I OSK 607/24

I OSK 607/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-18
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka
Jolanta Rudnicka /sprawozdawca/
Monika Nowicka /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
III SA/Kr 421/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-08-02
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
ART. 188, ART. 145 § 1 PKT 1 LIT. A I C
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 2 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 421/23 w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 21 grudnia 2022 r., znak: SKO-NP-4115-223/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z 31 marca 2022 r., nr GOPS-5222-37/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz M. K. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 2 sierpnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 421/23, oddalił skargę M. K. ("skarżący kasacyjnie") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu ("SKO") z dnia 21 grudnia 2022 r. znak: SKO-NP-4115-223/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Wójt Gminy [...], po rozpatrzeniu wniosku skarżącego M. K., decyzją z 31 marca 2022 r. nr GOPS-5222-37/22, wydaną na podstawie art. 3, art. 17, art. 17b, art. 20 ust. 3, art. 23, art. 23b i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej: "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. – dalej: "k.p.a."), odmówił przyznania skarżącemu M. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką S. K. Organ I instancji wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż matka skarżącego, urodzona w 1953 r., posiadała wydane 26 lutego 2021 r. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym jednocześnie istniał zapis, że "niepełnosprawność istnieje od – nie da się ustalić". Wobec czego organ I instancji wskazał, że "mimo sprawowania najlepszej opieki nad matką", należało odmówić skarżącemu wnioskowanego świadczenia.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 21 grudnia 2022 r. znak: SKO-NP-4115-223/22, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 31 marca 2022 r. Organ drugiej instancji zakwestionował stanowisko Wójta Gminy co do spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. i wskazał, że zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec czego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.
Dalej SKO wskazało, że skarżący mieszka wspólnie z niepełnosprawną w stopniu znaczny matką i ojcem M., który do 31 maja 2022 r. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Matka skarżącego legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze względu na niepełnosprawność oznaczoną symbolem 05 – upośledzenia narządu ruchu, 07-S – choroby układu oddechowego i krążenia oraz 11-1 – w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego. Matka skarżącego cierpiała na miażdżycę, zmaga się z: cukrzycą – ma amputowane palce w prawej nodze, nadwagą, opuchlizną i bólem nóg. Dolegliwości te utrudniają jej poruszanie się. Ze względu na stan zdrowia wymaga wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Wymaga pomocy w przygotowaniu i podawaniu posiłków, padaniu leków, insuliny, mierzeniu poziomu cukru we krwi, ciśnienia, w zmianie opatrunku na stopie, załatwieniu wszelkich wizyt lekarskich, zakupie leków, środków opatrunkowych, w utrzymaniu higieny osobistej, ubieraniu się, robieniu zakupów, opłacaniu rachunków, wymaga pomocy w przemieszczaniu się po schodach. Opiekę tę świadczy skarżący, który z powodu konieczności stałej opieki nad matką zrezygnował z pracy na gospodarstwie rolnym w marcu 2022 r.
W ocenie organu drugiej instancji ustalony zakres opieki nie dawał podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia, bowiem czynności wykonywane przez skarżącego nie odbiegają od zwykłych czynności wykonywanych przez osoby pracujące zawodowo i wspólnie zamieszkujące ze starszymi rodzicami, do alimentacji których są zobowiązane. Czynności wykonywane przez skarżącego wynikają wprost z faktu wspólnego zamieszkiwania z matką, oraz z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Wykonywanie tych czynności z pewnością nie zajmuje skarżącemu całego dnia i nie uniemożliwia wykonywania tak specyficznej pracy, jak praca we własnym gospodarstwie rolnym. Skarżący może bowiem dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. Zatem trudno przyjąć, że w sprawie występuje związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, choćby z uwagi na fakt, że matka jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od lutego 2021 r., a skarżący oświadczył, że ze względu na tę opieką zrezygnował z pracy w marcu 2022 r.
SKO wskazało również, że czynności takie jak: podanie leków, w razie konieczności dowiezienie do lekarza, pomoc przy ubieraniu się, przygotowanie i podanie posiłków, podanie leków, sprzątanie, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego i nie pozbawiają go możliwości kontynuacji pracy w gospodarstwie rolnym. Są to typowe czynności dnia codziennego.
Reasumując organ drugiej instancji uznał, że nie można przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, a tym samym uznać należy, że nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która ze względu na jej rozmiar uniemożliwia podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy prowadzenia czy wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.
Na powyższą decyzję SKO z 21 grudnia 2022 r. skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, który wskazanym na wstępie wyrokiem z 2 sierpnia 2023 r. skargę tę oddalił.
Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym i w tej kwestii podzielił stanowisko SKO. Ponadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził, że w dacie orzekania przez SKO skarżący nie przedstawił aktualnego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności swojego ojca M. K. Ta okoliczność ma istotne znaczenie w sprawie, ponieważ zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd I instancji przywołał uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22 zgodnie z którą warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Zdaniem zatem Sądu I instancji, skarżący wywodzący swoje uprawnienia z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie mógł skutecznie domagać się przyznania świadczenia, albowiem jego ojciec w chwili wydania decyzji przez organ drugiej instancji nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył skarżący M. K., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Skarżący oświadczył również, że zrzeka się rozprawy. Na podstawie art. 160 § 3 w zw. z art. 193 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – dalej: "p.p.s.a.") skarżący kasacyjnie wniósł również o dopuszczenie dowodów uzupełniających z dokumentów, tj. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M. K.
Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie i w konsekwencji odmowę skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, kiedy to ojciec skarżącego na dzień orzekania w przedmiotowej sprawie zaliczany był do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności;
2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez dokonanie jego błędnej wykładni skutkującej przyjęciem, że brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, a rezygnacją przez skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym, podczas gdy rezygnacja przez M. K. z prowadzenia gospodarstwa rolnego spowodowania była koniecznością sprawowania osobistej, stałej opieki nad matką S. K.;
3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez pominięcie prawnie uzasadnionych celów wskazanej wyżej ustawy i odmowę przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Na podstawie zaś art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 3 § 1 p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a. polegające na tym, że Sąd I instancji będąc zobowiązanym do orzekania w granicach danej sprawy, w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie polegającego na uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy [...] z 31 marca 2022 r., w sytuacji gdy zaskarżona decyzja SKO, a także decyzja organu I instancji, obarczone były wadą polegająca na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przede wszystkim nie zostało ustalone czy ojciec skarżącego jest osobą zaliczaną do znacznego stopnia niepełnosprawności oraz kto przejął po skarżącym prowadzenie gospodarstwa rolnego;
2) art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. 2022 r., poz. 2492 – dalej: "u.u.s.a.") oraz art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 w zw. z art. 151 p.p.s.a w zw. z art. 106 § 3,4 i 5 p.p.s.a., art. 133 § 1 p.p.s.a i art. 141 § 4 p.p.s.a polegające na oddaleniu skargi zamiast jej uwzględnieniu, pomimo nierozpoznania całego materiału dowodowego, rozpoznania materiału dowodowego z pominięciem zasady swobodnej oceny materiału dowodowego, nieprawidłowym ustaleniem stanu faktycznego sprawy uwidaczniającym się w szczególności:
a) pominięciem stanowiska wyrażonego w skardze, zgodnie z którym skarżący zmuszony był zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym, aby zająć się opieką na niepełnosprawną matką, jak również, że czynności wykonywane przez M. K. w związku z opieką nad matką S. K. wykluczają możliwość pracy w gospodarstwie rolnym, co skutkowało oddaleniem skargi w drodze uznania, że brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki na niepełnosprawna matką a koniecznością rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącego;
b) nieprawidłową oceną dowodu z dokumentu, tj. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 27 października 2022 r., znak: ZO.8321.1.1114.2022, polegającą na przyjęciu, że ojciec skarżącego nie jest osobą zaliczaną do znacznego stopnia niepełnosprawności.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto argumentację na poparcie ww. zarzutów.
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w ustawowym terminie czternastu dni, nie zażądały jej przeprowadzenia, skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie natomiast do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Powyższe oznacza, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a zobligowany jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się w zasadzie do dwóch kluczowych zagadnień. Po pierwsze – czy w ustalonym stanie faktycznym zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją przez skarżącego M. K. z pracy w gospodarstwie rolnym a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką S. K. W ocenie Sądu I instancji, który zaaprobował stanowisko SKO, taki związek nie zachodzi a czynności związane z opieką nad niepełnosprawną matką nie stanowią przeszkody do wykonywania przez skarżącego pracy w gospodarstwie rolnym. Po drugie – czy w sprawie zachodzi przesłanka negatywna określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Sąd I instancji stwierdził bowiem, że w chwili wydania przez SKO decyzji z 21 grudnia 2022 r., osoba wymagająca opieki (tj. S. K.) pozostała w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Wyrażone przez Sąd I instancji stanowisko co do niespełnienia przesłanki pozytywnej wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jak również spełniania przesłanki negatywnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie jest prawidłowe. Przede wszystkim Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. – w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawanych przez organy decyzji – świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Powyższy przepis określa zatem przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Przysługuje ono bowiem osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. O ile przy tym konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Zwrócić należy uwagę, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece – w rozumieniu tego przepisu – musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, dostępny w CBOSA).
W okolicznościach niniejszej sprawy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można się zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji o braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z pracy w gospodarstwie rolnym a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Z niekwestionowanych przez skarżącego i Sąd I instancji ustaleń organu pierwszej instancji wynika, że S. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – orzeczenie z 26 lutego 2021 r. wydane przez Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], z którego wynika, że S. K. ma znaczny stopień niepełnosprawności od 2 lutego 2021 r. oraz wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Ponadto z przeprowadzonego przez organ pierwszej instancji wywiadu środowiskowego jednoznacznie wynika, że stan zdrowia niepełnosprawnej matki skarżącego wymaga stałej opieki. Cierpi ona na miażdżycę, zmaga się z cukrzycą, ma amputowane palce w prawej nodze, nadwagę, opuchliznę i ból nóg. Dolegliwości te utrudniają jej poruszanie się. Ze względu na stan zdrowia wymaga wsparcia i pomocy drugiej osoby w codziennym funkcjonowaniu. Wymaga pomocy w przygotowaniu i podawaniu posiłków, padaniu leków, insuliny, mierzeniu poziomu cukru we krwi, ciśnienia, w zmianach opatrunku na stopie, załatwieniu wszelkich wizyt lekarskich, zakupie leków, środków opatrunkowych, w utrzymaniu higieny osobistej, ubieraniu się, robieniu zakupów, opłacaniu rachunków, wymaga pomocy w przemieszczaniu się po schodach. Z ustaleń organu wynika również, że opiekę nad matką świadczy skarżący, w zakresie której wchodzi m.in. podawanie posiłków, zaleconych leków, zmiana opatrunków na stopie w związku z cukrzycą, podawanie insuliny, mierzenie ciśnienia, pomoc w ubieraniu i rozbieraniu się, pomocy przy przemieszczeniu się po domu, organizowanie wizyt lekarskich, robieniu zakupów, wykupie recept, dbaniu o prządek w domu, załatwieniu wszelkich innych niezbędnych spraw urzędowych. Z tych okoliczności wynika zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że skarżący sprawuje opiekę nad matką S. K. w pełnym zakresie i na tyle absorbującym, że rzeczywiście utrudnia to podjęcie innej pracy zarobkowej. Wykonywane przez skarżącego czynności w pewnym zakresie są typowymi czynnościami opiekuńczymi, które mogłyby być wykonywane poza godzinami pracy m.in. umawianie wizyt czy robienie zakupów, ale do takich typowych czynności nie należą z całą pewnością pomoc w utrzymaniu higieny osobistej czy chociażby całodobowa kontrola stanu cukru i podawania insuliny. Oznacza to, że w sprawie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy miedzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką S. K., a więc spełniona została przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również stanowiska Sądu I instancji co do wystąpienia w niniejszej sprawie przesłanki negatywnej wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz uwzględnienia uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. I OPS 2/22. Zaważyć bowiem należy, że zgodnie z ww. przepisem świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwa rozbieżne stanowiska odnoszące się do kwestii tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz opiekunowie osób pozostających w związku małżeńskim mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy istnieją rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione z nią w pierwszym stopniu lub małżonek osoby wymagającej opieki.
Powyższa rozbieżność w orzecznictwie sądów administracyjnych, jak trafnie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, stała się asumptem do wystąpienia przez Rzecznika Praw Obywatelskich do Naczelnego Sądu Administracyjnego o podjęcie uchwały przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. Po rozpoznaniu powyższego wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, Naczelny Sąd Administracyjny podjął w dniu 14 listopada 2022 r. uchwałę w składzie siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I OPS 2/22, w której stwierdzono, że: "1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.)".
Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznający niniejszą sprawę, stwierdza, że z okoliczności sprawy nie wynika aby M. K., a więc mąż osoby wymagającej opieki, nie legitymował się na dzień orzekania przez SKO orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt administracyjnych wynika, że skarżący do wniosku z 2 marca 2022 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dołączył kopię (potwierdzoną przez pracownika organu za zgodność z okazanym dokumentem) orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 14 maja 2021 r. o zaliczeniu M. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności, w którym wskazano, że orzeczenie wydaje się do 31 maja 2022 r. Oznacza to, że zarówno w dacie orzekania przez organ pierwszej instancji (tj. 31 marca 2022 r.) jak również w chwili wniesienia przez skarżącego odwołania od tej decyzji (tj. 14 kwietnia 2022 r.) ojciec skarżącego M. K. legitymował się ważnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kluczowe jednak jest to, czy M. K. legitymował się ważnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w chwili wydania decyzji przez organ drugiej instancji. Organ odwoławczy, zgodnie z istotą zasady dwuinstancyjności postępowania, dokonuje oceny zaskarżonej decyzji przepisów prawa materialnego i procesowego, które mają zastosowanie w sprawie rozstrzygniętej zaskarżoną decyzją na dzień wydania przez niego decyzji. Oznacza to zatem, że organ drugiej instancji, w ramach swoich uprawnień kontrolnych, ocenia materiał dowodowy, uwzględniając stan faktyczny stwierdzony w czasie wydania decyzji przez organ w pierwszej instancji, jak i zmiany stanu faktycznego, które zaszły pomiędzy wydaniem decyzji organu pierwszej instancji a wydaniem decyzji w postępowaniu odwoławczym.
W kontrolowanej sprawie bezsprzeczne jest, że w chwili orzekania przez SKO w aktach administracyjnych nie znajdowało się aktualne orzeczenie o zaliczeniu M. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności, gdyż złożone przez skarżącego orzeczenie wygasło z dniem 31 maja 2022 r., a więc już po złożeniu przez skarżącego odwołania i oczekiwania na rozpatrzenie sprawy przez organ drugiej instancji. W takiej zatem sytuacji – wbrew stanowisku Sądu I instancji, SKO powinno wskazać skarżącemu, że orzeczenie z 14 maja 2021 r. straciło ważność i jednocześnie wezwać go do przedłożenia aktualnego orzeczenia o zaliczeniu M. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności, wskazując jednocześnie na konsekwencje nieprzedłożenia takiego dokumentu. Zaniechanie tej czynności świadczy o naruszeniu art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., a także art. 136 k.p.a. Gdyby zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny dostrzegł to naruszenie, nie miałby podstawy do sformowania oceny, że została spełniona przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Zauważyć należy, że skarżący do skargi dołączył kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 27 października 2022 r. o zaliczeniu M. K. do znacznego stopnia niepełnosprawności, w którym wskazano, że orzeczenie wydaje się do 31 października 2024 r. Z orzeczenia tego wynika, że niepełnosprawność w stopniu znacznym ojca skarżącego datuje się od 2 kwietnia 2020 r. Sąd I instancji powinien zatem, na podstawie art. 106 § 4 p.p.s.a., zgodnie z wnioskiem zawartym w skardze, przeprowadzić dowód uzupełniający z ww. dokumentu, z którego jednoznacznie wynika, że w chwili wydania zaskarżonej decyzji M. K. legitymował się aktualnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W tej sytuacji Wójt Gminy [...] weźmie pod uwagę przedstawioną w niniejszym wyroku ocenę oraz okoliczność, że skarżący kasacyjnie spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, uznając że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art.182 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w punkcie pierwszym sentencji.
O kosztach postępowania sądowego, na które składają się koszty postępowania kasacyjnego oraz koszty postępowania przed sądem I instancji, orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.