I OSK 656/06
Podsumowanie
Przejdź do pełnego tekstuNSA oddalił skargę kasacyjną Prezesa IPN, potwierdzając, że przyznanie statusu osoby pokrzywdzonej przez IPN wymaga formy decyzji administracyjnej, a nie zaświadczenia.
Sprawa dotyczyła odmowy wydania przez Prezesa IPN zaświadczenia potwierdzającego status osoby pokrzywdzonej. WSA uchylił postanowienie organu, uznając, że przyznanie statusu pokrzywdzonego wymaga decyzji administracyjnej, a nie procedury wydawania zaświadczeń. NSA oddalił skargę kasacyjną Prezesa IPN, podzielając stanowisko WSA, że art. 6 ustawy o IPN jest normą prawa materialnego wymagającą konkretyzacji w formie decyzji administracyjnej, a nie zaświadczenia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) odmawiające W. M. statusu osoby pokrzywdzonej. Sąd uznał, że organ wadliwie zastosował procedurę wydawania zaświadczeń zamiast właściwej formy decyzji administracyjnej, ponieważ art. 6 ustawy o IPN jest normą prawa materialnego wymagającą konkretyzacji. Sąd powołał się na zasady demokratycznego państwa prawnego, prawa do procesu i prawa do sądu, podkreślając, że wnioski obywateli oparte na prawie materialnym powinny być rozpatrywane w ramach przewidzianej procedury, a zaświadczenie nie może zastąpić decyzji administracyjnej w sprawach wymagających autorytatywnej konkretyzacji. Prezes IPN wniósł skargę kasacyjną, zarzucając sądowi pierwszej instancji błędną wykładnię przepisów ustawy o IPN oraz prawa procesowego. Organ argumentował, że art. 6 ustawy stanowi definicję pokrzywdzonego i nie wymaga postępowania administracyjnego ani decyzji, a przepisy ustawy nie przewidują wydania decyzji w tym przedmiocie. Podkreślono, że wydanie zaświadczenia może być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym i jest poddane kontroli sądowej. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną. Sąd podzielił stanowisko WSA, że art. 6 ustawy o IPN jest normą prawa materialnego wymagającą konkretyzacji w formie decyzji administracyjnej, a nie zaświadczenia. Podkreślono, że zasada demokratycznego państwa prawnego wymaga, aby sprawy rozstrzygane były w drodze decyzji administracyjnej, gdy prawo materialne tego wymaga i nie przewiduje innej formy. NSA uznał, że złożenie pytania o status pokrzywdzonego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o IPN jest podaniem o wszczęcie postępowania administracyjnego, a zastosowanie procedury wydawania zaświadczeń było naruszeniem prawa.
Asystent AI do analizy prawnej
Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.
Zagadnienia prawne (2)
Odpowiedź sądu
Przyznanie statusu osoby pokrzywdzonej przez Instytut Pamięci Narodowej wymaga formy decyzji administracyjnej, a nie procedury wydawania zaświadczeń.
Uzasadnienie
Art. 6 ustawy o IPN jest normą prawa materialnego wymagającą konkretyzacji. Zasada demokratycznego państwa prawnego wymaga, aby sprawy rozstrzygane były w drodze decyzji administracyjnej, gdy prawo materialne tego wymaga i nie przewiduje innej formy. Zastosowanie procedury wydawania zaświadczeń do wniosku o przyznanie statusu pokrzywdzonego narusza konstytucyjne zasady i prawo do procesu.
Rozstrzygnięcie
Decyzja
odrzucono_skargę
Przepisy (7)
Główne
ustawa o IPN art. 6
Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Norma prawa materialnego wymagająca konkretyzacji w formie decyzji administracyjnej.
ustawa o IPN art. 30 § ust. 2
Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Każdy ma prawo wystąpić z pytaniem do Instytutu Pamięci, czy jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy.
p.p.s.a. art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Pomocnicze
p.p.s.a. art. 145 § § 1 pkt 1 lit. a
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi
Zarzut naruszenia prawa procesowego przez błędne uchylenie postanowień.
k.p.a. art. 63 § ust. 1
Kodeks postępowania administracyjnego
Podanie o wszczęcie postępowania administracyjnego.
k.p.a. art. 218 § § 2
Kodeks postępowania administracyjnego
Zakres postępowania wyjaśniającego przy wydawaniu zaświadczeń.
Konstytucja RP art. 2
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej
Zasada demokratycznego państwa prawnego.
Argumenty
Skuteczne argumenty
Przyznanie statusu pokrzywdzonego przez IPN wymaga formy decyzji administracyjnej, a nie zaświadczenia. Zasada demokratycznego państwa prawnego wymaga rozstrzygania spraw w drodze decyzji administracyjnej, gdy prawo materialne tego wymaga. Wniosek o status pokrzywdzonego jest podaniem o wszczęcie postępowania administracyjnego.
Odrzucone argumenty
Art. 6 ustawy o IPN stanowi definicję pokrzywdzonego i nie wymaga konkretyzacji w drodze decyzji administracyjnej. Przepisy ustawy o IPN nie przewidują wydania decyzji w przedmiocie statusu pokrzywdzonego. Zastosowanie procedury wydawania zaświadczeń jest słuszne i wystarczające. Naruszenie prawa materialnego nie miało wpływu na wynik sprawy.
Godne uwagi sformułowania
brak expressis verbis wyznaczenia formy działania powoduje, że wyprowadzenie tego zasadniczego elementu autorytatywnej konkretyzacji normy prawa materialnego następuje w wyniku zastosowania procesu wykładni. Zasada prawa do procesu ma podstawowe znaczenie dla interpretacji przepisów prawa materialnego w kwestii formy rozstrzygnięcia sprawy i wyznacza w tym zakresie zasadę domniemania załatwienia spraw w formie decyzji administracyjnej, o ile tylko przepis prawa materialnego nie przyjmuje expressis verbis innej formy załatwienia sprawy. Zaświadczenie jest bowiem potwierdzeniem ustalonego faktu, a decyzja stanowi wynik prowadzonego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej.
Skład orzekający
Elżbieta Stebnicka
przewodniczący-sprawozdawca
Barbara Adamiak
członek
Jerzy Dudek
członek
Informacje dodatkowe
Wartość precedensowa
Siła: Wysoka
Powoływalne dla: "Ugruntowanie stanowiska, że przyznanie statusu pokrzywdzonego przez IPN wymaga decyzji administracyjnej, a nie zaświadczenia, ze względu na konstytucyjne zasady państwa prawnego i prawa do procesu."
Ograniczenia: Dotyczy specyficznej sytuacji przyznawania statusu pokrzywdzonego przez IPN.
Wartość merytoryczna
Ocena: 7/10
Sprawa dotyczy ważnego aspektu prawnego związanego z Instytutem Pamięci Narodowej i statusem osób pokrzywdzonych, co ma znaczenie historyczne i społeczne. Interpretacja przepisów prawa materialnego i procesowego w kontekście konstytucyjnych zasad jest istotna dla prawników.
“Czy status pokrzywdzonego przez IPN można uzyskać na podstawie zwykłego zaświadczenia? Sąd Najwyższy mówi: NIE!”
Twój asystent do analizy prawnej
Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.
Powiązane tematy
Pełny tekst orzeczenia
Oryginał, niezmienionyI OSK 656/06 - Wyrok NSA Data orzeczenia 2007-03-27 orzeczenie prawomocne Data wpływu 2006-05-09 Sąd Naczelny Sąd Administracyjny Sędziowie Barbara Adamiak Elżbieta Stebnicka /przewodniczący sprawozdawca/ Jerzy Dudek Symbol z opisem 645 Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652 Hasła tematyczne Inne Skarżony organ Prezes Instytutu Pamięci Narodowej Treść wyniku Oddalono skargę kasacyjną Powołane przepisy Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270 art. 184 Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Sentencja Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Stebnicka /spr./, Sędziowie NSA Barbara Adamiak, Jerzy Dudek, Protokolant Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1639/05 w sprawie ze skargi W. M. na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia potwierdzającego posiadanie statusu osoby pokrzywdzonej oddala skargę kasacyjną Uzasadnienie UZASADNIENIE: Wyrokiem z dnia 10 lutego 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi W. M. na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia potwierdzającego posiadanie statusu osoby pokrzywdzonej uchylił zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] nr [...]. W uchylonych postanowieniach organ administracji publicznej odmowę uznania skarżącego za pokrzywdzonego uzasadnił z jednej strony brakiem w zasobach archiwalnych IPN dokumentacji potwierdzającej zbieranie przez organy bezpieczeństwa informacji na temat W. M., a z drugiej podpisaniem przez zainteresowanego zobowiązania z dnia 15 maja 1968 r. o zachowaniu w tajemnicy faktu jego współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa, w konsekwencji czego organ stwierdził, iż nie zostały spełnione przesłanki z art. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. nr 155, poz. 1016 ze zm., zwanej dalej ustawą o IPN). W uzasadnieniu powyższego wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, iż Prezes Instytutu Pamięci Narodowej rozpoznając niniejszą sprawę dopuścił się naruszenia prawa materialnego tj. art. 6 ustawy, bowiem nie dokonał w stosunku do skarżącego konkretyzacji normy prawa materialnego w formie decyzji administracyjnej, ale wadliwie zastosował w to miejsce procedurę przewidzianą w dziale VII kpa, dotyczącą wydawania zaświadczeń. Sąd wskazał w tym zakresie na stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w wyroku z dnia 26 października 2005 r. sygn. akt K 31/04 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z wyroku z dnia 23 lutego 2005 r. sygn. akt OSK 1185/04. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że art. 6 ustawy o IPN jest normą prawa materialnego i zawiera regulację materialnoprawną przyznania osobie statusu pokrzywdzonego. Wyznacza zatem treść działania organu, jednakże nie reguluje formy tego działania. Skoro brak expressis verbis wyznaczenia formy działania, to należy odwołać się do wykładni tego przepisu. Sąd pierwszej instancji zauważył, iż tylko norma prawa materialnego, która wymaga konkretyzacji, daje podstawę prawną organom administracji publicznej do działania w formie decyzji administracyjnej. Takie stanowisko zdaniem Sądu wynika z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej statuującego zasadę demokratycznego państwa prawnego. Z zasady tej bowiem doktryna i judykatura wyprowadziły dwie kolejne o kapitalnym znaczeniu dla ukształtowania praw jednostki wobec administracji, a tym samym dla wykładni przepisów prawa zasady: zasadę prawa do procesu oraz zasadę prawa do sądu. Istotą pierwszej z nich jest przyznanie jednostce prawa do obrony interesu prawnego w unormowanym przepisami prawa procesowego postępowaniu. Zasada prawa do procesu ma podstawowe znaczenie dla interpretacji przepisów prawa materialnego w kwestii formy rozstrzygnięcia sprawy, w kierunku przyjęcia zasady załatwiania spraw jednostki w formie decyzji administracyjnej, gdy przepis prawa materialnego nie przyjmuje expressis verbis innej formy załatwienia sprawy. Zasada domniemania załatwienia spraw w formie decyzji administracyjnej była wielokrotnie przyjmowana w orzecznictwie sądowym, w którym podkreślano, że obywatel ma prawo do tego, by jego oparte na prawie materialnym roszczenia i wnioski były rozpatrywane w ramach przewidzianej procedury. Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, iż niezgodne z zasadami konstytucyjnymi jest takie postępowanie organów wykonujących administrację publiczną, w którym wnioski obywateli załatwiane są poza procedurą. Działu VII Kodeksu postępowania administracyjnego regulującego wydawanie zaświadczeń nie można stosować zatem do załatwiania wniosków, które wymagają dokonania autorytatywnej konkretyzacji. Zaświadczenie potwierdza bowiem fakt ustalony, a nie wynik prowadzonego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Zastosowanie uproszczonej procedury do rozpoznania sprawy godzi w konstytucyjne zasady i przyjęte standardy w prawie europejskim, jak i w podstawowe prawo do obrony, prawo do wysłuchania. Przyjęcie, że zaświadczenie jest formą dostateczną do obrony praw jednostki przez przeprowadzenie przeciwdowodu nie jest zgodne z regułą prawa do obrony. Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, iż art. 6 ust. 1 i ust. 3 ustawy o IPN ustanawia przesłanki pozytywne (ust. 1) i przesłanki negatywne (ust. 3) przyznania statusu pokrzywdzonego. Przesłanką pozytywną jest ustalenie, że wobec osoby, która występuje o przyznanie statusu pokrzywdzonego organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny. Ustalenia tej przesłanki nie można jednak ograniczyć tylko do materiałów archiwalnych Instytutu, skoro sama ustawa nie wprowadza takiego ograniczenia. Przesłanką negatywną natomiast jest okoliczność zostania następnie funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa. Wystąpienie zarówno przesłanki pozytywnej jak i negatywnej, od których uzależnione jest przyznanie statusu osoby pokrzywdzonej, wymaga dokonania ustaleń, a zatem odpowiada wszystkim elementom rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Taki wniosek wypływa też, jak podkreślił Sąd, z treści art. 30 ust. 2 ustawy, który stanowi "Każdy ma prawo wystąpić z pytaniem do Instytutu Pamięci, czy jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy". Złożenie takiego pytania, to w myśl art. 63 ust. 1 Kodeksu postępowania administracyjnego podanie o wszczęcie postępowania administracyjnego, które winno zostać zakończone wydaniem decyzji, a nie postanowienia, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie. Z tego względu tryb załatwienia żądania skarżącego, zastosowany przez organ Sąd uznał za błędny. Od powyższego wyroku w ustawowym terminie Prezes Instytut Pamięci Narodowej za pośrednictwem pełnomocnika wniósł skargę kasacyjną. Wyrok zaskarżył w całości zarzucając mu: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów art. 6 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.), polegającą na przyjęciu, że przepisy te jako przepisy prawa materialnego wymagają konkretyzacji w drodze decyzji administracyjnej; 2) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 30 ust. 2 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, polegającą na przyjęciu, że wniosek, o którym mowa w tym przepisie jest podaniem o wszczęcie postępowania administracyjnego, a co za tym idzie, że postępowanie uruchomione na podstawie takiego wniosku jest postępowaniem administracyjnym; 3) naruszenie prawa procesowego przez błędne zastosowanie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), polegające na uchyleniu zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia je poprzedzającego pomimo, iż przy ich wydaniu nie doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych prawem. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni przepisów ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zakwestionowano pogląd wyrażony w zaskarżonym wyroku, iż normy prawa materialnego zawarte w art. 6 ust. 1 i 3 ustawy o IPN wymagają konkretyzacji. Normy te - w ocenie organu - stanowią ustawową definicję (tak Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 października 2005r., sygn. akt K 31/04, OTK-A z 2005r., nr 9 poz. 103) pokrzywdzonego, a zatem organ nie może w tym zakresie prowadzić postępowania administracyjnego zmierzającego do władczego, jednostronnego rozstrzygnięcia, czy osoba jest pokrzywdzonym w rozumieniu wskazanego przepisu, czy też nie. Ponadto przepisy ustawy o IPN nie przewidują wydania decyzji w przedmiocie statusu pokrzywdzonego. W związku z powyższym zastosowany w niniejszej sprawie przez organ tryb był słuszny. Prezes Instytut Pamięci Narodowej zwrócił także uwagę, iż wbrew twierdzeniom Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego konkretyzacja prawa może być również dokona przez czynność materialno-techniczną poddaną kontroli sądów administracyjnych, jaką jest m.in. zaświadczenie. Skarżący organ podkreślił, iż istotą każdej decyzji administracyjnej jest przyznanie prawa lub orzeczenie o obowiązku, co na gruncie ustawy o IPN sprowadza się do uzyskania przez ubiegającą się o to osobę prawa wglądu do dotyczących ją dokumentów znajdujących się w zasobach archiwalnych Instytutu. Jednakże po wyroku Trybunału Konstytucyjnego prawo to uzyskał każdy niezależnie jaki status posiada, a zatem wydawanie decyzji o uznaniu osoby za pokrzywdzoną, o którym mowa w zaskarżonym wyroku, jest w chwili obecnej bezprzedmiotowe. Organ wskazał również, iż przyjęcie, że normy zawarte w art. 6 ustawy o IPN wymagają konkretyzacji w drodze decyzji administracyjnej prowadziłoby do sytuacji, w której Instytut Pamięci Narodowej stałby się organem lustracyjnym, a takich uprawnień żaden przepis ustawy nie przewiduje. W związku z powyższym zdaniem Prezes Instytut Pamięci Narodowej należy uznać, że rozpatrzenie wniosku osoby złożonego zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o IPN, w trybie przepisów zwartych w dziale VII k.p.a. regulującym wydawanie zaświadczeń, jest w pełni uzasadnione. Ponadto podkreślił, iż wystawienie zaświadczenia o określonej treści konkretnej osobie może zostać poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, którego zakres wynika z żądania osoby, jak i możliwości jego spełnienia przez organ (art. 218 § 2 k.p.a.), zawsze jednak ograniczone jest tylko do zasobów archiwalnych IPN. Postępowanie takie sprowadza się do oceny posiadanych przez organ dowodów (wniosek z tezy niepublikowanego wyroku NSA z dnia 11 stycznia 2000r., sygn. akt I SA/Wr 2709/98), w szczególności ewidencji, rejestrów i innych dokumentów lub też do wyjaśnienia, czy dane te odnoszą się do osoby wnioskodawcy, faktów, stanu prawnego, którego poświadczenia domaga się wnioskodawca oraz do ustalenia, jakiego rodzaju ewidencja i rejestry mogą zawierać żądane dane i ustalenia ewentualnych ich dysponentów (tak NSA w wyroku z dnia 25 października 2000 r., V SA 760/00, Lex nr 50109). W ramach tego postępowania prawa strony są zatem w pełni respektowane, a możliwość weryfikacji wydanych w jego trybie zaświadczeń na drodze sądowoadministracyjnej wynika wprost z art. 3 § 2 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Prezes Instytut Pamięci Narodowej zauważył również, że jeżeliby nawet uznać, iż w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, to naruszenie to nie miało wpływu na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a). Określenie statusu osoby jako pokrzywdzonej opiera się na zbadaniu, czy zaistniała przesłanka pozytywna i negatywna określona w art. 6 ust. 1 i 3 ustawy o IPN, w związku z powyższym skutek naruszenia prawa materialnego tj. wydanie zaświadczenia zamiast decyzji nie ma znaczenia dla oceny, czy określona osoba może być uznana za pokrzywdzoną. Z tych też względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie winien na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalić skargę W. M., czego jednak nie zrobił. W odpowiedzi na skargę kasacyjną W. M. wniósł o jej oddalenie. Szczegółowo odniósł się do treści dotyczących jego dokumentów znajdujących się w archiwach Instytutu Pamięci Narodowej oraz uzasadnił przyznanie mu statusu osoby pokrzywdzonej. Ponadto wskazał na braki w aktach administracyjnych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie stwierdzić należy, iż nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 powołanej ustawy. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygał sprawę jedynie w granicach zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej, a zatem zarzutu naruszenia prawa materialnego - przez błędną wykładnię art. 6 ust. 1 i 3 oraz art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 ze zm., zwanej dalej ustawą o IPN) oraz zarzutu naruszenia prawa procesowego – art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Odnosząc się do pierwszego z zarzutów należy stwierdzić, iż art. 6 powołanej ustawy o IPN zawiera ustawową definicję pokrzywdzonego i stanowi, iż "jest [to] osoba, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny (ust. 1). W razie śmierci pokrzywdzonego jego uprawnienia wynikające z ustawy przysługują osobie mu najbliższej w rozumieniu art. 115 § 1 Kodeksu karnego. Przepisu tego nie stosuje się w razie istnienia dowodu, że byłoby to sprzeczne z wolą pokrzywdzonego (ust. 2). Pokrzywdzonym nie jest osoba, która została następnie funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa (ust. 3)". Art. 6 pozostaje w ścisłej relacji z art. 30 ust. 2 ustawy o IPN, który z kolei stanowi, iż "każdy ma prawo wystąpić z pytaniem do Instytutu Pamięci, czy jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy". Art. 30 ust. 2 przyznaje zatem każdemu prawo do wystąpienia z przedmiotowym żądaniem do Instytutu, a obowiązkiem Instytutu Pamięci jest rozpoznanie i rozpatrzenie tego żądania zgodnie z zadaniami wyznaczonymi w preambule ustawy – tzn. powinnością zadośćuczynienia przez Państwo Polskie wszystkim pokrzywdzonym przez państwo łamiące prawa człowieka – oraz z zastosowaniem wartości zapisanych w preambule Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej - zwłaszcza prawdy, sprawiedliwości i zachowania przyrodzonej godności człowieka. Bezspornym jest, iż cytowany art. 6 jest normą prawa materialnego i dotyczy kwestii przyznania statusu osoby pokrzywdzonej, wyznacza zatem treść działania organu. Przepis ten nie reguluje jednak formy tego działania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie słusznie stwierdził, iż brak expressis verbis w normie administracyjnego prawa materialnego wyznaczenia formy działania powoduje, że wyprowadzenie tego zasadniczego elementu autorytatywnej konkretyzacji normy prawa materialnego następuje w wyniku zastosowania procesu wykładni. Jeżeli norma prawa materialnego w sposób bezpośredni wyznacza wszystkie elementy stosunku prawnego bez potrzeby ich konkretyzacji, a zatem gdy z mocy prawa przyznane są jednostce danego rodzaju uprawnienia lub nałożone danego rodzaju obowiązki, to nie daje ona podstawy prawnej do działania organom wykonującym administrację publiczną w formie decyzji. Inaczej jest gdy norma administracyjnego prawa materialnego wymaga konkretyzacji, wtedy właściwą formą jest decyzja administracyjna. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż przedstawiona wykładnia w zakresie formy działania organu wykonującego administrację publiczną wynika z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi "Rzeczypospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej". Z zasady demokratycznego państwa prawnego wyprowadzone zostały bowiem przez doktrynę i orzecznictwo sądowe dwie zasady o fundamentalnym znaczeniu dla kształtowania relacji obywatel-państwo tj. zasada prawa do procesu oraz zasada prawa do sądu. Istotą pierwszej z nich jest przyznanie jednostce prawa do obrony interesu prawnego w unormowanym przepisami prawa procesowego postępowaniu. Zasada prawa do procesu ma podstawowe znaczenie dla interpretacji przepisów prawa materialnego w kwestii formy rozstrzygnięcia sprawy i wyznacza w tym zakresie zasadę domniemania załatwienia spraw w formie decyzji administracyjnej, o ile tylko przepis prawa materialnego nie przyjmuje expressis verbis innej formy załatwienia sprawy. Należy podkreśli, iż niedopuszczalne jest załatwianie przez organy administracji publicznej wniosków obywateli w procedurze innej niż dla nich przewidziana, dlatego też dział VII Kodeksu postępowania administracyjnego regulujący wydawanie zaświadczeń nie może być stosowany do załatwiania wniosków, które wymagają dokonania autorytatywnej konkretyzacji. Zaświadczenie jest bowiem potwierdzeniem ustalonego faktu, a decyzja stanowi wynik prowadzonego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Zastosowanie uproszczonej procedury do rozpoznania sprawy godzi zatem w konstytucyjne zasady i przyjęte standardy w prawie europejskim. Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, iż konstrukcja zawartej w art. 6 ustawy o IPN definicji pokrzywdzonego wskazuje na konieczność dokonywania pewnych ustaleń. Ustalenia wymagają bowiem sformułowane w tym przepisie przesłanki pozytywne i negatywne, od których wystąpienia uzależnione jest przyznanie statusu osoby pokrzywdzonej. Zatem skoro mamy do czynienia z czynnością ustalenia, a nie jedynie potwierdzenia faktu, to orzeczenie o przyznaniu statusu osoby pokrzywdzonej ma charakter władczy i winno przyjąć formę decyzji administracyjnej. W związku z powyższym należy stwierdzić, że organ administracji publicznej rozpoznający niniejszą sprawę - stosując procedurę przewidzianą w dziale VII kpa, dotyczącą wydawania zaświadczeń - dopuścił się naruszenia prawa. Ponadto nie budzi wątpliwości Sądu, iż złożenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o IPN pytania o to, czy dana osoba jest pokrzywdzonym w rozumieniu tej ustawy, jest podaniem o wszczęcie postępowania administracyjnego w myśl art. 63 ust. 1 kodeksu postępowania administracyjnego. Wbrew stanowisku skarżącego organu stwierdzenie, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego, a więc, iż sprawa winna być rozstrzygnięta w formie decyzji, mogło mieć istotny wpływ na jej wynik. Nie można bowiem przyjąć, iż wydane postanowienie odpowiada w istocie decyzji odmownej, gdyż zostało wydane w innym postępowaniu dotyczącym innego przedmiotu i ograniczało się jedynie do badania zasobów archiwalnych Instytutu. Tymczasem, jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 26 października 2005 r. sygn. akt K 31/04 (OTK-A 2005/9/103), nie tylko pokrzywdzony, ale i inne osoby mają prawo do prostowania informacji i dołączania do istniejących zbiorów własnych uzupełnień, sprostowań, uaktualnień, wyjaśnień, dokumentów oraz ich kopii. W świetle przedstawionych rozważań zarzuty wskazane w skardze kasacyjnej naruszenia zarówno prawa materialnego jak i przepisów postępowania należy uznać za nieuzasadnione. Art. 6 powołanej ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu stanowi bowiem normę materialnoprawną wymagającą konkretyzacji w formie decyzji administracyjne i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie słusznie uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie je poprzedzające. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.
Potrzebujesz pomocy prawnej?
Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.
Zadaj pytanie Asystentowi AI