I OSK 686/22

Naczelny Sąd Administracyjny2023-03-14
NSAAdministracyjneWysokansa
świadczenie pielęgnacyjneopiekaniepełnosprawnośćalimentacjaustawa o świadczeniach rodzinnychkolejnośćrodzinaNSAprawo administracyjne

NSA oddalił skargę kasacyjną wnuka domagającego się świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz babci, uznając, że prawo do świadczenia przysługuje w pierwszej kolejności dzieciom babci, a nie wnukowi, chyba że dzieci te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skarga kasacyjna dotyczyła odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnukowi sprawującemu opiekę nad niepełnosprawną babcią. Wnuk argumentował, że dzieci babci nie wywiązują się z obowiązku alimentacyjnego, a on sam faktycznie sprawuje opiekę. Sądy obu instancji, w tym NSA, uznały jednak, że zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w pierwszej kolejności przysługuje dzieciom osoby wymagającej opieki, a dopiero w dalszej kolejności wnukom, pod warunkiem, że dzieci te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. NSA oparł swoje rozstrzygnięcie na uchwale siedmiu sędziów, która potwierdziła taką wykładnię przepisów.

Sprawa dotyczyła skargi kasacyjnej wniesionej przez A. A. od wyroku WSA w Poznaniu, który oddalił jego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie. Przedmiotem sporu było prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią, B. B. A. A., będący wnukiem, domagał się przyznania świadczenia, argumentując, że dzieci babci (jego rodzice) nie wywiązują się z obowiązku alimentacyjnego, a on sam faktycznie sprawuje opiekę. Organy administracji oraz Sąd I instancji odmówiły przyznania świadczenia, wskazując, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje w pierwszej kolejności osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu (dzieciom) z osobą wymagającą opieki, a dopiero w dalszej kolejności innym osobom, pod warunkiem, że dzieci te legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie babcia B. B. miała dwoje dorosłych dzieci, które nie posiadały takiego orzeczenia. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając skargę kasacyjną, oparł się na uchwale siedmiu sędziów z dnia 14 listopada 2022 r. (sygn. akt I OPS 2/22), która jednoznacznie potwierdziła, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnukowi jest brak osób spokrewnionych w pierwszym stopniu lub legitymowanie się przez te osoby orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. NSA uznał, że wykładnia językowa przepisów jest jasna i nie narusza zasad konstytucyjnych, a sytuacja faktyczna skarżącego, mimo jego zaangażowania w opiekę, nie spełnia ustawowych przesłanek do przyznania świadczenia. Sąd podkreślił, że przepisy dotyczące świadczeń rodzinnych mają charakter związany, a organy nie posiadają uznaniowości w ich stosowaniu. W konsekwencji, skarga kasacyjna została oddalona.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (3)

Odpowiedź sądu

Nie, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wnukowi tylko w sytuacji, gdy osoby spokrewnione w pierwszym stopniu (dzieci) nie żyją, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Uzasadnienie

NSA, opierając się na uchwale siedmiu sędziów (I OPS 2/22), potwierdził, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w sposób jednoznaczny określa kolejność osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Kluczowym kryterium jest posiadanie przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak spełnienia tego warunku przez dzieci osoby wymagającej opieki uniemożliwia przyznanie świadczenia wnukowi, nawet jeśli faktycznie sprawuje on opiekę.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

odrzucono_skargę

Przepisy (12)

Główne

u.ś.r. art. 17 § ust. 1 pkt 4

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

u.ś.r. art. 17 § ust. 1a pkt 2

Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pomocnicze

P.u.s.a. art. 1 § § 2

Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych

Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

K.p.a. art. 7

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organy prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej.

K.p.a. art. 77

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organ obowiązany jest wyczerpująco zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

K.p.a. art. 80

Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

Organ powinien rozstrzygnąć sprawę na podstawie materiału dowodowego.

P.p.s.a. art. 174 § pkt 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawą skargi kasacyjnej może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie.

P.p.s.a. art. 174 § pkt 2

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Podstawą skargi kasacyjnej może być naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

P.p.s.a. art. 183 § § 1

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

NSA rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

P.p.s.a. art. 184

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

W przypadku braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej, NSA ją oddala.

P.p.s.a. art. 193

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Uzasadnienie wyroku sporządza się zgodnie z przepisami.

k.r.o.

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Reguluje obowiązek alimentacyjny.

Argumenty

Odrzucone argumenty

Naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. polegającą na przyjęciu, że wnukowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, mimo faktycznego sprawowania opieki i braku wywiązywania się z obowiązku przez dzieci babci. Naruszenie przepisów postępowania (art. 1 § 2 P.u.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 K.p.a.) przez zaniechanie wnikliwej kontroli legalności decyzji i nieodniesienie się do utrudnień faktycznych w sprawowaniu opieki.

Godne uwagi sformułowania

Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego [...] osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki [...] orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności [...] nie jest wyrażeniem nieostrym, czy wieloznacznym. Rozwiązanie ustalone w oparciu o brzmienie nadane ustawie przez prawodawcę jest względem standardów konstytucyjnych przeciwskuteczne, rażąco i w sposób oczywisty je naruszające. Wykładnia językowa [...] powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z przepisów normy prawnej. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.

Skład orzekający

Agnieszka Miernik

sprawozdawca

Karol Kiczka

przewodniczący

Piotr Niczyporuk

członek

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Potwierdzenie ścisłej wykładni przepisów dotyczących świadczenia pielęgnacyjnego i kolejności osób uprawnionych, zwłaszcza w kontekście uchwały siedmiu sędziów NSA."

Ograniczenia: Orzeczenie dotyczy specyficznej sytuacji prawnej związanej z ustawą o świadczeniach rodzinnych i kolejnością przyznawania świadczeń. Interpretacja opiera się na uchwale NSA, która ma moc wiążącą dla składów orzekających.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy powszechnego świadczenia socjalnego i pokazuje, jak ważne jest ścisłe przestrzeganie przepisów, nawet jeśli wydają się one krzywdzące w indywidualnym przypadku. Pokazuje też rolę uchwał NSA w ujednolicaniu orzecznictwa.

Świadczenie pielęgnacyjne: czy faktyczna opieka wystarczy, gdy prawo mówi inaczej?

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 686/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-03-14
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-04-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik /sprawozdawca/
Karol Kiczka /przewodniczący/
Piotr Niczyporuk
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Po 401/21 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2021-11-18
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze~Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Dz.U. 2021 poz 137
art. 1 § 2
Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
Dz.U. 2020 poz 256
art. 7,  art. 77,  art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Anna Kuklińska po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 listopada 2021 r. sygn. akt II SA/Po 401/21 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia 8 kwietnia 2021 r. nr SKO.ŚR.4184/281/2021 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 18 listopada 2021 r. sygn. akt II SA/Po 401/21 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z 8 kwietnia 2021 r. nr SKO.ŚR.4184/281/2021 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie:
1. prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że jako wnukowi, nie przysługuje mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a obowiązek opieki spoczywa na dzieciach B. B., podczas gdy zebrane w sprawie dowody oraz orzecznictwo sądowoadministracyjne "jednoznacznie wskazują", że w przypadku utrudnień faktycznych, związanych z opieką nad osobami niepełnosprawnymi, występujących po stronie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, istnieje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom inne niż spokrewnione w pierwszym stopniu, w szczególności przy uwzględnieniu konstytucyjnych zasad i wartości;
2. art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), powoływanej dalej jako "P.u.s.a.", w związku z art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", przez ich niewłaściwe zastosowanie i zaniechanie przez Sąd I instancji dokonania wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji oraz oddalenie skargi, pomimo że w toku postępowania administracyjnego nie odniesiono się do kryteriów pozwalających na obiektywną ocenę sytuacji skarżącego, w kontekście utrudnień związanych z opieką, która miałaby być realizowana przez osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności.
Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego. Ponadto, wniesiono o rozpoznanie sprawy na rozprawie.
Jak podkreślono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. prowadzi do pozbawienia osób faktycznie sprawujących opiekę, a zobowiązanych do alimentacji, prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Sąd I instancji pominął cele ustawy oraz zasady konstytucyjne. Wnoszący skargę kasacyjną przedstawił sytuację dzieci B. B. wskazując, że ze względu na całokształt okoliczności sprawy, w tym zakres opieki której wymaga B. B., należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności, czyli wnuka, co czyni go uprawnionym do żądania świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd I instancji, zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, zaniechał wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Nie dokonano oceny sytuacji skarżącego i jego rodziny. Prawidłowa ocena mogłaby prowadzić do ustalenia, że zachodzą podstawy do wydania decyzji uwzględniającej żądanie skarżącego.
Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Jak wynikało z bezspornych ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku, 9 lutego 2021 r. A. A. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią B. B.
Decyzją z 24 lutego 2021 r. nr MOPR-IV.4140.ŚP.998.2021MMŚ Prezydent Miasta Konina odmówił A. A. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią B. B. Organ ustalił, że B. B. jest wdową, posiada znaczny stopień niepełnosprawności, który datuje się od 10 grudnia 2020 r. (orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Koninie nr [...] z 18 stycznia 2021 r.), a w rodzinie są osoby zobowiązane w bliższej kolejności do spełnienia obowiązku alimentacyjnego wobec B. B., niż A. A.
Decyzją z 8 kwietnia 2021 r. nr SKO-SR-4184/281/2021 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta Konina z 24 lutego 2021 r. Kolegium uznało, że w pierwszej kolejności obowiązek sprawowania opieki nad B. B. ciąży na jej dzieciach, tj. córce C. C. i synu D. D., którzy nie legitymują się znacznym stopniem niepełnosprawności, a nie na wnuku B. B. – A. A.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że skarga wniesiona przez A. A. jest niezasadna. Sąd I instancji uznał, że organ trafnie powołał się na art. 17 ust. 1 w związku z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., wskazując, że w pierwszej kolejności zobowiązane alimentacyjne (a więc i uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego) są dzieci osoby wymagającej opieki. B. B. ma dwójkę dorosłych dzieci, z których żadne nie legitymowało się orzeczeniem o znaczącym stopniu niepełnosprawności. Obowiązek alimentacyjny skarżącego względem jego babci nie zaktualizował się. W ocenie Sądu I instancji, podane przez A. A. powody dotyczące braku spełnienia obowiązku alimentacyjnego przez dzieci B. B., nie oznaczają obiektywnej niemożności spełnienia tego obowiązku. Obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. To nie rodzina decyduje zatem, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, ale decyduje o tym przepis prawa. Sąd I instancji wyjaśnił przy tym, że kontrolowana decyzja SKO nie ma charakteru uznaniowego, lecz ma charakter decyzji związanej. W związku z tym, organy nie miały luzu decyzyjnego i ściśle musiały kierować się powyższymi przepisami prawa. A skoro nie zostały łącznie spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1a u.ś.r., to organy zmuszone były odmówić przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
Biorąc pod uwagę uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie jest zasadna.
Skarżący kasacyjnie zarzucił wyrokowi Sądu I instancji zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i procesowego, jednakże przepisy postępowania co do zasady stanowią kontynuację zarzucanych naruszeń prawa materialnego, a ich uzasadnienie opiera się na tezie, że skoro Sąd I instancji wadliwie zinterpretował wskazane przepisy ustawy, to dopuścił się także naruszeń procedury. W tej sytuacji ocena zarzucanych naruszeń prawa materialnego determinuje wynik oceny zarzutów naruszenia przepisów P.p.s.a. w związku z przepisami procedury administracyjnej. Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny w poniższych rozważaniach skoncentruje się na ocenie zarzutów związanych z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Ich ocena decydować będzie o słuszności zarzutów dotyczących naruszeń przepisów postępowania.
Mając na uwadze przedmiot sprawy, wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W odniesieniu do zarzutu dokonania błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., należy wskazać, że w dniu 14 listopada 2022 r., na skutek wniosku złożonego przez Rzecznika Praw Obywatelskich, Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę w składzie siedmiu sędziów, sygn. akt I OPS 2/22 (jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl), o następującej treści:
"1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).".
Jak podkreślił NSA w uzasadnieniu przywołanej uchwały, punktem wyjścia wszelkich działań interpretacyjnych jest wykładnia językowa, która powinna rozpoczynać proces wykładni zmierzającej do odkodowania z przepisów normy prawnej. Zdaniem NSA, z punktu widzenia języka, kryterium legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jakim ustawodawca posłużył się w art. 17 ust. 1a oraz w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest wyrażeniem nieostrym, czy wieloznacznym.
W uzasadnieniu uchwały wskazano, że rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów NSA wymaga kwestia, czy rozwiązanie ustalone w oparciu o brzmienie nadane ustawie przez prawodawcę jest względem standardów konstytucyjnych przeciwskuteczne, rażąco i w sposób oczywisty je naruszające. Podkreślono, że rozbieżność w orzecznictwie i wątpliwości interpretacyjne nie dotyczą rozumienia tekstu prawnego, spowodowanego jego niejednoznacznością, ale kwestii odstąpienia od jednoznacznego brzmienia przepisów i stosowania ich z pominięciem warunków wprost w nim wyrażonych, czyli z pominięciem fragmentu przepisu, który musiałby zostać uznany nie tyle ze zbędny, co za niedopuszczalny, rażąco naruszający Konstytucję RP, prowadzący do sprzeczności z chronionymi przez nią wartościami.
W ocenie NSA w omawianej uchwale, wprowadzenie przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego nie oznacza, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony rodziny i nie uwzględnia jej dobra, jak też nie udziela wsparcia rodzinom znajdującym się w trudnym położeniu ze względu na niepełnosprawność. To właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy.
W ocenie NSA, limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane nie może również zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Wskazano, że regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Taka regulacja nie jest też - zdaniem NSA - sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa, jak też z wyrażoną w art. 2 zasadą sprawiedliwości społecznej. Sprawiedliwość społeczna oznacza nakaz równego traktowania podmiotów należących do takiej samej kategorii istotnej. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza – w ocenie NSA - w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela.
Należy w tym miejscu wskazać, że ogólna moc wiążąca uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego może zostać podważona wskutek uruchomienia procedury, o której mowa w art. 269 § 1 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi. Odpowiednie zastosowanie znajduje wtedy przepis art. 187 § 1 i 2 tej ustawy. Tym samym, alternatywą dla zastosowania się do uchwały przez rozpoznający skargę kasacyjną skład orzekający, jest uruchomienie procedury uregulowanej w art. 269 § 1 P.p.s.a., w celu przełamania wyrażonego w niej stanowiska. W rozpatrywanym przypadku procedura taka nie została zainicjowana. Rozpatrujący sprawę skład orzekający nie dopatrzył się powodów do kwestionowania uchwały NSA z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, za niezasadny należy uznać zarzut skargi kasacyjnej naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a pkt 2 lit. a u.ś.r., polegającą na przyjęciu, że brak zastosowania wykładni systemowej lub celowościowej tego przepisu i ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej stoi w sprzeczności z nadrzędnymi przepisami konstytucyjnymi. W świetle bowiem przywołanej uchwały NSA, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie – w miejsce osób spokrewnionych w pierwszym stopniu – sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zaznaczyć przy tym należy - na co wskazywano już w orzecznictwie - że opieka, o której mowa nie musi być sprawowana osobiście przez zobowiązane osoby - chodzi o zapewnienie opieki, co oznacza, że obowiązek ten może być realizowany np. poprzez zatrudnienie pielęgniarki, czy też zorganizowanie innej formy opieki dla osoby niepełnosprawnej (por. wyrok NSA z 12 stycznia 2023 r., I OSK 377/22).
Skarżący będąc wnukiem osoby wymagającej opieki należy do osób, o których mowa w art. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W sprawie jest bezsporne, że B. B. ma dwoje dorosłych dzieci. Dla przyznania więc świadczenia pielęgnacyjnego wnukowi konieczne byłoby spełnienie przez niego przesłanek, o których mowa w tym przepisie, oraz legitymowanie się przez dzieci osoby wymagającej opieki orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie nie ma sporu także i w tym zakresie, że strona nie wykazała na dzień orzekania przez organy administracyjne, że osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z B. B. nie legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, że w przypadku skarżącego nie można przyjąć, że spełnił on przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Prawidłowość stanowiska Kolegium potwierdza ww. uchwała podjęta w dniu 14 listopada 2022 r. (po wydaniu zaskarżonego wyroku) przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwała w składzie siedmiu sędziów (sygn. akt I OPS 2/22).
Niezasadnie zatem Sądowi Wojewódzkiemu zarzucono naruszenie prawa materialnego. Sąd – pomimo zrozumienia dla postawy skarżącego, który podjął się opieki nad babcią - prawidłowo przyjął, że aby ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełniać określone ustawą przesłanki. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny.
Wobec zebranego materiału dowodowego, jak również wobec rozważenia przez Kolegium tych okoliczności faktycznych w decyzji, nie było podstaw do stawiania Sądowi i organowi zarzutu zaniechania wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji i oddalenie skargi, pomimo tego, że w postępowaniu administracyjnym nie wyjaśniono "utrudnień faktycznych" dotyczących możliwości sprawowania opieki przez dorosłe dzieci B. B. Wszystkie wymagane przepisami prawa ustalenia zostały w sprawie poczynione i zgodnie z wolą ustawodawcy prawidłowo ocenione przez Kolegium, które dokonało prawidłowej ich subsumcji. Tym samym za niezasadny należało uznać zarzut oparty na podstawie kasacyjnej, określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., naruszenia art. 1 § 2 P.u.s.a. w związku z art. 7 i art. 77 i art. 80 K.p.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że doszło do zaniechania przeprowadzenia rzetelnego postępowania wyjaśniającego, odpowiadającego wymogom wskazanych wyżej przepisów K.p.a., w szczególności z pominięciem konstytucyjnych zasad i wartości. Okoliczności wskazywane przez skarżącego kasacyjnie irrelewantne z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy. Przy czym zasadność tego zarzutu, jak była o tym mowa na początku, jest następstwem uznania, przeprowadzonej przez Kolegium i zaaprobowanej przez Sąd I instancji, wykładni stosowanych przepisów prawa materialnego za właściwą.
W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 1 § 2 P.u.s.a. należy ponadto wskazać, że zarzuty ten jest całkowicie chybiony. Przepis art. 1 § 2 P.u.s.a. reguluje kognicję sądów administracyjnych, stanowiąc, że sprawują one wymiar sprawiedliwości przez m.in. kontrolę działalności administracji publicznej, co do zasady pod względem zgodności z prawem. Niepodobna dowodzić, aby w niniejszej sprawie przepis ten naruszono, gdyż Sąd I instancji zastosował się adekwatnie do tej regulacji, skoro był właściwy do kontroli legalności zapadłych w sprawie decyzji i tej kontroli dokonał. Innym zagadnieniem jest jej wynik, który nie może być podważany w ramach tego zarzutu. Pominięcie, czy odmienna ocena argumentacji strony, nie uzasadniają zarzutu naruszenia przepisu ustrojowego, jakim jest omawiany przepis.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine P.p.s.a.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI