyznaczają przesłanki: "zamieszkiwania", "wychowywania", "opieki" i "zaspakajania potrzeb życiowych dziecka".
W ocenie Kolegium, sformułowanie "zamieszkujące wspólnie" nie należy interpretować jedynie w odniesieniu do wykładni tego pojęcia dokonywanej na gruncie prawa cywilnego w sytuacji, gdy jest to sprzeczne z celem na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze. Zgodzić się należy z odwołującym, że pobyt w zakładzie karnym ma charakter okresowy, jednakże trudno zgodzić się z twierdzeniem, iż osoba przebywająca w zakładzie karnym, która nie ma możliwości zarówno opuszczenia w dowolnym czasie jednostki penitencjarnej jak i utrzymywania bezpośredniego kontaktu z dzieckiem, sprawuje nad tym dzieckiem opiekę i z nim zamieszkuje. Zdaniem Kolegium, pomimo braku uprawnień odwołującego do świadczenia wychowawczego na dzieci V. C. i T. C., świadczenie to wypłacone zostało za okres od marca 2020 r. do kwietnia 2020 r. nienależnie, a zatem w sprawie spełniona została przesłanka określona w 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Świadczenia nienależnie pobrane za powyższy okres, zgodnie z art. 25 ust. 1 oraz ust. 3 u.p.p.w.d. podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Pobierając świadczenie wychowawcze w sytuacji, gdy dziecko nie zamieszkuje z rodzicem, który o to świadczenie wnioskował, osoba pobierająca świadczenie znajduje się w sytuacji, którą należy zakwalifikować jako sytuację powodującą ustanie prawa do świadczenia.
Kolegium odnosząc się do zarzutu odwołania, iż świadczenie wychowawcze przekazane zostało przez T. C. żonie, sprawującej opiekę nad dziećmi, podkreśliło, że wnioskodawca nie może samodzielnie uznać, iż pod jego nieobecność w czasie przebywania w zakładzie karnym, osobą uprawnioną do pobierania powyższego świadczenia staje się żona wnioskodawcy, gdyż takie uprawnienie należy wyłącznie do organu ustalającego prawo do powyższych świadczeń. Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego jest postępowaniem wnioskowym, co oznacza, iż zostaje ono przyznane, po spełnieniu określonych w przepisach przesłanek osobie, która o nie wnioskuje, na określony w przepisach okres zasiłkowy. Jeśli natomiast nastąpiła jakakolwiek zmiana sytuacji rodzinnej wnioskodawcy, mająca wpływ na prawo do przyznanego świadczenia, to ma on obowiązek poinformowania o tym fakcie niezwłocznie organu administracji.
Według Kolegium, w rozpoznawanej sprawie bezsprzecznym jest, iż odwołujący od 20 lutego 2020 r. do 27 maja 2020 r. nie zamieszkiwał wraz z dziećmi, natomiast faktyczną opiekę nad dziećmi sprawowała jego żona. Obowiązkiem strony było niezwłoczne poinformowanie o powyższym fakcie organu wypłacającego świadczenia. Odwołujący został prawidłowo i wystarczająco pouczony przez organ pierwszej instancji o konieczności niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia oraz przypadkach, w których świadczenie wychowawcze nie przysługuje (oświadczenie strony zawarte w części II wniosku z 27 sierpnia 2019 r. oraz pouczenie w informacji przyznającej świadczenie). Odwołującemu znane było brzmienie art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści.
Podsumowując, Kolegium stwierdziło, że świadczenia wypłacone odwołującemu przez organ za powyższy okres w łącznej wysokości 2000,00 zł (500,00 zł x 2 osoby x 2 miesiące) są nienależnie pobrane i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Kończąc rozważania organ zwrócił uwagę na brzmienie art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d.
Wobec poczynionych ustaleń organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
W skardze na powyższe rozstrzygnięcie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi T. C. wniósł o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu.
Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej odrzucenie bądź ewentualnie o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Argumentując wniosek o odrzucenie skargi Kolegium stwierdziło, że skarga nie zawiera żadnego wykazania naruszenia interesu prawnego czy też określenia naruszenia prawa w przypadku zaskarżonych decyzji, nadto nie zawiera żadnego uzasadnienia, wobec czego nie jest możliwe odniesienie się do jej zarzutów.
Postanowieniem z 4 lipca 2023 r. referendarz sądowy przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata i umorzył postępowanie w pozostałym zakresie.
W piśmie procesowym z 4 września 2023 r. pełnomocnik skarżącego ustanowiony z urzędu wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
W piśmie uzupełniającym skargę z 8 września 2023 r. pełnomocnik T. C. wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, powiększonych o kwotę podatku VAT (z uwagi na pozostawanie przez pełnomocnika czynnym podatnikiem VAT) z uwzględnieniem wyroku TK z 20 grudnia 2022 r., sygn. SK 78/21, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości, ani w części. Wobec zaskarżonej decyzji autor pisma podniósł zarzuty naruszenia:
1. przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 k.p.a., poprzez zaniechanie
przeprowadzenia postępowania dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia, czy skarżący miał świadomość tego, że nienależnie pobiera zasiłek wychowawczy i oparcie się przez organ jedynie na okoliczności podpisania wniosku o przyznanie świadczenia, w którym rzekomo zawarte zostało prawidłowe pouczenie,
2. prawa materialnego - art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., poprzez niewłaściwe
zastosowanie, podczas gdy brak jest podstaw do uznania, że skarżący pobrał nienależnie świadczenia wychowawcze.
W związku z powyższymi zarzutami pełnomocnik strony skarżącej wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, stwierdzenie, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku w przedmiotowej sprawie, rozstrzygnięcie o kosztach postępowania w tym o kosztach zastępstwa procesowego skarżącego z urzędu według norm prawem przepisanych.
W uzasadnieniu pisma jego autor ponownie wskazał, że świadczenia wpływały na rachunek bankowy małżonki skarżącego E. C., która w okresie jego pobytu w warunkach izolacji penitencjarnej sprawowała opiekę nad dziećmi, zamieszkiwała z nimi i dysponowała wpływami z rachunku bankowego. Umieszczenie opiekuna prawnego dziecka w zakładzie karnym, nie powoduje zmiany w zakresie jego sytuacji rodzinnej, dochodowej, nie ma wpływu na ustalone miejsce zamieszkania, jak i tym bardziej nie ma wpływu na prawo do świadczeń wychowawczych, rodzinnych lub do zasiłku pielęgnacyjnego. Nie doszło do zmiany, czy ingerencji w sferę opieki rodzicielskiej, którą dzieci skarżącego były otaczane również w okresie jego trzymiesięcznego pobytu w warunkach izolacji penitencjarnej. Skarżący pozostawał w kontakcie ze swoją żoną, był na bieżąco informowany o sytuacji rodzinnej, angażował się w sprawy dotyczące dzieci, przy czym przed osadzeniem zamieszkiwał wspólnie z żoną i dziećmi pod jednym adresem i nie doszło do jakiejkolwiek zmiany w zakresie jego miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 26 k.c. Pobyt skarżącego w zakładzie karnym nie wpłynął tak na fakt pozostawania małoletnich V. i T. na utrzymaniu ojca (rodziców), jak również ich wspólnego zamieszkiwania w ramach jednego gospodarstwa domowego.
Pełnomocnik skarżącego zwrócił również uwagę, że celem świadczenia wychowawczego w rozumieniu art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. W uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazano, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowywaniem dzieci. W świetle art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. aby matka czy ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Pobyt skarżącego w zakładzie karnym/areszcie miał charakter okresowy i nie jest równoznaczny z zamieszkiwaniem w zakładzie karnym. Miejsce zamieszkania zdefiniowane zostało w art. 25 k.c. Fakt izolacji penitencjarnej skarżącego nie spowodował zmiany w kategorii miejsca zamieszkania. Zatem, Kolegium błędnie uznało, że skarżący z powodu przebywania w izolacji penitencjarnej w istocie nie zamieszkiwał wspólnie z dziećmi.
Pełnomocnik skarżącego podniósł następnie, że organy nie zbadały w rozpatrywanej sprawie przesłanki pobrania nienależnie świadczenia. Przepis art. 25 u.p.p.w.d. ustanawia ogólną zasadę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Należy jednak odróżnić "nienależnie pobrane świadczenie" od "nienależnego świadczenia". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Pojęcia te nie są jednakowe. Obowiązek zwrotu obciążą tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenie, to osoba, która była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje. Organy obu instancji nie zbadały stanu świadomości skarżącego, choć ze złożonego przezeń odwołania w sposób dorozumiany wynika, że nie miał świadomości o braku uprawnienia do pobierania świadczeń przebywając w warunkach izolacji penitencjarnej. Nadto, pouczenie zawarte w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia nie może być traktowane jako pouczenie wystarczające do żądania zwrotu.
Na rozprawie 24 października 2023 r. pełnomocnik strony skarżącej poparł skargę i wniósł o zasądzenie kosztów postępowania oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone w całości, ani w części.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
W pierwszym rzędzie stwierdzić należy, że co prawda w treści skargi skarżący nie określił naruszenia prawa lub interesu prawnego, jak wymaga tego przepis art. 57 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 - dalej w skrócie "p.p.s.a."), nie sprecyzował również przyczyn uzasadniających wniesienie skargi, ograniczając się do przywołania przepisów art. 50 § 1, art. 52 § 1 i 2, art. 53 § 1 i art. 54 § 1 p.p.s.a., niemniej jednak brak w tym zakresie został uzupełniony, bez uprzedniego wezwania Sądu, przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika skarżącego w piśmie procesowym z 8 września 2023 r., co czyni skargę dopuszczalną, a wniosek organu o jej odrzucenie, niezasadnym.
Skarga zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).
W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sądowej kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r., poz. 2407 z późn.zm.), w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2021 r. Wspomniana wyżej ustawa została znowelizowana mocą przepisów ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r., poz. 1981), która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2022 r. Według art. 20 ust. 2 ustawy zmieniającej sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych.
Zgodnie zatem z dotychczasowym brzmieniem art. 25 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego (ust. 3).
Godzi się wobec tego wskazać, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca (art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.).
W przekonaniu Sądu dokonując wykładni art. 25 u.p.p.w.d. należy odwołać się do poglądów judykatury wypracowanych na tle art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zachowujących swoją aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Dotychczas w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, zgodnie z którym błędne jest stanowisko utożsamiające pojęcie "nienależnego świadczenia" z pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Pojęcia te nie są jednakowe. W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Osoba, która nienależnie pobrała świadczenie to osoba, która była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje. Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Taka była generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i przez jej pryzmat należało rozważać każdą z podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Należy jednak zauważyć, że po nowelizacji ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków, nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.
W wyroku z 19 października 2021 r. sygn. akt I OSK 540/21 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że dodanie w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. punktu 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 tej ustawy punktów 1, 1a i 4 oraz zmianą treści punktu 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz.U. poz. 924, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 lipca 2019 r.). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie ma wyjaśnienia odnoszącego się do wprowadzanych zmian. Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Jeśli chodzi o pozostałe dwie zmiany w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią one bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18. roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4). W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną w pkt 6 nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Z tak dokonanej zmiany ustawowej uprawniony wydaje się wniosek, że w szeroko ujętej podstawie "braku prawa do tego świadczenia" mieści się również treść dotychczasowych przesłanek zawartych w pkt 1 i 4. I o ile w przypadku regulacji zamieszczonej w uchylonym art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p.w.d. nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ponieważ nie przewiduje ona w ogóle takich przesłanek, o tyle w przypadku regulacji art. 25 ust. 2 pkt 1 istotne jest nie tylko, że doszło do wypłaty świadczenia mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale także musi wystąpić świadomość osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważył przy tym, że przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. ma charakter nieostry. Określenie "brak prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 u.p.p.w.d. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach.
Wobec tego należałoby uznać, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. W tej sytuacji nie wydaje się nieuprawnione sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. Ustawa o świadczeniach rodzinnych również przewiduje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, zawierając zamknięty katalog stanów faktycznych, wyczerpujących znamiona świadczenia nienależnie pobranego. Nie ma więc żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć. Jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej. Tożsamy pogląd w tym zakresie wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 12 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1929/21 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.).
Skład orzekający Sądu w sprawie niniejszej podziela powyższe stanowisko i uważa, że "określenie braku prawa do świadczenia wychowawczego", o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie może być rozumiane wyłącznie literalnie, jak przyjęły to na gruncie rozpatrywanej sprawy organy orzekające obu instancji, dając temu wyraz w uzasadnieniach wydanych decyzji odwołując się przy tym do przesłanek z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. W kontrolowanej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi w ślad za organem pierwszej instancji przyjęło, że według art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej w związku z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do katalogu osób uprawionych do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci. Skarżący w okresie przebywania w zakładzie karnym od 20 lutego 2020 r. do 27 maja 2020 r. przestał spełniać ustawowe przesłanki do pobierania świadczenia wychowawczego na dzieci V. C. i T. C. . Mianowicie, przestał zamieszkiwać z dziećmi, gdyż został umieszczony w zakładzie karnym, a w konsekwencji nie sprawował nad nimi bieżącej pieczy. Opiekę nad dziećmi w tym okresie, sprawowała jego żona, która korzystała ze świadczeń na dzieci przyznanych skarżącemu. Organ podkreślił także, że wnioskodawca nie może samodzielnie uznać, iż pod jego nieobecność w czasie przebywania w zakładzie karnym, osobą uprawnioną do pobierania powyższego świadczenia staje się jego żona, gdyż takie uprawnienie należy wyłącznie do organu ustalającego prawo do świadczenia wychowawczego. Nadto, organy uznały, że odwołujący został prawidłowo i wystarczająco pouczony przez organ pierwszej instancji o konieczności niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia oraz przypadkach, w których świadczenie wychowawcze nie przysługuje (oświadczenie strony zawarte w części II wniosku z 27 sierpnia 2019 r. oraz pouczenie w informacji przyznającej świadczenia). Stronie znane było również brzmienie art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d., zgodnie z którym w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Na tej podstawie organy stwierdziły, że świadczenia wychowawcze wypłacone skarżącemu w okresie od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, które na podstawie art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. podlegają zwrotowi.
Odnosząc się do powyższej argumentacji Sąd stwierdził, że wydane w sprawie decyzje są przedwczesne. W stanie faktycznym kontrolowanej sprawy organy skupiły zasadniczo swoją uwagę na zweryfikowaniu wystąpienia / braku wystąpienia po stronie skarżącego w okresie jego pobytu w zakładzie karnym przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia wychowawczego, o których stanowi art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. W sprawie nie zostało jednak dostatecznie wyjaśnione na czyje konto w rzeczywistości wpływały środki z tytułu świadczenia wychowawczego przyznanego skarżącemu na synów T. C. i V. C., co świadczy o naruszeniu przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy. W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji skarżący podniósł, że sporne świadczenia wpływają na konto bankowe jego żony E. C. w Banku S. o wskazanym w treści odwołania numerze. Żona jest jedynym dysponentem własnego konta i to ona w okresie, gdy skarżący przebywał w zakładzie karnym sprawowała opiekę nad dziećmi i dysponowała dostępem do konta. Żona dbała o dzieci i przeznaczała środki z w/w świadczeń na potrzeby dzieci. Z powyższego wynika więc domniemanie, że skarżący już w treści wniosku o przyznanie świadczenia wychowawczego na dzieci podał rachunek bankowy żony, na który mają być przekazywane świadczenia wychowawcze. Żona podobnie jak skarżący mieści się w katalogu podmiotów uprawnionych do przyznania świadczenia wychowawczego, choć w świetle akt sprawy nie ubiegała się o jego przyznanie za sporny okres od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. Okoliczność ta nie została zweryfikowana przez organ odwoławczy w toku postępowania wyjaśniającego poprzedzającego wydanie zaskarżonej decyzji, choć miała kluczowe znaczenie dla oceny, czy w sprawie w ogóle doszło do pobrania owych świadczeń w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., skoro skarżący fizycznie tych świadczeń nie pobierał.
Przypomnieć wobec tego trzeba, że organy administracji publicznej zobowiązane są działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.). W toku postępowania organy administracji publicznej powinny stać na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). W tym celu organ powinien zebrać kompletny materiał dowodowy, a następnie poddać go wszechstronnej i wnikliwej analizie (art. 80 k.p.a.).
W przekonaniu Sądu zupełnie gołosłowne w świetle zgromadzonego materiału aktowego jest wreszcie stanowisko Kolegium, wyrażone w motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia w ślad za organem pierwszej instancji o prawidłowym pouczeniu skarżącego o konieczności niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia oraz o przypadkach, w których świadczenie wychowawcze nie przysługuje, a także o znajomości brzmienia art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. Przede wszystkim należy zauważyć, że w aktach sprawy brak jest wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia wychowawczego z 27 sierpnia 2019 r. Nadto, nawet gdyby przyjąć, że skarżący faktycznie w treści wniosku został pouczony o powyższych okolicznościach i opatrzył rzeczone pouczenie własnoręcznym podpisem, to nie budzi wątpliwości fakt, że wniosek został złożony w organie, a następnie załączony do akt administracyjnych sprawy, zaś skarżący po otrzymaniu informacji o przyznaniu świadczenia wychowawczego nie posiadał żadnej innej możliwości zweryfikowania, czy w jego przypadku zaszły zmiany rzutujące na prawo do świadczenia wychowawczego bądź też, czy wystąpił przypadek, w którym świadczenie wychowawcze mu nie przysługuje. Uwadze organów orzekających umknął bez wątpienia fakt, że informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego z 4 września 2019 r. nie zawiera żadnego pouczenia w tym zakresie, zaś treść art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d., która ma być skarżącemu rzekomo znana, została przytoczona dopiero w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji z 30 marca 2023 r.
W okolicznościach rozpatrywanej sprawy organy obu instancji orzekając, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., o uznaniu za nienależnie pobrane i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, działały automatycznie, tracąc z pola widzenia cel, jaki przyświecał ustawodawcy przy wprowadzeniu do polskiego porządku prawnego świadczenia wychowawczego. Tymczasem dokonanie prawidłowej wykładni przesłanki "braku prawa do świadczenia" z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. wiąże się z koniecznością wzięcia pod uwagę dodatkowo dwóch aspektów. Po pierwsze, że sprawa o nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze nie jest stricte sprawą o przyznanie świadczenia wychowawczego i po drugie, celu regulacji ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, jakim jest udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanych wyżej wyrokach z 19 października 2021 r. sygn. akt I OSK 540/21 i z 12 maja 2022 r. sygn. akt I OSK 1929/21 motywy wprowadzenia świadczenia wychowawczego zostały szerzej przytoczone w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Wskazano tam, że świadczenie wychowawcze kierowane jest do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, u których pozostają one na utrzymaniu, w szczególności w rodzinach wieloosobowych. W związku z powyższym, rodziny często napotykają bariery ekonomiczne związane z wielkością dochodu. Nacisk ustawodawcy położony jest więc na powiązanie pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy. Ustawa o pomocy społecznej ukształtowała świadczenie wychowawcze jako uprawnienie o charakterze osobistym, nierozerwalnie związane z wnioskodawcą.
W okolicznościach rozpatrywanej sprawy zasadnicze znaczenie powinno mieć więc ustalenie czy świadczenia wychowawcze w okresie od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. były przeznaczone na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem synów skarżącego T. i V. . Gdyby organy orzekające w sprawie ustaliły, że środki te nie zostały przeznaczone przez rodziców dziecka na pokrycie wydatków związanych z ich wychowaniem, wówczas konieczne byłoby uznanie ich za świadczenia nienależnie pobrane. Jak akcentował Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach o sygn. akt I OSK 540/21 i I OSK 1929/21 ustawowe wskazanie celu świadczenia jest wyraźną deklaracją intencji prawodawcy i wskazówką interpretacyjną co do całości ustawy, a konsekwencją tak ukształtowanego normatywnego określenia celu świadczenia jest konieczność ustalenia w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, czy świadczenia wychowawcze w spornym okresie były w istocie przekazywane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci. Choć przepisy u.p.p.w.d. w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, jednak nie może to oznaczać, że ich wykładnia i stosowanie mają być automatyczne, restrykcyjne czy wręcz formalistyczne. Wolą ustawodawcy było skierowanie świadczeń wychowawczych - jako należnych osobie małoletniej - do rąk jej rzeczywistego opiekuna. Jednakże w kontekście instytucji świadczenia nienależnie pobranego konieczne wydaje się powiązanie tego aspektu świadczenia osobistego, z czerpaniem korzyści z tych środków i pobraniem świadczenia niezgodnie z celem ustawy. Innymi słowy, tylko w razie ustalenia, że środki pobrane przez rodzica niezamieszkującego z dzieckiem nie zostały przeznaczone na pokrycie wydatków związanych z jego wychowaniem, możliwe byłoby uznanie, że są one nienależnie pobrane w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., a więc, że wystąpił oczywisty brak prawa do tego świadczenia. Dlatego też - zdaniem Sądu - żądanie zwrotu świadczeń spożytkowanych na zaspokojenie potrzeb dziecka, na które zostało przyznane byłoby nie do pogodzenia z ratio legis przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.
Organy powinny wobec tego jednoznacznie ustalić, czy w okresie od 1 marca 2020 r. do 30 kwietnia 2020 r. środki z przyznanych skarżącemu świadczeń wychowawczych były w całości wydatkowane na potrzeby dzieci, a więc zgodnie z celem ustawy, sprecyzowanym w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Na powyższą okoliczność zwracał uwagę skarżący w treści odwołania, wskazując, że w okresie jego pobytu w zakładzie karnym to żona dbała o dzieci i przeznaczała środki z tych otrzymanych świadczeń na zaspokojenie ich potrzeb. Ustaleń w tym zakresie, co jasno wynika z akt sprawy, ewidentnie zabrakło. Powyższe świadczy o naruszeniu przez organy orzekające art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy. W kontrolowanej sprawie najistotniejsze znaczenie ma przede wszystkim dobro dzieci, które z uwagi na cel ustawy jasno sprecyzowany w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. wymaga wzmożonej ochrony, o której organy prowadzące postępowanie nie powinny zapominać i jej pomijać. Równocześnie godzi się zwrócić uwagę, że na mocy art. 72 ust. 1 zdanie 1 Konstytucji RP na organach ciąży obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych. Ten aspekt sprawy podobnie jak i sam cel ustawy zostały zupełnie pominięte przez organy obu instancji na gruncie kontrolowanej sprawy.
Podsumowując, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja Kolegium oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego - art. 6, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz prawa materialnego - art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy. Wobec stwierdzonych uchybień konieczne stało się usunięcie z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.
Sąd odnosząc się na zakończenie rozważań do zawartego w skardze wniosku o stwierdzenie w wyroku, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku w niniejszej sprawie zauważył, że przepis art. 152 p.p.s.a. został zmieniony z dniem 15 sierpnia 2015 r. mocą art. 1 pkt 41 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658). Aktualnie art. 152 p.p.s.a. stanowi, że w razie uwzględnienia skargi na akt lub czynność, nie wywołują one skutków prawnych do chwili uprawomocnienia się wyroku, chyba, że sąd postanowi inaczej.
Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji wyroku.
Kontynuując postępowanie wyjaśniające organ ustali w pierwszej kolejności na czyje faktycznie konto wpływały świadczenia wychowawcze przyznane skarżącemu na synów, a co za tym idzie, czy skarżący miał świadomość, że pobrał nienależnie świadczenia wychowawcze, skoro przekazana mu informacja o przyznaniu świadczenia wychowawczego nie zawierała żadnego pouczenia, na które powoływały się organy orzekające w sprawie. Nadto, organ winien uwzględnić ratio legis ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci i ustalić w sposób nie budzący wątpliwości, czy świadczenia wychowawcze w analizowanym okresie zostały faktycznie w całości spożytkowane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb synów skarżącego stosownie do celu określonego w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Jeżeli organ ustali, że przyznane skarżącemu świadczenia wychowawcze zostały spożytkowane na częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb synów skarżącego, to oznaczałoby, że świadczenie nie zostało nienależnie pobrane. Dopiero ustalenie, że środki z tytułu świadczenia wychowawczego, nie zostały przeznaczone na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem V. i T., a skarżący czerpał z nich korzyści, mogłoby skutkować uznaniem ich za świadczenia nienależnie pobrane.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd rozstrzygnął w punkcie 2 sentencji wyroku, na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r., poz. 18). Podnieść w tym miejscu trzeba, że powołany w piśmie pełnomocnika skarżącego z 8 września 2023 r. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 20 grudnia 2022 r. sygn. akt SK 78/21 dotyczy przepisów § 17 ust. 1 pkt 12 oraz § 17 ust. 2 pkt 3 w/w rozporządzenia, mających zastosowanie w procesie karnym i w sprawach o wykroczenia. Zatem, z oczywistych względów nie mógł mieć on zastosowania w postępowaniu przed sądem administracyjnym.
dj