I OSK 665/25

I OSK 665/25 - Postanowienie NSA
Data orzeczenia
2025-06-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-04-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne
Wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego
Sygn. powiązane
III SA/Kr 1039/24 - Postanowienie WSA w Krakowie z 2024-09-25
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy
Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
art. 190 ust. 4
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 270 i art. 272 § 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej adwokata M. W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 września 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1039/24 w sprawie ze skargi adwokata M. W. o wznowienie postępowania w zakresie pkt II prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 7 czerwca 2019 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Kr 124/19 dotyczącym przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skarg A. N. na postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 6 listopada 2018 r. nr SKO.PS/4110/536/2018, SKO.PS/4110/537/2018, SKO.PS/4110/538/2018, SKO.PS/4110/539/2018, SKO.PS/4110/540/2018 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie
Uzasadnienie
Wyrokiem z 7 czerwca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargi A. N. na opisane w sentencji postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania (pkt I), oraz w punkcie II - przyznał na rzecz adwokata M. W. koszty nieopłaconej pomocy prawnej w wysokości 1.476 zł brutto (1.200 zł + 23% VAT). Rozstrzygnięcie o kosztach opierało się na przepisie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1714).
Pismem wniesionym 4 czerwca 2024 r. (data nadania) adwokat M. W., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w zakresie pkt II prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z 7 czerwca 2019 r. oraz o zmianę rozstrzygnięcia o kosztach, zawartego w przedmiotowym rozstrzygnięciu. W uzasadnieniu podał, że wyrokiem z 27 lutego 2024 r., sygn. akt SK 90/22 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r., poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym, z uwagi na to, że przepisy rozporządzenia stanowiły podstawę do przyznania adwokatowi z urzędu kosztów za udzieloną pomoc prawną w postępowaniu kasacyjnym, zaistniała, zdaniem autora skargi, podstawa do wznowienia wskazanego na wstępie postępowania.
Postanowieniem z 25 września 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie odrzucił wniesioną skargę o wznowienie jako niedopuszczalną. W motywach rozstrzygnięcia Sąd - powołując się na pogląd orzecznictwa - wskazał, że w art. 270-285 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (P.p.s.a.) brakuje bezpośredniej podstawy prawnej do wzruszenia w trybie wznowienia postępowania prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania. Natomiast postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu nie jest postanowieniem kończącym postępowanie sądowe, a jedynie postanowieniem incydentalnym, którego przedmiotem jest rozpoznanie wniosku o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej. Dalej Sąd wyjaśnił, że postępowanie zainicjowane wnioskiem pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia nie ma przymiotu samodzielności i odrębności, jest bowiem związane ze skargą do sądu administracyjnego. Postanowienie rozstrzygające żądanie przyznanie wynagrodzenia nie kończy więc postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania.
Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia wywiódł adwokat M. W., zarzucając Sądowi I instancji:
I. naruszenie przepisów prawa procesowego, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.
1) art. 272 § 2, art. 275, art. 276, art. 278-285 P.p.s.a. poprzez niezastosowanie ich odpowiednio w niniejszej sprawie, tj. w sytuacji gdy po prawomocnym zakończeniu postępowania w sprawie sgdowoadministracyjnej podstawą prawną żądania wzruszenia prawomocnego postanowienia niekończącego postępowania w tej sprawie stanowi wprost art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a do jego wzruszenia mają odpowiednie zastosowanie przepisy o wznowieniu postępowania sądowoadministracyjnego, to jest art. 272 § 2, art. 275, art. 276, art. 278-285 P.p.s.a.,
II. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, a mianowicie art. 190 ust. 4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez odrzucenie wniosku o wznowienie postępowania i zmianę rozstrzygnięcia o kosztach z uwagi na uznanie, iż postanowienie rozstrzygające żądanie przyznania wynagrodzenia nie kończy postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem wniosku o wznowienie postępowania, w sytuacji gdy wskazany przepis Konstytucji, który winien być stosowany bezpośrednio, nie wprowadza żadnego rozróżnienia i stanowi, iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.
Mając na uwadze powyższe zarzuty, autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej jako: "P.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który w odróżnieniu od sądu pierwszej instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że jest ona zasadna.
W myśl art. 270 P.p.s.a., w przypadkach określonych w dziale VII ustawy (t.j. w przypadkach przewidzianych w przepisach art. 271-285 P.p.s.a.) można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Stosownie zaś do treści art. 272 § 1 P.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.
Na tle cytowanych powyżej przepisów w orzecznictwie sądów administracyjnych wyodrębniły się dwa odmienne zapatrywania co do dopuszczalności wzruszenia, w trybie wznowienia, postanowień w sprawie przyznania wynagrodzenia za świadczenie pomocy prawnej z urzędu, ustalonego w oparciu o przepisy uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 27 lutego 2024 r., SK 90/22 za niezgodne z Konstytucją. W wyroku tym Trybunał orzekł, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r., poz. 2631) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 ze zm.), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
W pierwszym nurcie orzeczniczym, który podzielił Sąd I instancji, przyjmuje się, że postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia jest wyłącznie postanowieniem incydentalnym, którego przedmiotem jest rozpoznanie wniosku o przyznanie wynagrodzenia za podjęte czynności w zakresie nieopłaconej pomocy prawnej i tym samym nie jest postanowieniem kończącym postępowanie sądowe. Postępowanie zainicjowane wnioskiem pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia nie ma przymiotu samodzielności i odrębności, jest bowiem związane ze skargą do sądu administracyjnego, a tym samym postanowienie rozstrzygające żądanie o przyznanie wynagrodzenia nie kończy postępowania sądowego i z tego względu nie może być przedmiotem skargi o wznowienie postępowania.
W myśl drugiego poglądu dopuszczalne jest wznowienie, na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego, postępowania zakończonego postanowieniem niekończącym postępowania w sprawie. Składy orzekające reprezentujące takie stanowisko wskazują, że w świetle prawidłowo rozumianego brzmienia art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., pozbawione podstaw jest uzależnianie dopuszczalności wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym od charakteru lub formy prawomocnego orzeczenia sądowego, które ma zostać wzruszone, wykluczając z nich postanowienia niekończące co do istoty postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 P.p.s.a.
Rozbieżności te rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 maja 2025 r., II FPS 1/25, zgodnie z którą "artykuł 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, ze zm.) w związku z art. 190 ust. 4 i art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej może stanowić podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego także w przypadku, gdy rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją dotyczy przepisów stanowiących podstawę wydania prawomocnego orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie, w tym orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy. W ocenie składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykładnia przepisów art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a. musi mieć prokonstytucyjny charakter i uwzględniać w pełnym zakresie treść art. 190 ust. 4 Konstytucji RP. Wprowadzając ten przepis do Konstytucji, ustrojodawca ustanowił generalną normę prawną, stanowiącą samoistną przesłankę wznowienia. Wznowienie postępowania przewidziane w art. 190 ust. 4 Konstytucji jest więc szczególną instytucją, określaną w doktrynie prawa pojęciem uzdrowienia (sanacji) postępowania opartego na niekonstytucyjnym akcie normatywnym. W swoim orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny podkreślał, że regulacja ta stwarza możliwość ponownego rozpatrzenia danej sprawy na podstawie zmienionego stanu prawnego, ukształtowanego w następstwie orzeczenia Trybunału. Możliwość taka jest ujęta jako podmiotowe, konstytucyjne prawo uprawnionego. Podkreśla się również, że wznowienie postępowania, o którym mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji, nie jest tożsame ze wznowieniem postępowania w ujęciu, w jakim instytucja ta funkcjonuje w poszczególnych procedurach, lecz obejmować ma wszelkie instrumenty proceduralne, przewidziane na wypadek orzeczenia przez Trybunał o niezgodności z Konstytucją podstawy prawnej orzeczenia. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jest zgodność i co do tego, że mechanizmem przewidzianym w tym przepisie muszą być objęte zarówno wyroki, jak i postanowienia, bez względu na kończący bądź niekończący postępowania charakter. Zdaniem NSA, podejmującego uchwałę, z tej perspektywy oczywiste jest, że art. 190 ust. 4 Konstytucji nie pozwala różnicować dopuszczalności wznowienia w zależności od znaczenia orzeczenia dla postępowania (kończące postępowanie w sprawie, incydentalne) czy od jego merytorycznej zawartości. Powołane przepisy art. 270 i art. 272 § 1 P.p.s.a., odczytywane w kontekście art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, uzasadniają przyjęcie tezy, że instytucja wznowienia postępowania z powodu wydanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego może znaleźć zastosowanie nie tylko w odniesieniu do prawomocnego orzeczenia sądowego, wydanego na podstawie aktu uznanego za niekonstytucyjny, w ramach postępowania kończącego postępowanie w przedmiocie objętym tym właśnie orzeczeniem sądowym, ale także prawomocnego orzeczenia wydanego w sprawie wpadkowej. Z perspektywy konstytucyjnej chodzi bowiem o możliwość wzruszenia prawomocnego orzeczenia sądowego wydanego na podstawie, niekonstytucyjnego przepisu, w ramach "danego postępowania", czyli tego postępowania, w którym orzeczenie to zapadło, kończąc w ten sposób to właściwe dla jego podjęcia postępowanie. Akceptacja stanowiska o niedopuszczalności wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem niekończącym postępowania w danej sprawie, wydanego na stwierdzonej przez Trybunał niekonstytucyjnej podstawie prawnej, prowadziłaby do braku możliwości wykonania wyroku tegoż Trybunału, a ponadto zostałby zakwestionowany ratio legis art. 190 ust. 4 Konstytucji RP, jakim jest przywrócenie stanu konstytucyjności konkretnego orzeczenia.
Z przepisu art. 269 § 1 zdanie pierwsze P.p.s.a. wynika, że dokonana w uchwale składu poszerzonego interpretacja przepisów prawa administracyjnego jest wiążąca zarówno dla zwykłych, jak i rozszerzonych składów orzekających. Jest ona wiążąca w tym sensie, że składowi sądu administracyjnego rozpoznającemu sprawę nie wolno samodzielnie przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z 27 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 957/23, CBOSA).
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym w całości podziela stanowisko wyrażone w uchwale II FPS 1/25.
Uwzględniając zatem, że sformułowana przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu ocena prawna dopuszczalności wzruszenia, w trybie wznowienia, postanowienia w sprawie przyznania wynagrodzenia za świadczenie pomocy prawnej z urzędu, została oparta na założeniu przeciwnym do wyrażonego w przywołanej uchwale, postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 272 § 2, art. 275, art. 276, art. 278-285 P.p.s.a. oraz art. 190 ust. 4 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, należało uznać za zasadne w stopniu skutkującym uchyleniem zaskarżonego postanowienia.
Ponownie oceniając dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania w niniejszej sprawie, Sąd I instancji uwzględni ocenę prawną zaprezentowaną w niniejszym postanowieniu oraz pogląd prawny wyrażony w uchwale NSA z 26 maja 2025 r., II FPS 1/25.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.