I OSK 61/22

I OSK 61/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-01-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Aleksandra Łaskarzewska
Anna Wesołowska
Monika Nowicka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 29/21 - Wyrok WSA w Łodzi z 2021-09-28
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2019 poz 2407
art. 25 ust. 1 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6
Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska sędzia del. WSA Anna Wesołowska Protokolant starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 28 września 2021 r. sygn. akt II SA/Łd 29/21 w sprawie ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 20 października 2020 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrot świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 28 września 2021 r. (sygn. akt II SA/Łd 29/21), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - po rozpoznaniu skargi P. M. – uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 20 października 2020 r. nr [...] wraz z utrzymaną przez nią w mocy decyzją Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 sierpnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych i ich zwrocie.
Z motywów w/w wyroku wynikało, że P. M. pierwotnie, wnioskiem z dnia 12 sierpnia 2019 r., wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2019/2021 na dwoje dzieci: N. M. i M. M. i takie świadczenia były mu wypłacane. Oświadczeniem z dnia 22 czerwca 2020 r., strona powiadomiła jednak Centrum Świadczeń Socjalnych w [...], że o rezygnacji z pobierania świadczeń wychowawczych z uwagi na fakt, że od dnia 16 kwietnia 2020 r. dzieci wraz z ich matką – D. M. wyprowadziły się z dotychczasowego miejsca zamieszkania i zamieszkały w [...] przy ul. [...]. W związku z powyższym, Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia 23 czerwca 2020 r. orzekł o zmianie prawa do świadczenia wychowawczego, przyznanego poprzednio na okres od dnia 1 stycznia 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r., w ten sposób, że odmówił P.M. przyznania świadczenia wychowawczego na dzieci: N.M., M. M. od dnia 1 maja 2020 r. Następnie zaś kolejną decyzją, z dnia 13 sierpnia 2020 r., nr [...], Prezydent Miasta [...] orzekł o:
1. uznaniu za nienależnie pobrane:
- świadczenie wychowawcze na dziecko N. M. w wysokości 500,00 zł miesięcznie za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r.,
- świadczenie wychowawcze na dziecko M.M. w wysokości 500,00 zł miesięcznie za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r.;
2. zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dzieci: N.M. i M.M. w wysokości 2000,00 zł za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 18,10 zł, co łącznie stanowi kwotę 2018,10 zł.
Od powyższej decyzji P. M. wniósł odwołanie podnosząc w nim, że świadczenia wychowawcze były wypłacane w formie przelewu na konto D.M..
Rozpatrując sprawę w instancji odwoławczej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, decyzją z dnia 20 października 2020 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu swego stanowiska, organ odwoławczy podkreślił, że zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stosownie natomiast do art. 4 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (tj. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach). Tym samym, zdaniem Kolegium, przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w sposób niebudzący wątpliwości wskazują, że prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania. Tymczasem mimo, że od dnia 16 kwietnia 2020 r. odwołujący się – jako że nie zamieszkiwał wspólnie z dziećmi, a także nie sprawował nad nimi bieżącej i stałej faktycznej opieki – a więc nie mając uprawnień do świadczenia wychowawczego, świadczenia te jednak otrzymał za okres od dnia 1 maja 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. to świadczenia te stały się świadczeniami nienależnymi, o których mowa w art. 25 ust. 2 pkt 6 powołanej ustawy. Potwierdzeniem tego był fakt wydania przez Prezydenta Miasta [...] ostatecznej decyzji z dnia 23 czerwca 2020 r. Z tej przyczyny omawiane świadczenia, zgodnie z art. 25 ust. 1 i ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, podlegały zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.
Odnosząc się natomiast do treści odwołania, organ wskazał, że świadczenia wychowawcze na dzieci przekazywane były osobie do nich uprawnionej, tj. odwołującemu się, na konto, które wskazał we wniosku. Odbiorcą zatem tych świadczeń był – pod względem formalnym - P. M. a o czym świadczyły m. in dołączone do odwołania potwierdzenia realizacji przelewu za miesiące maj 2020 r. i czerwiec 2020 r.
W skardze na wyżej przedstawioną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 20 października 2020 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, P. M. zarzucił organowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy mających istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie oraz niewłaściwe przeprowadzenie postępowania i wybiórczą ocenę materiału dowodowego.
Uchylając – na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) oraz c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – zaskarżoną decyzję a także decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 13 sierpnia 2020 r. nr [...] - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że w/w skargę należało uwzględnić.
W ocenie Sądu Wojewódzkiego, wprawdzie nie budziło wątpliwości, że skarżący został prawidłowo pouczony o warunkach przyznawania świadczenia wychowawczego a także miał świadomość, że sytuacja, w której się znalazł, skutkowała utratą prawa do tego rodzaju świadczenia (a czego dowodem był sam fakt powiadomienia organu, choć spóźniony, o zmianie miejsca zamieszkania dzieci z ich matką i związana z tym jego rezygnacja z otrzymywania świadczeń), to jednak - jak przyjął Sąd Wojewódzki - treść przepisu art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci należało odczytywać w tym przypadku jako świadczenie nienależnie pobrane (analogicznie jak przy art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Obowiązek zwrotu takiego zaś świadczenia obciążał tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W rezultacie więc Sąd Wojewódzki twierdził, że nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie - w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu - okazało się świadczeniem nienależnym, to fakt ten nie przesądzał jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" a zatem można było orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.
Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, organ II instancji nie ustosunkował się też w żadnej mierze do argumentów strony, zawartych w odwołaniu, wedle których świadczenie wychowawcze nie było przez niego (jako ojca dzieci) pobierane, lecz przez ich matkę, pod której opieką się znajdowały, z przeznaczeniem na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem dzieci. Odwołując się bowiem do orzecznictwa, dotyczącego zasiłków rodzinnych, Sąd Wojewódzki twierdził, że i w przypadku świadczeń wychowawczych, w którym wprawdzie podmiotem uprawnionym do świadczenia jest rodzic, to - de facto - beneficjentem świadczenia jest jednak dziecko, gdyż celem świadczenia wychowawczego jest zapewnienie pokrycia kosztów jego utrzymania. Odwołując się więc do regulacji zawartej w art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP, Sąd zwracał uwagę, że na organach ciążył (cyt.): "obowiązek zapewnienia ochrony praw dziecka w kontekście rozpoznawanej przez nie sprawy, tak aby dziecko nie zostało w nieuprawniony sposób pozbawione środków na pokrycie kosztów swego utrzymania i zaspokojenie potrzeb życiowych".
Ostatecznie zatem Sąd Wojewódzki przyjął, iż skoro skarżący podnosił w odwołaniu, że przyznane świadczenie było przelewane na konto bankowe matki dzieci, to oznaczało, iż skarżący świadczenia tego - de facto – jednak nie pobierał a zatem nie można było w tym przypadku dopatrzeć się jego złej wiary, skutkującej nałożeniem na skarżącego (cyt.): "obowiązku zwrotu przedmiotowego świadczenia, poprzedzonego uznaniem go za nienależnie pobrane we wskazanym okresie".
Ponadto Sąd Wojewódzki podkreślił, że dołączone do odwołania potwierdzenia realizacji przelewu nie wskazują, kto był właścicielem rachunku bankowego, na który wpływały sporne świadczenia, bo wskazywały tylko adresata przelewu. Organy przemilczały zaś główny i w zasadzie jedyny argument odwołania, jakim było oświadczenie skarżącego, wedle którego świadczenia pobierała matka dzieci. Z materiału zgromadzonego w sprawie również zaś nie wynikało, kto mógł sporne świadczenia pobrać.
W tej sytuacji Sąd Wojewódzki uznał, że organy nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący okoliczności istotnych dla dokonania prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszyły przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Nie zbadały bowiem należycie, czy przedmiotowe świadczenie w rzeczywistości zostało przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.
Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ zatem – jak polecił Sąd Wojewódzki – winien uwzględnić powyższą ocenę prawną i zastosować się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku. Rozstrzygnięcie zaś, które podejmie winno odpowiadać przepisom prawa, znajdującym zastosowanie w tej sprawie i winno zawierać uzasadnienie - zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a.
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi zarzuciło Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi naruszenie:
I. prawa materialnego, w postaci:
a) art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 roku poz. 137) - przez niewłaściwe zastosowanie, gdyż dokonano oceny dowolnej, która to nie przystaje do stanu prawnego i zebranego materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia zasady trójpodziału władzy poprzez zastąpienie ustawodawcy swoim orzecznictwem,
b) art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 z późniejszymi zmianami) w z w. z art. 4 ust 1 i w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 roku o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późniejszymi zmianami) - poprzez naruszenie zasady proporcjonalności polegające na rozszerzeniu pojęcia "wspólnie zamieszkuje" w sposób sprzeczny z celem, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, który to cel określony został w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci,
c) art. 4 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późniejszymi zmianami) - poprzez błędną wykładnię, bowiem brak fizycznego przebywania dziecka wraz z rodzicem, na rzecz którego wydano decyzję przyznającą prawo do świadczenia wychowawczego, bez względu na charakter tej rozłąki, uzasadnia odmowę przyznania prawa do świadczenia wychowawczego,
d) art. 25 ust 1 w zw. z art. 25 ust 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późniejszymi zmianami) - poprzez błędną wykładnię bowiem definicja "nienależnie pobranego świadczenia" określona w tych normach jest definicją legalną dla potrzeb postępowania o ustalenie świadczeń wychowawczych, co oznacza, że ma charakter autonomiczny, a to powoduje, że nie ma podstaw do rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" i "świadczenia nienależnie pobranego" w sytuacji, gdy spełnione zostają przesłanki określone ww. przepisach;
II. przepisów postępowania:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 roku poz. 2325 z późniejszymi zmianami) - przez błędne przyjęcie, że miało miejsce naruszenie norm prawa materialnego,
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 roku poz. 2325 z późniejszymi zmianami) w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późniejszymi zmianami) - przez błędne przyjęcie, że normy te zostały naruszone w stopniu uzasadniającym uchylenie decyzji ostatecznej, bowiem materiał dowodowy jest pełny i zebrany w sposób prawidłowy, jak i dokonano jego prawidłowej oceny, co znalazło swój wyraz w uzasadnieniach podjętych decyzji, a istota sprawy sprowadza się do wykładni przepisów materialnych,
c) art. 141 § 4 w związku z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 roku poz. 2325 z późniejszymi zmianami) - przez przedstawienie oceny prawnej niespójnej i lakonicznej w zakresie własnych rozważań, brak oceny zebranego materiału dowodowego oraz brak wykazania, że uchybienia miały wpływ na wynik rozstrzygnięcia, brak konkretnych wskazań co do dalszego prowadzenia postępowania, a w szczególności w odniesieniu do stanu prawnego.
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżące Kolegium wnosiło o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi a w przypadku, gdyby wniosek powyższy nie zasługiwał na uwzględnienie, to - o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania – wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Skarżący organ wnosił również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono szeroką argumentację towarzyszącą w/w zarzutom.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania – P. M. wnosił o rozpoznanie w/w skargi na rozprawie i jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2023, poz. 1634), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach kasacyjnych, tj. na obrazie prawa materialnego, w postaci art. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 4 ust. 1 w zw. z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 poz. 2407 ze zm.) oraz art. 4 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 1 a także art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, a także na istotnym naruszeniu przepisów postępowania, w postaci: art. 145 § 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.
W związku z powyższym, w takiej sytuacji, wprawdzie - co do zasady - w pierwszej kolejności rozpoznaniu winny podlegać zarzuty procesowe, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny, przyjęty przez sąd I instancji, był prawidłowy albo nie został skutecznie podważony, można było przejść do skontrolowania subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd I instancji przepis prawa materialnego, ale w rozpoznawanej sprawie analiza zarzutów materialnoprawnych prowadziła jednak do wniosku, że to te zarzuty winny być rozważone w pierwszej kolejności. Prawidłowa bowiem wykładnia prawa materialnego wyznaczała w tym przypadku zakres postępowania dowodowego.
W niniejszej sprawie nie było sporne, że P.M., na jego wniosek z dnia 12 sierpnia 2019 r., przyznano świadczenia wychowawcze na okres świadczeniowy 2019/2021 na dwoje dzieci: N. M. i M. M.. Nie było też sporne, iż strona została prawidłowo pouczona o warunkach przyznawania świadczenia wychowawczego i pouczenie to właściwie zrozumiała. Najlepszym tego dowodem był bowiem fakt, że oświadczeniem z dnia 22 czerwca 2020 r., uczestnik postępowania – P. M. powiadomił Centrum Świadczeń Socjalnych w [...], że rezygnuje z pobierania przyznanych mu wcześniej świadczeń wychowawczych, a to z uwagi na fakt, iż od dnia 16 kwietnia 2020 r. w/w dzieci wraz z ich matką – D. M. wyprowadziły się i zamieszkały pod innym adresem niż ten, pod którym mieszkał uczestnik postępowania.
Po otrzymaniu zatem w/w informacji Prezydent Miasta [...], decyzją z dnia 23 czerwca 2020 r., orzekł o zmianie - w stosunku do P. M. - prawa do świadczenia wychowawczego, przyznanego poprzednio na okres od dnia 1 stycznia 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r. na dzieci: N. i M. M.. Następnie zaś, kolejną już decyzją z dnia 13 sierpnia 2020 r., ten sam organ orzekł o uznaniu pobranych przez P. M. w miesiącach maj i czerwiec 2020 r. świadczeń wychowawczych za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja ta zaś została utrzymana w mocy zaskarżoną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 20 października 2020 r.
W związku z powyższym, zasadnicze znaczenie miały w tym przypadku zarzuty kasacyjne oparte na art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r.
o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm., dalej: "u.p.o.w.d.").
Zgodnie bowiem z treścią tych przepisów, osoba, która pobrała nienależne świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (art. 25 ust. 1 u.p.o.w.d.). Po myśli zaś art. 25 ust. 2 pkt 6 omawianej ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m. in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Ustalenie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i orzeczenie o jego zwrocie następuje przy tym w drodze jednej decyzji, to jest w tym samym postępowaniu, a na co wskazuje ewidentnie treść art. 25 ust. 6 cyt. ustawy. Podkreślenia też wymaga, iż ustawodawca zawarł w art. 25 ust. 2 u.p.o.w.d. zamknięty katalog przypadków, z jakimi ustawodawca wiąże uznanie świadczenia za nienależnie pobrane i z tego względu podlegające zwrotowi.
W związku z powyższym zgodzić się trzeba ze stanowiskiem Kolegium, że regulacja prawna, zawarta w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., zawiera definicję legalną pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" i z tego powodu wiąże ona we wszystkich postępowaniach opartych na przepisach ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Z definicji tej nie wynika zaś, aby oceniając, czy pobrane przez stronę świadczenie wychowawcze, organ miał obowiązek badać, np. intencje strony, którymi się ona kierowała podejmując takie a nie inne działania. Jak wynika bowiem z treści omawianych przepisów, samo spełnienie przesłanek w nich zawartych, wyczerpuje – w rozumieniu omawianej ustawy - przesłanki pojęcia: "nienależnie pobranego" świadczenia.
Podkreślenia wymaga przy tym, że z konstrukcji wskazanych wyżej unormowań wynika, iż decyzja orzekająca o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu nie jest decyzją uznaniową, lecz jest aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. Składają się na niego: fakt przyznania stronie na dany okres przez właściwy organ świadczenia wychowawczego na zindywidualizowane dziecko, zaistnienie następnie sytuacji, która spowodowała, że pobieranie pierwotnie przyznanego świadczenia nie jest prawnie dozwolone
i w związku z tym wydanie przez właściwy organ decyzji, która uchyliła (zmieniła)
w całości lub w części wcześniejszą decyzję przyznającą świadczenie wychowawcze.
Zaistnienie zatem tego rodzaju okoliczności powoduje, że świadczenie wychowawcze, które zostało stronie wypłacone, staje się świadczeniem nienależnym, o którym mowa m. in. w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Z tego też powodu podlega zwrotowi.
W związku z tym - w ocenie składu orzekającego - pogląd Sądu Wojewódzkiego, który twierdził, iż (cyt.): "nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego otrzymaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesadza jeszcze o tym, że było ono <<świadczeniem nienależnie pobranym>>" nie było uzasadnione. Nietrafnie także Sąd Wojewódzki przyjmował, że w postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, organ był zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony. Takich wymogów nie zawiera bowiem definicja omawianego świadczenia, zawarta w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Jeśli zaś ustawodawca chciałby te kwestię unormować w inny sposób, aniżeli to wynika z treści w/w przepisu, to nic nie stało na przeszkodzie by uczynił to wprost, albo zawarł w ustawie o pomocy państwa w wychowaniu dzieci odesłania do innych przepisów.
Nieuzasadnione było w tym przypadku również twierdzenie Sądu Wojewódzkiego, że ponieważ przedmiotowe świadczenie miało – w założeniu – służyć dzieciom to, mając na uwadze owo dobro dzieci (zwłaszcza, że jedno z nich było autystyczne) to dokonanie w rozpoznawanej sprawie tzw. "prokonstytucyjnej" wykładni prawa uzasadniały normy konstytucyjne, w tym powołany przez Sąd Wojewódzki art. 72 ust. 1 Konstytucji RP.
Zdaniem składu orzekającego, takiego zabiegu nie uzasadniały w tym przypadku przepisy konstytucyjne. Pamiętać bowiem trzeba, że zgodnie z art. 81 Konstytucji RP tzw. praw socjalnych oraz uprawnień przyznanych osobom niepełnosprawnym można dochodzić tylko w granicach ustalonych w ustawie. Zatem choć sąd administracyjny ma niewątpliwie prawo do dokonywania wykładni obowiązującego prawa w duchu praw gwarantowanych konstytucyjnie, to nie jest jednak jego kompetencją tworzenie zupełnie nowych norm prawnych. Zwłaszcza, że z akt sprawy nie wynikało by dzieciom uczestnika postępowania zagrażało jakieś niebezpieczeństwo wymagające udzielenia im z tego powodu szczególnej ochrony a powoływany w zaskarżonym wyroku przepis art. 72 ust. 1 Konstytucji RP przewiduje, że Rzeczypospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka i że każdy ma prawo żądać od organów władzy publicznej ochrony dziecka przed przemocą, okrucieństwem, wyzyskiem i demoralizacją a zatem dotyczy zupełnie innych sytuacji niż ta, która miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.
Nadmienić też wypada, że - w realiach rozpoznawanej sprawy - zbędne było w ogóle jakiekolwiek nawiązywanie do kwestii, czy postępowanie uczestnika P. M. nosiło znamiona jakiejkolwiek "winy". Sam bowiem fakt, że poczuwał się on do obowiązku poinformowania organu o fakcie, iż dzieci na które miał przyznane prawo do pobierania świadczenia wychowawczego, wyprowadziły się wraz z matką, dowodzi, iż uczestnik miał świadomość tego, że przyznane mu świadczenie już mu się nie należało. Postępowanie jego zatem – co do zasady – było prawidłowe, z tym, że spóźnione. Okoliczność ta jednak musiała mieć swoje konsekwencje. Poszukiwanie zaś w zaskarżonym wyroku uzasadnienia, które pozwoliłoby w tym wypadku na uchronienie strony przez negatywnymi skutkami owego opóźnienia, nie ma w przedmiotowym postępowaniu racji bytu. Organ nie ma bowiem żadnego obowiązku ani nawet prawa do badania w postępowaniu dotyczącym ustalenia, czy dane świadczenie wychowawcze stało się świadczeniem nienależnym, w jaki sposób świadczenie to zostało przez osobę, wymienioną w akcie administracyjnym jako uprawnioną do jego pobierania, spożytkowane. Na jaki bowiem cel owe środki strona przeznacza stanowiło tylko jej sprawę. Skoro zatem uczestnik postępowania podał w swym wniosku określony numer konta bankowego, wnosząc, aby to na ten rachunek bankowy były przelewane środki, należne mu z tytułu objętych wnioskiem świadczeń wychowawczych, to uczynienie przez organ zadość temu żądaniu oznaczało, że wspomniane środki zostały wypłacone P.M.. Zwłaszcza, że ze znajdującej się w aktach administracyjnych dokumentacji wynika, iż odbiorcą owych środków, był właśnie P. M.. Powyższe wynika bowiem z dwóch dokumentów, zatytułowanych "Potwierdzenie Realizacji Przelewu" a w których w rubryce: "nazwa odbiorcy" figuruje nazwisko: P. M. a w rubryce: "nr rachunku odbiorcy" wpisano numer rachunku podany przez uczestnika postępowania we wniosku.
Skład orzekający nie kwestionuje, że mogą nieraz zachodzić różne, indywidualne sytuacje, w których w szczególności dobro rodziny a zwłaszcza dobro dziecka uzasadniałoby bardziej wnikliwe i szersze badanie danego stanu faktycznego, ale może to być dokonywane w sytuacjach zachodzących już po wydaniu decyzji w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Takie rozwiązanie umożliwia bowiem unormowanie zawarte w art. 25 ust. 10 u.p.p.w.d., a który - w dacie orzekania przez organy w tej sprawie – stanowił, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Unormowanie to obowiązuje zresztą nadal choć w nieco zmienionej formie.
Z tych powodów zarzuty kasacyjne oparte na art. 25 ust 1 w zw. z art. 25 ust 2 pkt 6 u.p.p.w.d. były usprawiedliwione. Okoliczność ta przekładała się zaś na zasadność zarzutów materialnoprawnych, opartych na: art. 4 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. a także zarzutów procesowych dotyczących istotnego naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.
Przyjęcie bowiem w zaskarżonym wyroku, że wpłacenie na konto, wskazane przez P. M., świadczeń wychowawczych, których nie był uprawniony otrzymać, nie stanowiło świadczenia nienależnie pobranego, w istocie rzeczy oznaczało, że Sąd Wojewódzki dokonał tym samy niewłaściwej wykładni przepisów art. 4 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., gdyż przepisy te regulowały cel świadczenia wychowawczego (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.) oraz przesłanki jego przysługiwania (art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p w.d.). Powołanie do życia świadczenia wychowawczego – w zamiarze ustawodawcy - miało umożliwić częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych a – przyznanie tego rodzaju świadczenia - zgodnie z regulacją ustawową – było i jest możliwe tylko w przypadku wspólnego zamieszkiwania dziecka z matką i ojcem i pozostawania na utrzymaniu matki albo ojca (z zastrzeżeniem sytuacji określonej w art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d., która w tym przypadku nie miała miejsca).
W świetle natomiast tego co zostało wcześniej powiedziane, zebrany w niniejszej sprawie materiał dowodowy był dostateczny dla rozstrzygnięcia oraz prawidłowo oceniony a motywy zaskarżonej decyzji spełniały wszystkie wymagania przewidziane art. 107 § 3 k.p.a.
Pozostałe natomiast zarzuty kasacyjne (naruszenie 1 art. 1 § 1 i 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, art. 31 ust. 3 Konstytucji RP i art. 141 § 4 p.p.s.a. ) nie były zasadne.
Przepisy art. 1 § 1 i 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych mają jedynie charakter ustrojowy. Przepisy te mogłyby być naruszone tylko wtedy, gdyby skarga w ogóle nie została przez Sąd Wojewódzki rozpoznana, albo rozpoznanie jej opierałoby się na innych kryteriach, niż są one określone w tych przepisach. Dokonanie zaś przez Sąd I instancji wadliwej wykładni prawa materialnego nie mogło być natomiast utożsamiane z uchybieniem tym normom ani też z istotnym naruszeniem art. 141 § 4 p.p.s.a. Zarzut zaś naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (zasada proporcjonalności) był w tej sprawie za daleko idący.
Niemniej jednak, jak wyżej wspomniano, skarga kasacyjna okazała się – w zasadniczej swej części – usprawiedliwiona, a to skutkowało wydaniem przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 i art. 193 p.p.s.a. pomimo bowiem, że część zarzutów kasacyjnych, które okazały się trafne, miała charakter procesowy, to istota sprawy była na tyle wyjaśniona, że umożliwiała wydanie rozstrzygnięcie obejmującego także skargę wniesioną do Sądu Wojewódzkiego.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 207 § 2 p.p.s.a., mając na uwadze charakter sprawy.
-----------------------
T
#