I OSK 807/20

I OSK 807/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-12-15
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-04-28
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Jolanta Rudnicka /przewodniczący sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Łd 747/19 - Wyrok WSA w Łodzi z 2019-11-26
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 670
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 747/19 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia [...] lipca 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjnego w Łodzi wyrokiem z 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Łd 747/19, oddalił skargę J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia [...] lipca 2019 r., nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z [...] stycznia 2019 r. odmawiającą umorzenia kwoty należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. Prezydent Miasta Łodzi po rozpatrzeniu wniosku J. P. z dnia 8 stycznia 2019 r.:
1) odmówił umorzenia kwoty należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej na rzecz K. P. w okresie od 1 listopada 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. oraz na rzecz F. P. w okresie od 1 listopada 2005 r. do 31 sierpnia 2006r., powiększonej o 5%, tj. kwoty w wysokości 3.083,72 zł;
2) odmówił umorzenia kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów na rzecz K. P. w okresie od 1 maja 2009 r. do 31 grudnia 2012 r., w okresie od 1 marca 2013 r. do 31 maja 2014r., w okresie od 1 października 2014 r. do 28 lutego 2017 r. oraz na rzecz F. P. w okresie od 1 marca 2009 r. do 30 września 2010 r., w okresie od 1 marca 2011 r. do 31 marca 2012 r., w okresie od 1 października 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. oraz w okresie od 1 marca 2013 r. do 30 września 2013 r. w wysokości 46.957,60 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na dzień 31 stycznia 2019 r. w wysokości 27.750,03 zł oraz kosztami upomnień w wysokości 70,40 zł, co łącznie stanowi kwotę 74.778,03 zł.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi decyzją z dnia [...] lipca 2019r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania J. P., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.
Kolegium podało, że J. B. pobierała zaliczkę alimentacyjną na rzecz K. P. i F. P. w okresie od 1 listopada 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. w łącznej wysokości 3.400,00 zł, w związku z tym dłużnik J. P. zobowiązany był do zwrotu w/w kwoty powiększonej o 5%, tj. 3.570,00 zł. Z uwagi na to, iż komornik przekazał na konto zaliczki alimentacyjnej kwoty wyegzekwowane od dłużnika w łącznej wysokości 486,28 zł na koncie dłużnika alimentacyjnego J. P. pozostaje zadłużenie z tytułu zaliczki alimentacyjnej na dzień 31 stycznia 2019 r. w wysokości 3.083,72 zł.
SKO stwierdziło, że na tle mającej w niniejszej sprawie zastosowanie treści art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie ma możliwości umorzenia kwoty należności powstałej z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, tj. w wysokości 3.083,72 zł, gdyż nie zaistniał warunek konieczny, by mogło nastąpić umorzenie należności - skuteczność egzekucji we wskazywanych okresach. Organ odwoławczy podał, że z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi - Śródmieścia z dnia 19 stycznia 2019 r. o dokonanych wpłatach wynika, iż w okresie od kwietnia 2006 r. do maja 2011 r. egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego J. P. nie była skuteczna w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, brak jest zatem ciągłości realizacji tegoż obowiązku w okresie wstecz 3, 5 czy 7 lat, a to oznacza, iż brak jest podstaw do umorzenia w/w należności.
Ponadto organ wskazał, że J. B. pobierała świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz K. P. w łącznej kwocie 20.200,00 zł, F. P. pobierał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na własną rzecz w łącznej kwocie 18.800,00 zł, K. P. pobierał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na własną rzecz w łącznej kwocie 11.600,00 zł. W związku z tym, J. P. zobowiązany był do zwrotu należności z tytułu funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 78.597,28zł, z czego należność główna wynosi kwotę 50.600,00 zł, odsetki ustawowe 27.926,88 zł wyliczone na dzień 31 stycznia 2019 r. oraz koszty upomnienia w wysokości 70,40 zł. Wskazano, że z uwagi na to, iż komornik przekazał na konto funduszu alimentacyjnego kwoty wyegzekwowane od dłużnika J. P. w łącznej wysokości 3.819,25 zł, po uwzględnieniu wpłat komorniczych, na koncie dłużnika alimentacyjnego J. P. zadłużenie z tytułu funduszu alimentacyjnego na dzień 31.01.2019 r. wynosi 74.778,03 zł.
Organ odwoławczy wskazał, że na podstawie zgromadzonych w sprawie dokumentów ustalono, iż J. P. zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym, prowadząc samodzielne gospodarstwo domowe. Zgodnie z zaświadczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Łodzi z dnia 11 stycznia 2019 r., ma przyznane prawo do świadczenia emerytalnego od dnia 1 czerwca 2018 r. w wysokości 1.290,91 zł netto miesięcznie. Od dnia 1 stycznia 2019 r. kwota ta została pomniejszona o potrącenia komornicze w wysokości 790,91 zł. Do stałych wydatków J. P. niezbędnych do utrzymania mieszkania zgodnie z oświadczeniem należą: opłata za czynsz w wysokości 449,36 zł miesięcznie (wskazano przy tym, że na etapie postępowania odwoławczego wnioskodawca przedstawił powiadomienie, że od 1 marca 2019 r. wydatki za lokal mieszkaniowy wynoszą 652,46 zł miesięcznie, w tym odszkodowanie za bezumowne korzystanie z lokalu wynosi 426,79 zł) oraz opłata za energię elektryczną ok. 30,00 zł miesięcznie. Z załączonej dokumentacji medycznej wynika, iż J. P. cierpi na guzy krwawicze odbytu, zwyrodnienia wielostawowe oraz upośledzenie widzenia, jednakże nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.
W ocenie Kolegium zasadnie organ I instancji uznał, że powyższe okoliczności nie są wystarczające do zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie organu, umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, przy czym taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu. Organ podkreślił, że niskie dochody, bądź ich brak, nie stanowią o istnieniu okoliczności wyjątkowej, czy szczególnej, wyróżniającej konkretnego dłużnika spośród innych dłużników alimentacyjnych. Ponadto Kolegium wskazało, że umorzenie wnioskowanych należności wiązałoby się z nieuzasadnionym przerzuceniem na wszystkich podatników obowiązku utrzymania dzieci dłużnika, czemu sprzeciwia się interes społeczny.
Na powyższą decyzję J. P. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.
Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 26 listopada 2019 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, oddalił skargę.
Sąd wskazał, że - z uwagi na fakt, iż należności ciążące na skarżącym obejmowały zarówno kwoty należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, jak i należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego - organ prawidłowo przyjął, iż w niniejszej sprawie zastosowanie miał art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
Sąd podał, że w sprawie bezspornie ustalono, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy, bowiem z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Łodzi-Śródmieścia z dnia 19 stycznia 2019 r. o dokonanych wpłatach wynika, iż w okresie od kwietnia 2006 r. do maja 2011 r. egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego J. P. nie była skuteczna w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów, brak jest zatem ciągłości realizacji tegoż obowiązku w okresie wstecz 3, 5 czy 7 lat, a to oznacza, iż brak jest podstaw do umorzenia w/w należności. Wobec tego, organy administracyjne zobowiązane były do rozważenia, czy w zakresie należności powstałych na skutek świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zaistniały warunki do zastosowania instytucji, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. czy sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z ciążącego obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych osobie uprawnionej.
W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi organy obu instancji zasadnie uznały, że sytuacja materialna wnioskodawcy nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie w całości wraz z odsetkami należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej.
Za organami Sąd stwierdził, że sytuacja dochodowa skarżącego jest trudna, jednak nie można przy jej ocenie abstrahować od zdarzeń, które do niej doprowadziły, gdyż umorzenie należności jest możliwe jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwiała zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Sąd uznał, że przywoływana wielokrotnie przez skarżącego "niefrasobliwość", przejawiająca się w niewystępowaniu o ustalenie świadczenia emerytalnego, nie może być rozpatrywana w kategoriach okoliczności niezależnych od skarżącego. Sąd podkreślił, że niefrasobliwość rozumiana jako artystyczna niedbałość o sprawy przyziemne nie stanowi i nie może stanowić okoliczności, która w społecznej ocenie stanowiłaby usprawiedliwienie dla zwolnienia od obowiązku alimentacyjnego wobec własnych dzieci. Stąd też przy wyważeniu interesu jednostki (skarżącego) i interesu społecznego, należy stwierdzić, że w sytuacji, gdy o umorzenie należności występuje osoba, która nie reguluje zobowiązań wobec własnego dziecka, jak twierdzi skutkiem owej "niefrasobliwości", a ciężar ten przejmuje na siebie ogół społeczeństwa, zastosowanie instytucji umorzenia pozostawałoby w konflikcie z interesem społecznym. Zdaniem Sądu okolicznością mogącą mieć znaczenie nie jest również fakt "transformacji ustrojowej państwa, gdy starsi artyści plastycy wypierani byli z rynku przez młodzież, tzw. grafików komputerowych, ostatecznie pozbawiony dochodów, zaczął pobierać zasiłek stały z MOPS-u i wówczas matka dzieci zaczęła zabiegać o alimenty z funduszu alimentacyjnego", gdyż świadczy o biernej postawie skarżącego na rynku pracy, braku determinacji w dążeniu do zdobycia środków na utrzymanie własne i synów.
Sąd podkreślił, że dopóty, dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Poza tym - w ocenie Sądu - nie można wykluczyć, że jego sytuacja ulegnie poprawie, także na skutek zdarzeń losowych. Końcowo Sąd wskazał, że brak jest możliwości przyjęcia, iż w zamian za rezygnację ze świadczenia emerytalnego skarżącego, Państwo przejmie na siebie obowiązek alimentacyjny wobec jego dzieci.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył skarżący reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną świadczoną z urzędu, oświadczając jednocześnie - na podstawie § 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68) - że opłata nie została zapłacona w całości lub w części.
Na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej "p.p.s.a."), zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
- przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. polegające na nieuchyleniu decyzji organu II instancji utrzymującej w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności jakie ciążą na skarżącym z tytułu zadłużeń z funduszu alimentacyjnego, która to decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a., przez wydanie zaskarżonej decyzji, mimo iż w toku postępowania organ administracji publicznej nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do wyczerpującego i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz ustalenia istotnych okoliczności sprawy;
Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej: u.p.o.u.a.), przez bezzasadne oddalenie skargi podczas, gdy prawidłowa analiza sprawy oraz prawidłowa wykładnia art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., która daje podstawy do orzekania przez organy o umorzeniu zaliczki alimentacyjnej wypłacanej osobie uprawnionej, powinna doprowadzić do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi, a także poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Łodzi, albowiem w niniejszej sprawie istnieją przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, a których istnienia organy administracyjne nie zbadały, do czego były zobowiązane na podstawie art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a., a w konsekwencji:
- art. 151 p.p.s.a., przez jego błędne zastosowanie, polegające na bezzasadnym oddaleniu skargi w sytuacji, gdy na gruncie niniejszej sprawy zachodziły podstawy do jej uwzględnienia z uwagi na błędy poczynione na etapie postępowania przed organami administracji.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że organy pominęły przyszłe możliwości finansowe skarżącego, co ma dla sprawy fundamentalne znaczenie. Z uzyskiwanego bowiem świadczenia emerytalnego, po odliczeniu kwot egzekwowanych przez komornika skarżącemu do dyspozycji pozostaje 500 zł, a obciążenia z tytułu komorniczego wraz z prądem opiewają na kwotę prawie 652,46 zł. Wobec tego skarżący kasacyjnie stwierdził, że przyszłe możliwości pokrycia długu nie istnieją.
W skardze kasacyjnej wskazano ponadto, że nie wzięto pod uwagę okoliczności, iż skarżący mieszka w lokalu komunalnym, co oznacza, że nie posiada majątku nieruchomego, którego spieniężenie mogłoby pokryć zobowiązania. Organ przemilczał także okoliczność samotnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez skarżącego.
Końcowo wskazano, że wniosek dotyczący kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu zostanie skierowany do WSA w Łodzi, akcentując jednocześnie, że wniosek tej treści został w skardze kasacyjnej złożony z ostrożności.
W uzupełnieniu skargi kasacyjnej, w piśmie z 27 lutego 2020 r., wniesiono o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej NSA z dnia 24 sierpnia 2022 r., na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid -19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095, ze zm.), skierowano sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie postawiono zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Odnoszą się one odpowiednio do zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), sposobu prowadzenia przez organ postępowania dowodowego (art. 77 k.p.a.), swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzut ten jest nieuzasadniony. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był bowiem wystarczający do wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy umorzenia kwoty należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Trzeba mieć na uwadze, że umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uregulowane w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. zapada w ramach uznania administracyjnego. Wskazuje na to wyraźnie zwrot "może" odnoszący się do uprawnienia organu administracji. Władza dyskrecjonalna organów administracji publicznej, której przejawem jest uznanie administracyjne, wyraża się w tym, że nawet gdy strona spełni określone prawem przesłanki, organ nie musi rozstrzygnąć sprawy w pozytywny dla niej sposób. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak zupełnej dowolności w rozstrzyganiu sprawy. Na organie spoczywa bowiem obowiązek wyważenia interesu społecznego (publicznego) oraz słusznego interesu strony, o których mowa w art. 7 k.p.a. Organ powinien zatem każdorazowo zidentyfikować zarówno interes publiczny, jak i słuszny interes strony i w okolicznościach konkretnej sprawy rozważyć owe interesy, przyznając jednemu z nich prymat. W sytuacji przyznania prymatu interesowi publicznemu, organ powinien wyczerpująco wyjaśnić w motywach wydanej decyzji, na czym polegało wyższe wartościowanie doniosłości interesu publicznego w konflikcie ze słusznym interesem strony, prowadzące do ograniczenia uprawnienia strony lub odmowy jego przyznania. W rozpoznawanej sprawie organy administracji sprostały temu zadaniu, przedstawiając w wyczerpujący sposób w uzasadnieniach wydanych decyzji sytuację materialną skarżącego oraz wskazując powody uznania, że nie zachodzą podstawy do umorzenia należności. Wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej odniesiono się również do wydatków niezbędnych do utrzymania mieszkania, możliwości wyegzekwowania z emerytury skarżącego zaległości alimentacyjnych a także nie pominięto faktu samotnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez skarżącego.
W skardze kasacyjnej zarzucono również naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Powyższy przepis wskazuje kryteria brane pod uwagę przez organ (sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy), ale uwzględnienie wniosku pozostawia do uznania organu, zobowiązanego do uwzględnienia zarówno słusznego interesu strony, jak i interesu społecznego. Z treści powołanego przepisu wynika również, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, co do zasady, że każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację dotyczącą obowiązku zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń.
Wobec tego, sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Należy też podkreślić, że przy rozpoznawaniu tego typu spraw trzeba również mieć na względzie, że zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest się w stanie utrzymać samodzielnie. Trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci. Rodzice są obowiązani dzielić się z dziećmi nawet bardzo niskimi dochodami. Zobowiązania o charakterze alimentacyjnym mają zatem charakter obligatoryjny. Wobec tego art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Należy bowiem podkreślić, że zobowiązany ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dzieci alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Za taka wyjątkową, nadzwyczajną sytuację nie może być natomiast uznana sytuacja, będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji.
Wobec tego należy stwierdzić, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego są czasowo udostępniane wierzycielowi i nie są świadczeniami bezzwrotnymi. Istotą systemu publicznego wsparcia jest to, że zwrot kwoty świadczenia następuje nie od osoby, która świadczenie pobrała, ale od dłużnika, którego dług względem osoby uprawnionej został zaspokojony przez państwo. Regres ten jest jednym z elementów systemu dyscyplinującego dłużników alimentacyjnych do uregulowania swoich zobowiązań i w ten sposób nawiązuje do treści preambuły ustawy alimentacyjnej o zwiększaniu odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Ustawodawca przyjął założenie, że to osoby, które założyły rodzinę, obowiązane są w pierwszej kolejności zapewnić środki utrzymania członkom tej rodziny, a w szczególności dzieciom, które w tej rodzinie się wychowują. W sprawach publicznych świadczeń alimentacyjnych dopiero wykazanie, że trudna sytuacja materialna i społeczna wywołana brakiem realizacji obowiązku alimentacyjnego nie wynika z wyboru osoby zainteresowanej pomocą, uzasadnia pomoc państwa. Państwo nie przejmuje zatem ciążącego na osobach zobowiązanych do alimentacji obowiązku, lecz wykonuje swoją powinność pomocy osobom ubogim (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23.11.2010 r. K 5/10, OTK-A 2010/9/106).
Wobec powyższego, wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku świadczeń alimentacyjnych względem dziecka winny uwzględniać, iż obowiązek alimentacyjny ciąży na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka przez zapewnienie środków na jego utrzymanie, wychowywanie i kształcenie. Dobro dziecka jest bowiem wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Jak już wyżej wskazano regulowana, przepisem art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, decyzja posiada charakter uznaniowy. Ze względu na uznaniowy charakter decyzji wydawanej w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy, kontrola legalności takiego aktu dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to więc – w ujęciu procesowym – kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jej zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Ponadto, tak zakreślona formuła decyzji wymaga dokładnego odniesienia się w jej uzasadnieniu do zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekonującego wyjaśnienia przyczyn rozstrzygnięcia, co wynika z art. 107 § 3 K.p.a.
Należy przyznać rację Sądowi I instancji, że w niniejszej sprawie zgromadzono pełny materiał dowodowy pozwalający na poczynienie ustaleń. Ustalono bowiem ogólną sytuację finansową i życiową skarżącego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został on przez organy a następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo oceniony. Brak jest podstaw do kwestionowania rzetelności postępowania dowodowego i prawidłowości ustaleń stanowiących podstawę wydanych w sprawie decyzji odmawiających umorzenia przedmiotowych należności.
Zgodzić się trzeba ze skarżącym, że kwota, jaka z otrzymywanej przez niego emerytury pozostaje po potrąceniu, może być traktowana jako przykład życia poniżej progu ubóstwa, co sugeruje skarga kasacyjna. Jednak, czego nie dostrzeżono w tejże skardze, cecha ta wyróżnia skarżącego na tle całego społeczeństwa. Natomiast na tle dłużników alimentacyjnych, którzy często nie osiągają żadnych dochodów, sytuacja skarżącego nie ma charakteru szczególnego. Szczególny charakter sytuacji skarżącego odnosić trzeba bowiem do ogółu dłużników alimentacyjnych, a nie do ogółu społeczeństwa.
W skardze kasacyjnej podkreślano brak możliwości spłaty zadłużenia alimentacyjnego. Podnoszono, że nie istnieją żadne przesłanki dochodowe, życiowe, majątkowe, rodzinne skarżącego, które umożliwiłby spłatę należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zarówno obecnie, jak i w przyszłości. Jednak taka argumentacja nie mogła odnieść zamierzonego skutku, gdyż na tle ogółu dłużników alimentacyjnych nie można sytuacji skarżącego przypisać szczególnego charakteru. W sytuacji bowiem, gdy skarżący dysponuje stałym dochodem w postaci emerytury i egzekucja należności alimentacyjnych odbywa się przynajmniej częściowo skutecznie, to rzeczywiście brak jest przesłanek do całkowitego umorzenia zadłużenia skarżącego.
Jak już wskazano powyżej, zła, czy też trudna sytuacja dochodowa, nie jest wystarczającą przesłanką do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy. Natomiast zwrotność wypłacanych świadczeń stanowi podstawową zasadę pomocy państwa w tej dziedzinie i nie może być postrzegana jako dodatkowa uciążliwość, czy kara, ale jako zwrot świadczenia, które zostało wypłacone na rzecz osoby uprawnionej przez organ właściwy wierzyciela, wskutek niedopełnienia obowiązku alimentacji, o czym była już mowa powyżej.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, słuszne jest stanowisko organów administracyjnych i Sądu I instancji, że brak jest w niniejszej sprawie przesłanek do całkowitego umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie kwestionując trudnego położenia skarżącego, wskazać trzeba, że ocena legalności zaskarżonych decyzji dokonana przez Sąd I instancji, jest prawidłowa.
Wobec powyższego uznać należy, że skarga kasacyjna nie mogła zostać uwzględniona, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid -19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095, ze zm.) orzekł, jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261. Pełnomocnik skarżącego powinien złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi stosowny wniosek w tym przedmiocie.