I OSK 661/21

I OSK 661/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-07-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-04-01
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Iwona Bogucka /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Mariola Kowalska
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2220/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-03-10
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2134
art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 4 i ust. 10 w zw. z art. 5, art. 10, art. 13 i art. 18 ust. 2
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.
Dz.U. 2019 poz 924
art. 6 ust. 1 pkt 1
Ustawa  z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw
Dz.U. 2017 poz 1257
art. 7 art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 art. 107 § 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Dz.U. 2019 poz 2325
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135, art. 141 § 4
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Maria Grzymisławska - Cybulska (spr.) Protokolant: asystent sędziego Barbara Kowalska po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Dziecka od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 marca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 2220/19 w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] maja 2019 r. nr [...]; 2. oddala wniosek Rzecznika Praw Dziecka o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 marca 2020 r. sygn. I SA/Wa 2220/19 oddalił skargę J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.
Decyzją z [...] kwietnia 2016 r., nr [...], Burmistrz Miasta i Gminy [...], po rozpatrzeniu wniosku A. K., przyznał świadczenie wychowawcze na R. K. na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Decyzją z [...] sierpnia 2016 r., nr [...], Burmistrz Miasta i Gminy [...], po rozpatrzeniu wniosku J. K., w pkt 1 odmówił przyznania świadczenia wychowawczego na K. K. , a w pkt 2 przyznał świadczenie wychowawcze na R. K. na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r. w wysokości [...] zł miesięcznie.
Decyzją z [...] grudnia 2017 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie stwierdziło nieważność decyzji Burmistrza Miasta i Gminy [...] z [...] sierpnia 2016 r., w części dotyczącej przyznania prawa do świadczenia wychowawczego na R. K. .
Decyzją z [...] lutego 2018 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję tego samego organu z [...] grudnia 2017 r.
Wyrokiem z 11 października 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 801/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] lutego 2018 r.
Decyzją z [...] maja 2019 r. Burmistrz [...] stwierdził, że kwota [...] zł wypłacona od kwietnia 2016 r. do lipca 2017 r. tytułem świadczenia wychowawczego na R. K. jest kwotą nienależnie pobraną i podlega zwrotowi w terminie 14 dni od daty uprawomocnienia się tej decyzji.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła J. K. zarzucając organowi naruszenie art. 25 ust. 10 i art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] maja 2019 r.
W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uznaje się, między innymi, świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. W niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie stwierdziło nieważność decyzji z dnia [...] sierpnia 2016 r. w części dotyczącej przyznania świadczenia wychowawczego na R. K. , z powodu jej wydania z rażącym naruszeniem prawa.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie złożyła J. K.
Oddalając tę skargę Sąd Wojewódzki wskazał, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2134, ze zm. - zwanej dalej "ustawą"). Zaznaczono, że na podstawie art. 1 pkt 23 lit. a ustawy z 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r., poz. 924 - dalej jako: "ustawa zmieniająca"), przepis ten został uchylony z dniem 1 lipca 2019 r. Jednakże, stosownie do art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej, w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do [...] czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w dotychczasowym brzmieniu. Wobec powyższego, w rozpoznawanej sprawie znajdą zastosowanie przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w brzmieniu obowiązującym do 1 lipca 2019 r. i obowiązkiem Sądu jest kontrola prawidłowości ich zastosowania przez organ.
W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano, że w myśl art. 25 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Z kolei, stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego. Sąd Wojewódzki wskazał, że dla uznania wypłaconego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane wystarczające jest zaistnienie sytuacji stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze z powodu jej wydania z rażącym naruszeniem prawa. Taka sytuacja bezspornie miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. W tych okolicznościach Sąd Wojewódzki ocenił, że prawidłowo ustalono, że kwota [...] zł wypłacona tytułem świadczenia wychowawczego od kwietnia 2016 r. do lipca 2017 r. na R. K. jest kwotą nienależnie pobraną. W konsekwencji, prawidłowo organ zobowiązał skarżącą do zwrotu powyższej kwoty.
Skargę kasacyjną od opisanego wyroku złożył Rzecznik Praw Dziecka (dalej również jako: "RPD") na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz.U. z 2019, poz. 2325 - dalej jako: "p.p.s.a.)" zarzucając zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego tj.:
1. art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 4 i ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w brzmieniu sprzed 1 lipca 2019 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134; zwanej dalej ustawą o pomocy) w zw. z art. 5, art. 10, art. 13 i art. 18 ust. 2 tej ustawy polegającą na utożsamieniu pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" z terminem "nienależnego świadczenia" i uznaniu, że do świadczenia pieniężnego wypłaconego na rzecz R. K. na podstawie decyzji organu I instancji, która została uznana za nieważną zastosowanie ma pojęcie "nienależne świadczenie", a obowiązek zwrotu tego świadczenia ma charakter formalny, bezwzględny i niezależny od stopnia "przyczynienia się wnioskodawcy", natomiast decyzja organu w przedmiocie obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia jest decyzją związaną i w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji przyznającej świadczenie organ ma obowiązek "automatycznie" wydać decyzję nakładającą obowiązek zwrotu świadczenia niezależnie od jakichkolwiek innych przesłanek, podczas gdy: (1) ustawa o pomocy wiąże przyznanie świadczeń wychowawczych z całokształtem stosunków rodzinnych obejmujących wszystkie dzieci wnioskodawców (2) J. K. złożyła drugi wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego w związku z K. K., który nie został rozpatrzony przez organ (3) decyzja przyznająca "kolejne" świadczenie wychowawcze na R. K. , czyli decyzja organu I instancji, której nieważność stwierdzono stanowi odrębny byt prawny od decyzji o zwrocie nienależnego świadczenia (4) decyzja o nałożeniu obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, mimo charakteru związanego pozwala uwzględnić zarówno element subiektywny, w postaci braku przyczynienia się wnioskodawcy do wydania nieważnej decyzji jak i element związany z zaistnieniem drugiej - zastępczej causy publicznoprawnej związanej ze świadczeniem wychowawczym na drugie dziecko, która to causa sanuje fakt pobrania świadczenia (5) organ, a następnie sąd powinny interpretować ten przepis w ten sposób, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia nienależnie pobranego obciąża, przede wszystkim tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, a osobę, która przyjęła świadczenie w dobrej wierze obciąża, tylko wtedy gdy nie zachodzą żadne przesłanki związane z osobistą sytuacją takiej osoby lub jej rodziny, które przemawiają przeciwko zwrotowi świadczenia, (6) wykładnia art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy zaprezentowana przez Sąd prowadzi do nadmiernego formalizmu niezgodnego z podstawowymi zasadami określonymi w art. 6, art. 7, art. 7a i art. 8 k.p.a. (7) wykładnia systemowa odwołująca się do podobnych konstrukcji w ramach innych gałęzi prawa wskazuje, że obowiązek zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia", a nawet "świadczenia nienależnego", o którym mowa w art. 410 § 1 k.c. jest ograniczony poprzez zastosowanie klauzul generalnych zapobiegających nadużyciu prawa podmiotowego lub publicznego prawa podmiotowego typowych dla danej gałęzi prawa takich jak "zasady współżycia społecznego" przewidziane w art. 411 k.c. lub "zasady sprawiedliwości społecznej" i poszanowanie "interesu prywatnego";
2) art. 25 ust. 3 ustawy o pomocy w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 924 z 2019 r.; zwanej dalej ustawą zmieniającą), poprzez błędną wykładnię polegającą na tym, że do kwestii odsetek od świadczenia nienależnego, zarówno do tych które powstały przed 1 lipca 2019 r. jak i do tych odsetek, które powstały po wejściu w życie ustawy zmieniającej stosuje się art. 25 ust. 3 ustawy o pomocy w brzmieniu sprzed 1 lipca 2019 r., podczas gdy: kwestia odsetek za opóźnienie stanowi odrębną kwestię (jako świadczenie akcesoryjne) od kwestii samego zwrotu świadczenia nienależnie pobranego i nie wchodzi w związku z tym w zakres dyspozycji przepisu intertemporalnego tj. art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy zmieniającej, co powoduje że Sąd oceniając zaskarżoną decyzje organu II instancji, w zakresie dotyczącym obowiązku zapłaty odsetek, powinien był zastosować przepis w wersji znowelizowanej i dokonując subsumpcji przyjąć, że obowiązek ten jest uzależniony od "zawinienia" strony w wypłacie świadczenia, w myśl brzmienia art. 25 ust. 3 ustawy o pomocy w brzmieniu po 1 lipca 2019 r.
Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a zarzucono zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. i art. 7 art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257, ze zm.; zwanej k.p.a.) w zw. z art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez (1) niewypełnienie przez Sąd funkcji kontrolnych w ramach badania zaskarżonej decyzji SKO, obejmujących dokonanie badania "w głąb sprawy" i ustalenie czy SKO prawidłowo oceniło decyzję organu I instancji w zakresie skorzystania przez organ I instancji z przewidzianych w art. 25 ust. 10 ustawy możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia świadczenia na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, (2) braku wskazania przez organ I instancji, jak i SKO kryteriów jakimi kierowały się te organy uznając, że w przedmiotowej sprawie nie występują szczególne względy przemawiające za umorzeniem świadczenia, podczas gdy przyznanie tego świadczenia nie było zawinione przez wnioskujących, którzy podali organowi prawidłowe informacje dotyczące już wypłacanego świadczenia, (3) ewentualne wątpliwości w zakresie intencji wnioskodawców i ich "zawinienia" powinny zostać rozstrzygnięte na ich korzyść, (4) kwota świadczenia uznanego przez organ za nienależne przysługiwałaby z innego tytułu tj. świadczenia na drugie dziecko K. K. , (5) brak wskazania kryteriów oceny przesłanek zastosowania ulg, w sprawie, w której występują szczególne okoliczności o charakterze przedmiotowo-podmiotowym, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy, powoduje, że decyzje administracyjne organów obu szczebli w przedmiocie zastosowania instytucji określonych w tym przepisie wykroczyły poza zakres dopuszczalnego uznania administracyjnego i stały się decyzjami arbitralnymi, a Sąd badając legalność tych decyzji nie dostrzegł tego naruszenia przepisów i nie dokonał odpowiedniej korekty (6) ewentualnie Sąd nie zawarł w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oceny przekroczenia granic uznania obu organów przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie zastosowania instytucji określonych w art. 25 ust, 10 ustawy (7) Sąd powinien był dostrzec i zbadać naruszenie przepisów polegające na wydaniu decyzji arbitralnej zarówno w granicach zaskarżenia, interpretując poprawnie skargę RPD, która obejmowała kwestię okoliczności przedmiotowo-podmiotowych wnioskodawcy w przedmiotowej sprawie, jak i nawet gdyby uznał, że naruszenie to nie mieściło się w granicach zaskarżenia to powinien był na podstawie art. 135 p.p.s.a dokonać oceny legalności i arbitralności decyzji organów obu instancji, podczas gdy Sąd wykonując prawidło funkcję kontrolną powinien był uznać, że wydanie decyzji arbitralnej stanowiło naruszenie przepisów prawa przez organy i uwzględnić skargę oraz uchylić lub zmienić zaskarżone decyzje.
Na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. wniesiono o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pismem z dnia [...] września 2020 r. Rzecznik Praw dziecka wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023, poz. 259 ze zm. - dalej jako: "p.p.s.a.") z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 p.p.s.a.
Analiza wskazanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, albowiem podniesione w niej zarzuty przeciwko zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie są w części trafne.
Za uzasadniony Sąd uznał zarzut naruszenia przepisu art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w brzmieniu sprzed 1 czerwca 2019 r. - dalej jako: "u.p.p.".
Pomimo stanowiska skargi kasacyjnej, że zarzut naruszenia art. 25 ust. 3 u.p.p. w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 924 z 2019 r. – dalej jako: "ustawa zmieniająca") dotyczy błędnej wykładni tych przepisów, analiza treści tego zarzutu nie potwierdza tej formy naruszenia. Jak natomiast wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, zarzut ten nie dotyczy błędnej wykładni wskazanego przepisu, ale błędnego jego zastosowania. Z tak postawionym zarzutem trzeba się zgodzić, choć z przyczyn innych niż przedstawiono w skardze kasacyjnej.
Przepis art. 25 ust. 3 u.p.p. w brzmieniu sprzed 1 lipca 2019 r. stanowił, że "od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie.". Po 1 lipca 2019 r. przepis ten stanowił, że "od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego.". Powyższe wskazuje, że zarówno przed, jak i po 1 lipca 2019 r. kwestionowany przepis nie stanowił podstawy naliczania odsetek od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w przypadku o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p. Ma to zasadnicze znaczenie w badanej sprawie, bowiem podstawę prawną decyzji Burmistrza [...] stanowił przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p. W uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej organ wskazał, że wydając decyzję "oparł się o art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, który za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa: świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postepowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego". Jednocześnie, pkt. 3 tej samej decyzji stanowi: "Przed dokonaniem wpłaty należy skontaktować się z MGOPS w [...] celem naliczenia należnych odsetek ustawowych za opóźnienie, które podlegają zwrotowi. Wcześniejsza spłata zadłużenia spowoduje naliczenie niższych odsetek". Tak przedstawiająca się decyzja organu I instancji została utrzymana w mocy przez Kolegium, a następnie rozstrzygnięcia te zaakceptował Sąd Wojewódzki. Słusznie w tej sytuacji skarga kasacyjna zarzuca, że w sprawie miało miejsce naruszenie art. 25 ust. 3 u.p.p. Nie może być, bowiem uzasadnionych wątpliwości, co do tego, że w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy nie istniała podstawa prawna do nałożenia na skarżącą obowiązku zwrotu odsetek, od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Pomimo to, obowiązek taki na skarżącą został nałożony w pkt 3 decyzji pierwszoinstancyjnej. Uchybienia tego nie dostrzegło Kolegium, ani Sąd Wojewódzki, co uzasadniało uwzględnienie skargi kasacyjnej złożonej w niniejszej sprawie.
Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej są jednak bezzasadne.
Przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p. został uchylony z dniem 1 lipca 2019 r. Rozpoznawana sprawa dotyczy jednak świadczenia wychowawczego przyznanego na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r. Nie ma natomiast sporu, co do tego, że na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy zmieniającej, w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do [...] czerwca 2019 r. zastosowanie znajdowały przepisy u.p.p. w dotychczasowym brzmieniu.
Niezasadnie Sądowi Wojewódzkiemu zarzucono naruszenie art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p. w zw. z ust. 1 i ust. 10 oraz art. 5, art. 10, art. 13 i art. 18ust. 2 u.p.p.
Na dzień wydania zaskarżonej decyzji przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p. stanowił, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego. A zatem, w rozumieniu u.p.p., w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym było świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa (art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p ). Odnosząc się do argumentacji skargi kasacyjnej wskazać trzeba, że w kwestii charakteru regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p., w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny wypowiadał się m.in. w wyroku dnia 26 kwietnia 2021 sygn. I OSK 213/21 wskazując, że w przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p nie można brać pod uwagę świadomości strony, co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, albowiem nie przewiduje ona w ogóle takich przesłanek. W sprawie nie ma zatem znaczenia, czy można stronie przypisać winę w pobraniu nienależnego świadczenia wychowawczego, skoro podstawę uznania za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze stanowił przepis art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p. Stanowisko to należy podzielić. Prawidłowo zatem przepis ten zastosowano w niniejszej sprawie. Bezspornie, bowiem decyzją z dnia [...] grudnia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie stwierdziło nieważność decyzji w części przyznającej świadczenie wychowawcze na dziecko R. K. .
Nie ma jednocześnie sporu, że w badanej sprawie miał miejsce równocześnie błąd organu. Kwestia tego błędu organu winna zostać rozważona przy rozstrzyganiu sprawy wniosku skarżącej o umorzenie należności, odroczenie, bądź rozłożenie jej na raty w oparciu o art. 25 ust. 10 u.p.p. (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2020 r. sygn. I OSK 1563/19). Zważywszy jednak na stan prawny znajdujący zastosowanie w niniejszej sprawie wskazać trzeba, że stosownie do art. 25 ust. 10 u.p.p. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przepis ten może zatem znaleźć zastosowanie w odrębnym postępowaniu, po prawomocnym zakończeniu przedmiotowego postępowania. Organy nie były natomiast obowiązane badać w niniejszym postępowaniu, czy w dacie wydania decyzji w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sytuacji rodziny skarżącej nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 25 ust. 10 u.p.p. (wyrok NSA z dnia 27 stycznia 2021 r. sygn. I OSK 3071/18). Z tych przyczyn niezasadnie Sądowi Wojewódzkiemu zarzucono również naruszenie art. 25 ust. 10 u.p.p. w powiązaniu z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. i art. 7 art. 7a, art. 8, art. 77 § 1 art. 107 § 3 k.p.a.
Zważywszy na powyższe nie jest także skuteczny zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Uzasadnienie Sądu I instancji nie jest ani ogólnikowe, ani lakoniczne. Skoro uznanie świadczenia za nienależnie pobrane na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 4 u.p.p., w brzmieniu znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie, nie zależy od jakichkolwiek przesłanek subiektywnych, leżących po stronie pobierającej świadczenie, a rozpoznanie wniosku o umorzenie winno nastąpić odrębnym postępowaniu (art. 25 ust. 10 u.p.p.), to Sąd I instancji nie miał podstaw do analizowania, tych w kwestii w okolicznościach badanej sprawy. Zakres koniecznych rozważań sądu wyznaczają przesłanki zawarte w przepisach prawa. Natomiast, zadaniem skarżącej będzie po zakończeniu prowadzonego z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, uruchomienie postępowania w sprawie umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 25 ust. 3 u.p.p. uchylił zaskarżony wyrok i uwzględnił skargę uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję, o czym orzekł w wyroku.
W niniejszej sprawie Sąd oddalił wniosek Rzecznika Praw Dziecka dotyczący zwrotu na jego rzecz kosztów postępowania z uwagi na brak wystąpienia kosztów, które w niniejszym postępowaniu obciążyłby skarżącego kasacyjnie. Skargę kasacyjną w niniejszej sprawie sporządził Rzecznik Praw Dziecka, który z woli ustawodawcy był zwolniony z przymusu radcowsko-adwokackiego (art. 175 pkt 2 p.p.s.a.) oraz od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych (art. 239 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).