I OSK 616/24

I OSK 616/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-18
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jakub Zieliński
Marek Stojanowski /przewodniczący sprawozdawca/
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 574/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-10-11
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marian Wolanin Sędzia del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 11 października 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 574/23 w sprawie ze skargi Z.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 9 lutego 2023 r., nr SKO.NP/4115/12/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 11 października 2023 r., sygn. akt: III SA/Kr 574/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Z.G. (dalej także jako: "skarżąca, skarżąca kasacyjnie") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie (dalej także jako: "organ") z dnia 9 lutego 2023 r., nr SKO.NP/4115/12/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, oddalił skargę.
Skargę Kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła Z.G. zaskarżając powyższy wyrok w całości. Skarga Kasacyjna została oparta na następujących podstawach:
I. naruszeniu przepisów prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615; dalej jako: "uśr") w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 uśr przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu istnienia pozaustawowej, negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wbrew treści tego przepisu sprowadzającej się do przyjęcia, że otrzymanie nieznacznej ilości plonów od dzierżawcy celem zaspokojenia bieżących potrzeb wyżywienia stanowi działalność rolniczą i wyklucza możliwość przyznania Stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 uśr przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu istnienia pozaustawowej, negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wbrew treści tego przepisu sprowadzającej się do przyjęcia, że występowanie obowiązku alimentacyjnego pozostałego rodzeństwa wyklucza możliwość przyznania Stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
II. naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2024.935, dalej jako: "ppsa") w zw. z art. art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 uśr poprzez ich niewłaściwe niezastosowanie i nieoparte na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym twierdzenie Sądu I Instancji, iż Strona nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, a także że zakres sprawowanej opieki nad ojcem nie stanowi przeszkody do podjęcia pracy, i w konsekwencji wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo spełnienia przez Stronę przesłanki opisanej ww. przepisem;
2. art. 151 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2024.572 t.j., dalej jako: "kpa") poprzez oddalenie skargi na skutek dowolnego uznania, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie (tj. przede wszystkim: umowy dzierżawy z dnia 30 marca 2022 r. oraz zaświadczenia z dnia 29 sierpnia 2022 r. o nieubieganiu się o dopłaty bezpośrednie w 2022 r. oraz zaświadczenia KRUS z dnia 26 sierpnia 2022 r. o niepodleganiu Strony ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 kwietnia 2022 r.) nie wynika, iż Skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 kwietnia 2022 r. - co skutkowało odmówieniem Stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;
3. art. 135 i art. 141 § 4 ppsa polegające na nieodniesieniu się przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego Wyroku nierozważeniu zasadności podniesionego w odwołaniu od Decyzji przez Stronę zarzutu naruszenia art. 138 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 107 § 3 w zw. z art. 11 kpa, co skutkowało nierozpoznaniem prawidłowo sprawy w wymaganym zakresie i bezpośrednio oddaleniem skargi zamiast jej uwzględnieniem, a zatem miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Przy tak sformułowanych zarzutach skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, zasądzenie na jej rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a ponadto zrzekła się przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, zatem podlegała oddaleniu.
Stosownie do art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 ppsa, wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie - na podstawie art. 176 § 2 ppsa - zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 ppsa.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia trzech kwestii: 1) czy skarżąca kasacyjnie faktycznie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, 2) zakresu sprawowanej przez skarżącą kasacyjnie opieki nad niepełnosprawnym ojcem oraz 3) możliwości sprawowania opieki nad ojcem wspólnie z rodzeństwem – w kontekście prawa skarżącej kasacyjnie do świadczenia pielęgnacyjnego.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy uśr, określające warunki i zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu;
2) opiekunowi faktycznemu dziecka;
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17b uśr w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust.1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo (por. B. Chludziński, Komentarz, (w:) Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa P. Rączka, Warszawa 2021, s. 453-456). Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się oświadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nie może budzić wątpliwości. Musi to być stan trwały, czyli osoba taka musi definitywnie zrezygnować z aktualnego zatrudnienia, jak również nie podejmować tego zatrudnienia w przyszłości. W wypadku rolnika oznaczałoby to konieczność rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego.
W sensie ekonomicznym prowadzenie gospodarstwa rolnego tym różni się od form aktywności zawodowej, wskazanych w art. 3 pkt 22 uśr, że rolnik działa na własny rachunek, ponosząc ryzyko gospodarcze, oraz podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu rolników w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej również "KRUS"). W efekcie to rachunek ekonomiczny determinuje reżim pracy rolnika, a podejmowanie przez niego, w ramach zarządzania gospodarstwem, działań nawet nieracjonalnych z punktu widzenia gospodarczego nie pozbawia go zatrudnienia; wpływa jedynie na ekonomiczne wyniki działalności rolniczej. Wobec tego na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Praca we własnym gospodarstwie rolnym, zarządzanie nim, jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych. Oznacza to, że nie jest możliwe uzyskanie świadczenia, o którym mowa w art. 17 ust. 1 uśr, gdy rolnik prowadzi gospodarstwo rolne. Sam fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego pozbawia rolnika prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i nie ma w tym wypadku potrzeby dokonywania oceny, czy wielkość posiadanego przez niego gospodarstwa, rodzaj upraw, pozwalałyby mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej poza rolnictwem, ale pracy takiej nie podejmuje (bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny".
W aktach sprawy znajduje się wprawdzie oświadczenie skarżącej kasacyjnie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 1 kwietnia 2022 r., zaświadczenie KRUS z którego wynika, że skarżąca kasacyjnie nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 31 marca 2022 r. Znajduje się również zaświadczenie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: również "ARiMR") z którego wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w systemie Ewidencji Producentów, natomiast w 2022 roku nie ubiegała się o dopłaty bezpośrednie, a ostatni taki wniosek złożyła w 2021 r. Jednak, co najistotniejsze, to w aktach sprawy znajduje się również umowa z 30 marca 2022 r., w ramach której skarżąca oddała gospodarstwo rolne w dzierżawę swojemu szwagrowi. Zgodnie z umową dzierżawca nie będzie uiszczać czynszu dzierżawnego w pieniądzu, ale będzie przekazywać skarżącej 30% plonów – co w istocie stanowi czynsz wyrażony w pożytkach naturalnych.
W konsekwencji zgodzić należy się z organem II instancji oraz Sądem Wojewódzkim, że mimo złożonego oświadczenia oraz powołanych wyżej zaświadczeń, skarżąca nie zaprzestała prowadzenia działalności rolnicze – co stanowi to przeszkodę w uzyskaniu świadczenia pielęgnacyjnego.
W tym miejscu należy się również odnieść do uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12, w której NSA przesądził, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.). W uzasadnieniu uchwały wskazano, że nie jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego osoba, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródło utrzymania (dochodów) i to bez względu na wielkość tych dochodów. Odnosząc to zatem do niniejszej sprawy – wbrew twierdzeniem skarżącej kasacyjnie – nie ma znaczenia, że w ramach umowy dzierżawy otrzymuje jedynie nieznaczną ilość plonów. Istotne jest to, że takie świadczenie w pożytkach naturalnych w ogóle otrzymuje. Sąd zaznacza, że prowadzenie tego gospodarstwa, zgodnie z tym na co zwrócono uwagę wyżej to nie tylko bezpośrednio wykonywana praca w tym gospodarstwie ale również zarzadzanie nim, czy też czerpanie jakichkolwiek zysków, w tym przypadku otrzymywanie 30% plonów. Należy również podkreślić, że osoby prowadzące gospodarstwo rolne nie mogą być w uprzywilejowanej pozycji w stosunku do osób wykonujących pracę, dla których warunkiem koniecznym jest całkowita rezygnacja z pracy i brak uzyskiwania z tego tytułu jakichkolwiek środków finansowych.
Tym samym zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 uśr oraz zarzut naruszenia art. 151 ppsa w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 uśr nie są uzasadnione. Dodać należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje złego stanu zdrowia ojca skarżącej i konieczności opiekowania się nim przez skarżącą, jak też czynności, które skarżąca wykonuje w związku z tą opieką, jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 uśr, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższe wywody przekładają się w sposób oczywisty na negatywną ocenę zarzutów procesowych tj. art. 151 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, przy pomocy których skarżąca kwestionuje dokonaną przez Sąd Wojewódzki oraz organy ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego w postaci: umowy dzierżawy, zaświadczeń KRUS oraz ARiMR. W ocenie Sądu Kasacyjnego nie ulega wątpliwości, że organy dokonały prawidłowej oceny powyższych dowodów – w szczególności chodzi tu o umowę dzierżawy - i wyciągnęły z nich prawidłowe wnioski, że skarżąca w istocie nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Stanowisko organów prawidłowo zaakceptował Sąd Wojewódzki.
Zasadny okazał się natomiast zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr w zw. z art. 17b ust. 1 i 2 uśr przez przyjęcie, że występowanie obowiązku alimentacyjnego pozostałego rodzeństwa wyklucza możliwość przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć bowiem należy, że art. 17 ust. 1 uśr wśród przesłanek przyznania prawa do tego świadczenia nie przewiduje warunku niewystępowania w sprawie innych osób zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych wobec osoby niepełnosprawnej bądź niemożliwości sprawowania opieki przez te osoby. Niedopuszczalne jest w tak ukształtowanym brzmieniu zacytowanego powyżej przepisu wprowadzanie dodatkowych negatywnych przesłanek ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazuje ono, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej z nich, pod warunkiem że spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1661/22, z 12 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 2057/22, z 6 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 157/23, z 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1552/23, czy z 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2540/23). Nie zmienia to jednakże faktu, że jak wskazano powyżej, skarżąca nie spełniała podstawowych przesłanek przyznania świadczenia, o które występowała.
Odnotować jednakże w tym miejscu należy, że stwierdzenie zasadności powyższego zarzutu nie przemawia za uchyleniem zaskarżonego wyroku. Jak bowiem wskazano powyżej, w rozpoznawanej sprawie nie zostały spełnione podstawowe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Oznacza to, że zaskarżone rozstrzygnięcie pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.
Na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 135 i art. 141 § 4 ppsa. Z naruszeniem przepisu art. 141 § 4 ppsa mamy do czynienia wówczas, gdy uzasadnienie orzeczenia nie pozwala jednoznacznie ustalić przesłanek, jakimi kierował się sąd, podejmując zaskarżone orzeczenie, a wada ta nie zapewnia możliwości kontroli instancyjnej orzeczenia, lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu, albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 9 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 502/17; publ. CBOSA). Fakt nieodniesienia się przez sąd pierwszej instancji do wszystkich zarzutów skargi nie przesądza a priori, że doszło do naruszenia art. 141 § 4 ppsa. Zauważyć bowiem wypada, że w świetle treści art. 184 ppsa in fine skarga kasacyjna jest bezzasadna także wówczas, gdy samo orzeczenie jest zgodne z prawem, a błędne jest jedynie jego uzasadnienie. Dotyczy to również przypadku, kiedy uzasadnienie prawidłowego orzeczenia jest błędne tylko w części. Uwzględnienie zatem zarzutu naruszenia komentowanego przepisu może mieć miejsce wówczas, gdy wskazywana wada uzasadnienia jest na tyle poważna, że może to mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę instancyjną zaskarżonego wyroku. Nadto, poprzez zarzut naruszenia art. 141 § 4 ppsa nie można skutecznie zwalczać ani prawidłowości przyjętego stanu faktycznego, ani stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Wbrew sformułowanemu w skardze kasacyjnej zarzutowi zaskarżony wyrok nie narusza regulacji art. 141 § 4 ppsa w stopniu stanowiącym - w świetle powyższych uwag - podstawę do jego wyeliminowania z obrotu prawnego. Znamienne jest również to, że skarżący kasacyjnie w żaden sposób nie wskazał – poza przywołaniem orzecznictwa i poglądów doktryny – w jaki sposób powyższe naruszenie miałoby mieć wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku - w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - spełnia wymogi i standardy, o których stanowi art. 141 § 4 ppsa Przedstawiono w nim stan faktyczny sprawy, zrelacjonowano sformułowane w skardze zarzuty oraz wskazano podstawę prawną oddalenia skargi. Sąd pierwszej instancji wyjaśnił motywy podjętego rozstrzygnięcia i co istotne, wyrok poddaje się kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Odnośnie zaś zarzutu dotyczącego przepisu art. 135 ppsa, wskazać należy, że warunkiem zastosowania tego przepisu jest to, aby zaskarżony akt okazał się sprzeczny z prawem i to w stopniu uzasadniającym jego wzruszenie, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie (por. wyrok NSA z 24 listopada 2022 r., III FSK 2029/21, LEX nr 3442051). Przepis art. 135 ppsa znajduje zastosowanie bowiem jedynie w razie uwzględnienia skargi, a więc w przypadku stwierdzenia przez sąd niezgodności z prawem zaskarżonego aktu. Przesłanką jego zastosowania jest stwierdzenie naruszenia prawa materialnego lub procesowego nie tylko w zaskarżonym akcie lub czynności ale także w aktach lub czynnościach poprzedzających, jeżeli tylko miało to miejsce w granicach danej sprawy. Zatem art. 135 ppsa nie znajduje zastosowania w razie oddalenia skargi, a takie właśnie rozstrzygnięcie zostało zaskarżone skargą kasacyjną. (zob. wyrok NSA z 12 stycznia 2022 r., I OSK 917/21, LEX nr 3325770).
Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 184 ppsa Sąd orzekł jak w sentencji.