I OSK 576/06

I OSK 576/06 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2007-06-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2006-04-18
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jan Paweł Tarno /przewodniczący/
Marek Stojanowski
Stefan Kłosowski /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6070 Uwłaszczenie    państwowych   osób     prawnych   oraz   komunalnych    osób prawnych
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
II SA/Po 2629/03 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2005-12-02
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
art.188
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędziowie NSA Stefan Kłosowski (spr.) Marek Stojanowski Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2005 r. sygn. akt II SA/Po 2629/03 w sprawie ze skargi Parafii Rzymsko-Katolicka p.w. Św. Jakuba Apostoła w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. zasądza od Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. Św. Jakuba Apostoła w Poznaniu na rzecz E. M. kwotę 340 zł (trzysta czterdzieści), tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu sprawy ze skargi Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. św. Jakuba Apostoła
w [...], uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego
w [...] z dnia [...] oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] a także zasądził na rzecz strony skarżącej zwrot kosztów sądowych i orzekł, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.
Z uzasadnienia powyższego wyroku oraz akt sprawy wynika, iż decyzją z dnia 22 sierpnia 2003 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], na podstawie art. 157 § 1 w związku z art. 17 pkt 1 i art. 158 § 1 pkt 1 kpa, orzekło o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Kierownika Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Dzielnicowej Rady Narodowej [...] z dnia 6 września 1967 r. nr [...], którą uwłaszczono J. F. na nieruchomości rolnej o powierzchni 7.1549 ha, położonej w [...] 154 zapisanej
w Kw Nr 29080, w części dotyczącej salki katechetycznej wraz z gruntem
o powierzchni 460 m2.
Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i wnioski:
W dniu 25 marca 2003 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] wpłynął wniosek Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. św.Jakuba w [...] –[...] o stwierdzenie nieważności opisanej wyżej decyzji z 6 września 1967 r. w części dotyczącej salki katechetycznej wraz z gruntem. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że przedmiotowa salka parafialna została wybudowana w 1905 r. z ofiar wiernych
i stanowiła własność Kościoła. Salka została dobudowana do domu mieszkalnego dzierżawcy, którym w dniu wydania zaskarżonej decyzji był J. F.. W 1964 r.
w budynku salki wydzielono także służbowe mieszkanie dla organisty. Taki stan utrzymał się do dnia dzisiejszego. Zdaniem Parafii po unieważnieniemu w/w decyzji w zakresie dotyczącym salki parafialnej stanie się ona automatycznie własnością Parafii. Racjonalne korzystanie z tej salki wymaga też wydzielenia działki gruntu o powierzchni 460 m2.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie zgodziło się z tym stanowiskiem, wskazując w uzasadnieniu swej decyzji, iż na mocy decyzji z dnia 6 września 1967r., J. F. stał się właścicielem gospodarstwa rolnego wraz z działką nr 20/3, na której posadowiona jest sporna salka parafialna.
J. F. przekazał nieformalnie gospodarstwo rolne wraz ze sporną nieruchomością M. M., w zamian za dożywotnie utrzymanie siebie, żony i córki. Decyzją z dnia 29.IV.1975 r. (nr [...]) Dzielnicowa Komisja ds. Uwłaszczenia [...] orzekła, że M. M. stał się z mocy prawa właścicielem nieruchomości rolnej z domem i zabudowaniami (w tym i działki nr 20/3) należącej poprzednio do J. F.. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Wojewódzkiej Komisji ds. Uwłaszczenia z dnia 09.IX.1975 r.(nr [...]). M. M. został wpisany jako właściciel nieruchomości rolnej, w tym i działki nr 20/3, do księgi wieczystej nr 59.649 prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...]. Umową darowizny, zawartą w dniu 23.X.1992 r. M. M. przeniósł własność powyższej nieruchomości na rzecz swej żony E. M.. Powyższy stan prawny pozostał niezmieniony do dnia dzisiejszego.
M. M. został zatem w 1975 r. uwłaszczony w trybie art. 1 ust. 1 i art. 12 ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. 1971 Nr 27 poz. 250 ze zm.), która obowiązywała w okresie od 04.XI.1971 r. do 06.IV.1982 r. Wymieniona ustawa przewidywała nabycie przez rolników z mocy prawa własności nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, jeżeli oni sami lub ich poprzednicy objęli te nieruchomości w posiadanie na podstawie zawartej, bez prawem przewidzianej formy, umowy o przeniesienie własności.
M. M.nabył więc własność nieruchomości tworzących gospodarstwo rolne (w tym działki nr 20/3), w sposób pierwotny. Nie był on następcą prawnym Jana Foltyna, lecz swoje prawo własności nabył z mocy ustawy.
Ewentualne unieważnienie decyzji z dnia 6 września 1967 r. w części wnioskowanej przez Parafię, nie wpłynie więc na tytuł prawny E. M. do działki nr 20/3, gdyż tytuł ten wywodzi się innego źródła.
Ponadto decyzje wydane w trybie ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, nie podlegają weryfikacji w drodze postępowania administracyjnego (art. 63 ust. 2 ustawy z dnia 19.X.1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa - tj. Dz.U. 2001 Nr 57 poz. 603 ze zm.).
Przedmiotowa decyzja z dnia 6 września 1967 r. została wydana na podstawie art. 1,3,4 i 18 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (tj. Dz.U. 1959 Nr 14 poz. 78 ze zm.). Powołane przepisy dotyczą uwłaszczenia dzierżawców na nieruchomościach państwowych. Uwłaszczenie obejmuje rolników, którzy zawarli umowę dzierżawy nieruchomości państwowych i faktycznie na nich gospodarują. W decyzji stwierdzono, iż Jan Foltyn użytkuje nieruchomości na podstawie umowy dzierżawy, jest rolnikiem a praca na dzierżawionej nieruchomości stanowi jego główne źródło utrzymania.
Parcela nr 27 (obecnie działka nr 20/3) wraz z zabudowaniami (budynek mieszkalny dzierżawcy, stajnia obora, stodoła drewniana) była użytkowana przez J. F., stanowiła bowiem działkę siedliskową gospodarstwa rolnego. Był on dzierżawcą i faktycznym użytkownikiem tej parceli.
W przypadku salki parafialnej bezsprzecznym jest, iż od momentu jej wybudowania do dnia dzisiejszego korzysta z niej Parafia, a od 1964 r. część sali katechetycznej zamieniono na mieszkanie organisty. Jako przedmiot uwłaszczenia zaskarżona decyzja wskazuje "nieruchomość rolną zapisaną w księdze wieczystej nr 29080 cz., składającą się z działek nr 13/4, 7/3 i 20/2 wraz z zabudowaniami, o łącznej pow. 7,1549 ha, położoną w [...] przy ul. [...]".
Według inwentarza majątku kościelnego sporządzonego w dniu 30.VI.1955 r. w Parafii Rzymsko-Katolickiej w [...] - [...], budynek salki katechetycznej, posadowiony na działce nr 27 wymieniony jest jako składnik majątku kościelnego.
W piśmie z dnia 12.VII.1989 r. Proboszcz Parafii wyjaśnił, iż budynek salki katechetycznej, posadowiony na działce nr 27, nie został przejęty na rzecz Państwa w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki.
Pełnomocnicy obu stron zgodnie podają, iż budynek salki parafialnej położony jest na działce nr 20/3, która powstała w wyniku podziału działki nr 20/2. Ta ostatnia została wymieniona w zaskarżonej decyzji z dnia 6 września 1967 r.
Z map znajdujących się w aktach sprawy wynika, iż parcele nr 27 oraz późniejszy nr 20/3 oznaczają tę samą działkę, na której znajduje się budynek salki katechetycznej.
Pełnomocnik Parafii podnosi, iż budynek salki parafialnej od początku istnienia stanowił własność Kościoła i nie został przejęty przez Państwo w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, zatem budynek salki katechetycznej wraz z gruntem, na którym jest posadowiony, nie stanowił własności Państwa i jako taki nie mógł skutecznie zostać przekazany na własność J. F. na mocy zaskarżonej decyzji z dnia 6 września 1967 r. Decyzja powyższa mogła rozstrzygać tylko o losach prawnych gruntów będących własnością Skarbu Państwa. Odnosząc się do powyższej kwestii Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, iż w protokole z dnia 15 lipca 1950 r. sporządzonym przez komisję Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w [...] opisano nieruchomości należące do Parafii Rzymsko-Katolickiej w [...], które na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (Dz.U. z 1950. Nr 9, poz. 87 ze z.), przeszły z dniem 23 marca 1950r. na własność Państwa.
Do rozpatrywanej sprawy kluczowe znaczenie posiadają zapisy zamieszczone w pkt. IV i pkt. VI w/w protokołu. W pkt. IV od przejęcia na rzecz Państwa wyłączono grunty kościelne oznaczone jako parcele 31, 30 i 9. Z kolei w ostatnim akapicie pkt. VI protokołu wskazano budynki wyłączone spod przejęcia. Są to: kościół, plebania, stodoła drewniana, chlewik murowany, salka parafialna. Na parceli nr 9 urządzony był cmentarz. Na parceli nr 31 znajduje się kościół, a na parceli nr 30 posadowione były plebania, stodoła drewniana i chlewik murowany. W protokole nie wyłączono spod przejęcia na rzecz Państwa parceli nr 27, na której posadowiona była m.in. przedmiotowa salka parafialna.
W ocenie Kolegium kluczowe znaczenie posiadają zapisy ustawy z dnia
20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, a nie ustalenia zawarte w protokole z 15 lipca 1950 r. Ustawa przewiduje przejęcie przez Państwo z mocy samego prawa wszystkich nieruchomości ziemskich związków wyznaniowych (art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1). Przejęcie nieruchomości ziemskich następuje wraz z zabudowaniami (art. 2 ust. 1). Objęcie przejętych nieruchomości należało do zadań Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych (art. 5).
W przypadku parafii rzymskokatolickich od przejęcia na rzecz Państwa zostały wyłączone gospodarstwa rolne proboszczów oraz miejsca przeznaczone do wykonywania kultu religijnego (np. kościoły, cmentarze - art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 2).
Przy założeniu, że Państwo przejmowało wszystkie nieruchomości kościelne w trybie ustawy z 20 marca 1950 r., oprócz nieruchomości wyłączonych przez samą ustawę, nie sposób twierdzić, że ustawa nie objęła salki parafialnej, skoro objęła parcelę nr 27, na której posadowiona jest salka.
W pkt VI, akapit pierwszy, protokołu z dnia 15 lipca 1950 r., gdzie opisano przejmowaną na rzecz Państwa nieruchomość ziemską, wymieniono wszystkie zabudowania znajdujące się na parceli nr 27, z wyjątkiem salki parafialnej.
W zestawieniu z pozostałymi zapisami zamieszczonymi w pkt. VI oraz pkt. IV, należy przyjąć, że parcela nr 27 wraz ze wszystkimi częściami składowymi przeszła na własność Państwa, z tym że salkę parafialną znajdującą się na tej parceli pozostawiono do użytkowania skarżącej Parafii.
W art. 60 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17.V.1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1989 Nr 29 poz. 154 ze zm.), ustawodawca wyjaśnił; iż nieruchomości, które zostały przejęte na własność Państwa na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, mogły zostać na podstawie tej ustawy pozostawione, wydzierżawione lub przekazane kościelnym osobom prawnym. Zatem - w ocenie Kolegium - salka parafialna, mimo, iż parcela nr 27, na której była posadowiona przeszła na własność Państwa wraz ze wszystkimi zabudowaniami, została pozostawiona skarżącej Parafii do użytku kościelnego.
Dokonując podsumowania powyższych rozważań, Kolegium stwierdza, że w chwili wydania zaskarżonej decyzji z dnia 6 września 1967 r., J. F. dzierżawił i faktycznie użytkował w/w działkę, która stanowiła własność państwową.
Salka parafialna jest częścią składową gruntu oznaczonego jako działka 20/2 (po podziale działka nr 20/3) i co za tym idzie objęta jest prawem własności gruntu. Zatem stanowiła własność Państwa, pozostawioną do użytkowania skarżącej Parafii.
Decyzja z dnia 6 września 1967 r., nie narusza zatem prawa w sposób wskazany w art. 156 1 kpa. Nie została bowiem naruszona norma z art. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (tj. Dz.U. 1959 Nr 14 poz. 78 ze zm.).
Na zakończenie Kolegium wskazało, że zamierzeniem ustawodawcy było uniknięcie spraw administracyjnych, takich jak wyżej rozważana. W tym celu ustawodawca ustanowił art. 60 ustawy z dnia 17.V.1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 1989 Nr 29 poz. 154 ze zm.). Ust. 8 i 9 powołanego przepisu jasno wskazuje, że kościelne osoby prawne powinny regulować stosunki własnościowe w oparciu o art. 60 ust. 1 i 5, a nie poprzez weryfikowanie wcześniejszych rozstrzygnięć administracyjnych. Skarżąca Parafia nieskutecznie dochodziła swych roszczeń w trybie art. 60 powołanej ustawy (wyrok NSA z dnia 12 lutego 2003 r. sygn. akt I SA 1653/01).
W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca Parafia powołała się na orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego dotyczące interpretacji przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podniosła, że zgodnie z powołanym orzecznictwem przejęciu na rzecz Państwa w trybie reformy rolnej nie podlegały wszystkie nieruchomości właściciela ziemskiego, lecz tylko te, które mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności rolnej. W szczególności wyłączeniu spod dekretu z 6.IX.1944 r. podlegała ta część nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym. Taki charakter niewątpliwie miała salka parafialna, skoro od 1905 r. jest we władaniu Parafii i służy celom kościelnym.
W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] utrzymało w mocy swą decyzję z dnia [...] Podtrzymując wyrażone w niej stanowisko Kolegium Odwoławcze dodało, że Parafia bezzasadnie przyjmuje, ze rozwiązania dotyczące dekretu z 6.IX.1944 r. o reformie rolnej trzeba przez analogię stosować do ustawy z 20.III.1950 r. o dobrach martwej ręki.
Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. Św. Jakuba [...] zaskarżyła powyższą decyzję skargą do Sądu Administracyjnego. Domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji skarżąca podkreśliła, że zgodnie z protokołem przejęcia gruntów z 15.VII.1950 r. wyłączono od owego przejęcia między innymi salkę parafialną, która to salka, wraz z gruntem, zawsze znajdowała się we władaniu Parafii i służyła celom kościelnym. To oznacza, że wskazany obiekt nigdy nie był związany funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym. W tej sytuacji, w ocenie skarżącej Parafii, decyzja uwłaszczeniowa, w części dotyczącej nieruchomości zabudowanej salką parafialną wydana została z rażącym naruszeniem prawa, bowiem nieruchomość ta nigdy nie była własnością Skarbu Państwa, pozostawała i nadal pozostaje we władaniu Parafii, nie była też częścią gospodarstwa rolnego użytkowanego przez Jana Foltyna. Decyzja uwłaszczeniowa naruszyła zatem art. 1 dekretu o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
Uchylając zaskarżoną decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, iż prowadząc postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej z dnia 6 września 1967 r. Nr [...] w części dotyczącej działki zabudowanej budynkiem salki parafialnej, organ orzekający zobowiązany był rozstrzygnąć, czy decyzja ta - według stanu prawnego obowiązującego w dacie jej wydania - dotknięta jest jedną z kwalifikowanych wad przewidzianych w art. 156 1 kpa, a w szczególności, czy trafnie skarżąca Parafia zarzuciła, iż wydana ona została z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 1 pkt 2 kpa).
W podstawach kwestionowanej decyzji powołano art. 1,3,4 i 18 dekretu z dnia
18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych
z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz.U. Nr 14 poz. 78 z 1959 r.). Zważywszy na zarzuty sformułowane przez skarżącą Parafię, słusznie Kolegium Odwoławcze skoncentrowało się na ocenie, czy istniały podstawy do uwłaszczenia J. F. na przedmiotowej nieruchomości, w świetle postanowień art. 1 i 18 cyt. wyżej dekretu.
Z cytowanych przepisów wynika, że przedmiotem nadania rolnikowi własności nieruchomości w trybie dekretu, mogły być tylko nieruchomości państwowe. Oceniając zaistnienie tej przesłanki uwłaszczenia Kolegium Odwoławcze przedstawiło obszerną analizę materiału dowodowego oraz przepisów ustawy z 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz.U. Nr 9 poz. 87 ze zm. zwanej dalej ustawą o dobrach martwej ręki) przyjmując ostatecznie, że z mocy w/w ustawy Państwo przejęło z dniem 23 marca 1950 r. na własność nieruchomość ziemską wraz z zabudowaniami, obejmującą między innymi teren zabudowany budynkiem salki parafialnej (tj. teren wchodzący w skład parceli nr 27, oznaczonej następnie jako działka nr 20/2; obecnie teren wchodzący w skład działki o numerze 20/3).
Tymczasem punktem wyjścia dla oceny powyższego zagadnienia winny być – zdaniem Sądu - ustalenia oparte o dane ujawnione w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, na dzień wydania decyzji uwłaszczeniowej.
Z decyzji z dnia 6 września 1967 r. wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem nadania w trybie dekretu z 18 kwietnia 1955 r. (działki nr 13/4, 7/3,20/2 wraz
z zabudowaniami) wchodziła w skład nieruchomości zapisanej w KW nr 29080, przejętej przez Skarb Państwa na podstawie przepisów ustawy z 20.III.1950 r. o dobrach martwej ręki.
Ponadto w zamieszczonej w aktach administracyjnych opinii biegłego sądowego Romana Wojtynka z 31.1.1991 r. - sporządzonej na potrzeby sprawy cywilnej Sądu Rejonowego w [...] I C 728/90 - podano, że działka nr 20/3 (wcześniej ozn. nr 20/2), jest częścią składową nieruchomości przejętej na własność Państwa z mocy cyt. wyżej ustawy, co stwierdził Wydział ds. Wyznań PWRN w [...] decyzją z dnia 19 lipca 1960 r. (L. dz. [...]) znajdującą się w aktach księgi wieczystej [...] tom II, karta 28). Ponadto w omawianej opinii sporządzonej - jak wynika z jej treści - między innymi na podstawie ksiąg wieczystych, podano, że dla przejętego na rzecz Skarbu Państwa mienia kościelnego urządzono księgę wieczystą KW nr 29080.
Oceniając zatem, czy przedmiotem uwłaszczenia J. F. była nieruchomość państwowa, Kolegium Odwoławcze winno było zbadać, czy w dacie wydania decyzji z 6 września 1967 r. Skarb Państwa był istotnie ujawniony w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości, będącej przedmiotem decyzji.
Zgodnie z obowiązującym w 1967 r. art. 18 prawa rzeczowego "domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym". Domniemanie to stanowiło podstawę i uzasadnienie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych i było wiążące dopóki nie zostało obalone stosownym orzeczeniem Sądu. Ponadto, zgodnie z wyrażoną w art. 47 i 48 kc, a wcześniej w art. 4 i 9 prawa rzeczowego zasadą, iż część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych (poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie) budynek salki parafialnej usytuowany na działce oznaczonej obecnie nr 20/3 dzielił los prawny nieruchomości gruntowej.
Przy założeniu zatem (co wymaga jednak jednoznacznego wyjaśnienia), że w dniu wydania decyzji uwłaszczeniowej, nieruchomość w niej opisana (między innymi działka nr 20/2 wraz z zabudowaniami) była ujawniona w księdze wieczystej jako własność Skarbu Państwa, to rozważania dotyczące zakresu przejęcia przez Państwo na podstawie ustawy o dobrach martwej ręki nieruchomości ziemskiej należącej do Katolickiej Gminy Kościelnej w [...] nie miałyby wpływu na ocenę legalności decyzji uwłaszczeniowej.
Sąd zaznaczył, że protokół z dnia 15.VIII.1950 r. dotyczący przejęcia przez Państwo nieruchomości wskazanej wyżej Gminy Kościelnej w trybie ustawy o dobrach martwej ręki budzi wątpliwości, skoro z jednej strony salkę parafialną wymieniono jako "zabudowania" wyłączone od przejęcia, z drugiej zaś parcela, na której owa salka była posadowiona (nr 27) nie została wymieniona jako obszar wyłączony od przejęcia, względnie pozostawiony w użytkowaniu Kościoła. Takie postanowienia protokołu nie korespondowały też z art. 2 ust. 2 ustawy z 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki, w którym ustawodawca wprawdzie zastrzegł, że Wydział do Spraw Wyznań wyłączy od przejęcia między innymi budynki, choćby stanowiły one część nieruchomości podlegających przejęciu na własność Państwa, jednak tylko takie, które stanowiły siedzibę klasztorów, kurii biskupich i arcybiskupich konsystorzy i zarządów innych związków wyznaniowych.
Kolejną przesłanką warunkującą nadanie na własność rolnikowi nieruchomości państwowej w trybie dekretu z 18.IV.1955 r. (Dz.U. Nr 14 poz. 78 ze zm.) było użytkowanie takiej nieruchomości przez rolnika na podstawie umów dzierżawy przez 3 lata przed dniem wejścia w życie dekretu i gospodarowanie na tych nieruchomościach w dacie uwłaszczenia.
Z okoliczności sprawy wynika, że J. F. nigdy nie użytkował obiektu w postaci budynku salki parafialnej, a w konsekwencji gruntu zabudowanego tym obiektem (460 m2), Ta część nieruchomości (nie wyodrębniona geodezyjnie) zawsze pozostawała we władaniu skarżącej Parafii i nigdy funkcjonalnie nie była związana z gospodarstwem rolnym.
Wobec tego Sąd za nieuprawnione uznał stanowisko Kolegium Odwoławczego, że decyzja z dnia 6 września 1967 r., w zakresie obejmującym opisaną wyżej część nieruchomości, nie naruszyła art. 1 dekretu z 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.
W konsekwencji wyrażonego w zaskarżonej decyzji poglądu, Kolegium Odwoławcze nie rozważyło, czy naruszenie powołanego wyżej przepisu miało charakter rażący
w rozumieniu art. 156 1 pkt 2 kpa, i jeśli tak, czy dopuszczalne byłoby, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy stwierdzenie nieważności części decyzji administracyjnej ( uchwała składu 7 Sędziów NSA z dnia 23 .II.1998 f. OPS 6/97 ONSA z 1998 r. z. 2 poz. 40, wyrok SN z 23.1.2003 r. III RN 3/02 OSNP 2004/4/56). Rażące naruszenie prawa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisu prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa ( wyrok NSA z 21.X.1992 f. V SA 86/92 i 436466/92, ONSA 1993 nr 1 poz. 23).
Nawiązując do ustaleń i wypowiedzi Kolegium Odwoławczego odnoszących się do zmian stanu prawnego przedmiotowej części nieruchomości, zaistniałych po wydaniu decyzji uwłaszczeniowej, Sąd wskazał, że te zagadnienia będą mogły być przedmiotem oceny i rozstrzygnięć organu dopiero w wypadku wystąpienia przesłanek z art. 156 1 pkt 2 kpa, w kontekście postanowień § 2 in fine tego przepisu.
Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego pełnomocnik uczestniczki postępowania E. M. - adwokat M. P., zarzucając zaskarżonemu wyrokowi:
1/ naruszenie przepisu art.156§1 pkt.2 kpa przez ustalenie, iż przy wydawaniu wskazanej wyżej decyzji uwłaszczeniowej doszło do rażącego naruszenia prawa w postaci przepisów dekretu z 18.4.1955r o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, podczas gdy ustalenia faktyczne' w sprawie nie pozwalają na taką ocenę,
2/ naruszenie przepisu art.156§,2 kpa przez uchylenie decyzji w celu kontynuowania postępowania administracyjnego co do stwierdzenia nieważności decyzji uwłaszczeniowej J. F. z 6.9.1967r, podczas gdy decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne i jakakolwiek jej zmiana nie może mieć wpływu na aktualny stan prawny nieruchomości w [...], której wyłącznym właścicielem jest E. M.,
3/ naruszenie przepisu art.75§1 kpa przez przyjęcie, że przedłożony przez wnioskodawcę protokół z dnia 15 lipca 1950r., w którym Skarb Państwa przejął nieruchomość od Kościoła, stanowi dokument w rozumieniu przepisu, podczas gdy nie zawiera on żadnych podpisów, czy też poświadczenia go za zgodność
z oryginałem przez jakikolwiek organ administracji państwowej na samym protokole,
a jedynie na załączniku do protokołu, z pieczęcią innego organu niż wydający decyzję uwłaszczeniową.
Stawiając zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów zastępstwa adwokackiego w/g norm przepisanych.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono nadto, iż analiza uzasadnienia Sądu I instancji pozwala na stwierdzenie iż Sąd ten rozstrzygał sprawę bardziej
z uwzględnieniem przepisów kodeksu cywilnego w zakresie własności, niż przepisów administracyjnych.
Uchylając zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z 22 sierpnia 2003r Sąd równocześnie stwierdził, że rozstrzygnięcie tej sprawy w trybie administracyjnym
i ewentualne unieważnienie decyzji uwłaszczeniowej J. F. z 1967r nie wpłynie na tytuł prawny E. M. do działki nr 20/3,na której stoi salka parafialna. E.M. jest bowiem następcą prawnym M. M., który uzyskał uwłaszczenie na tej nieruchomości w 1975r. na podstawie przepisu art. 1 ustawy z 26.10.1971r o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.. M. M. nie był następca prawnym - J.F.
Sąd przyznaje, że decyzje wydane w trybie ustawy z 1971r nie podlegają weryfikacji
w trybie postępowania administracyjnego.
Tak więc skarżący nie ma możliwości podważenia tej decyzji i uzyskania salki wraz
z stosownym gruntem z działki 20/3.
Zarówno decyzja uwłaszczająca J. F., jak i decyzja uwłaszczająca M. M., spowodowały nieodwracalne skutki prawne. Wiążą się one z sobą pod względem faktycznym i prawnym, bowiem M. M. początkowo był dzierżawcą gruntów rolnych należących do J. F..
Zgodnie z przepisem art.156 § 2 kpa jeśli decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne nie jest możliwe stwierdzenie jej nieważności.
Sąd I instancji przyznając fakty, nie stosował tego przepisu.
Nadto wnoszący skargę kasacyjną zarzuca, że przy aktualnym stanie sprawy i ustalonym stanie faktycznym brak jest podstaw do przyjęcia, że decyzja z 6.09.1967r mogła być wydana z rażącym naruszeniem prawa obowiązującego w czasie jej wydania.. J. F. był w posiadaniu przedmiotowej parceli (wg starego oznaczania nr 27). Do wydania decyzji stanowiła ona własność Państwa, następnie przyznano jej własność J.F. -jako dzierżawcy majątku pokościelnego. W takiej sytuacji przepisy dekretu z 18.4.1955r o uwłaszczeniu nie zostały naruszone.
Budynek salki z mieszkaniem organisty nie może być traktowany jako odrębna nieruchomość, albowiem związany jest z gruntem i stanowi jego część składową.
Jeśli nawet uznać protokół przejęcia z dnia 15.VII.1950r za wiarygodny, choć E.M. kwestionuje jego autentyczność, to w części dotyczącej budynku salki parafialnej, jest on niezrozumiały i sprzeczny z obowiązującymi wówczas przepisami prawa rzeczowego.
Nie może on stanowić wiarygodnego dowodu do podważenia prawidłowości późniejszej decyzji uwłaszczeniowej J.F..
Należy zatem uznać, że zaskarżony wyrok jest dowolny a jego wykonanie prowadzić będzie do przedłużenia postępowania administracyjnego i ograniczenia prawa własności E. M..
Naczelny Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:
W myśl art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153 poz. 1270 dalej: P.p.s.a) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących. podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a rozpoznaje sprawę
w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, określenia, jaką postać miało to naruszenie, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona jest konstytuujących ją elementów treściowych, co uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na powyższe wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami, sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 Ppsa).
Niniejsza skarga kasacyjna nie do końca spełnia określone wyżej warunki, gdyż poza odwołaniem się do treści art. 173 P.p.s.a. nie wskazuje, którą z postaci naruszenia prawa wymienionych w art. 174 P.p.s.a. przyjmuje za swą podstawę. Uznać jednak należało, iż poza całkowicie chybionym zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji art. 75 § 1 kpa – którego to przepisu Sąd nie stosował – skarga ma usprawiedliwione podstawy. Trafnie bowiem zarzuca Sądowi I instancji naruszenie art.156 § 1 i 2 kpa, co w postępowaniu sądowoadministracyjnym, dotyczącym, nieważności decyzji, winno być traktowane jako naruszenie prawa materialnego. Odpowiada to podstawie kasacyjnej wskazanej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a.
Rzeczą Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, rozpatrującego skargę Parafii na decyzję SKO, odmawiającą stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji z dnia 6 września 1967r., wydanej na podstawie przepisów art. 1,3,4 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955r, o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz,U. z 1959r. nr 14 poz. 78) było zbadanie, czy postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone prawidłowo tj. ustalono wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, oraz ocena, czy w świetle tych ustaleń uznać można, że decyzja z 6.09.1967r, była rażąco sprzeczna z w/w przepisami dekretu z 18.04.1955r w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.
Jak wynika z niekwestionowanych ustaleń, mocą przedmiotowej decyzji z dnia 6 września 1967r. na własność J. F. przekazana została nieruchomość rolna - parcela nr 27, obecnie oznaczona jako działka geod. nr 20/3. Salka katechetyczna znajdująca się na tej parceli nie posiadała wyodrębnionej geodezyjnie działki, a zatem w świetle obowiązujących przepisów stanowiła część składową tej parceli i dzieliła jej status prawny. Nie została też odrębnie wyszczególniona w decyzji uwłaszczeniowej. W tej sytuacji nieuzasadnione było wskazywanie przez Sąd w zaskarżonym wyroku, iż SKO winno ocenić czy, nie będąc użytkowana przez J. F., lecz pozostawiona w faktycznym użytkowaniu przez Parafię, salka ta mogła być przedmiotem uwłaszczenia J. F. decyzją z dnia 6 września 1967r na podstawie art. 1, 3, 4 w/w dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r.
Ta kwestia nie może być rozstrzygana w postępowaniu administracyjnym. Jest to bowiem spór o własność, który ma charakter cywilnoprawny.
Nie zasługuje również na aprobatę wyrażony w zaskarżonym wyroku pogląd WSA, iż dla oceny, czy decyzja uwłaszczeniowa z dnia 6.09.1967r. nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa, niezbędne jest ustalenie w oparciu o zapis w księdze wieczystej czy rzeczywiście Skarb Państwa był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu wydania tej decyzji.
Zapis w księdze wieczystej nie decydował bowiem o stanie prawnym, który wynikał
z konkretnych czynności prawnych lub – jak w tym przypadku – z mocy samej ustawy z dnia 20 marca 1950r. Rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych, na którą powołuje się Wojewódzki Sąd Administracyjny, dotyczy sfery dowodowej a nie stanu prawnego, wynikającego z konkretnych zdarzeń prawnych.
Powyższe kwestie, na które wskazuje Sąd, nie mogły więc mieć znaczenia dla oceny, czy przedmiotowa decyzja z 6.9.1967r., przyznająca J. F. własność dzierżawionej przez niego od Państwa nieruchomości rolnej, przejętej przez Państwo w trybie przepisów ustawy z dnia 20 marca 1950r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, wydana została z rażącym naruszeniem prawa.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze trafnie natomiast stwierdziło i wykazało w swej decyzji, iż decyzja z 6.09.1967r. nie narusza prawa, tj. norm dekretu z dnia 18.04.1955r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym /tj. Dz.U. z 1959r. nr 14 poz. 78 ze zm.) w sposób wskazany w art. 156 § 1 kpa. Uchylenie tej decyzji przez WSA z przyczyn wskazanych w wyroku stanowi więc naruszenie tego przepisu.
Odrębną kwestią jest nie uwzględnienie przez Sąd podnoszonego także przez stronę wystąpienia w sprawie nieodwracalnych skutków prawnych (art. 156 § 2 Kpa).
Nie jest bowiem trafne stanowisko Sądu, iż zagadnienie to może być przedmiotem oceny i rozstrzygnięć organu dopiero w wypadku stwierdzenia wystąpienia przesłanek z art. 156 § 1 pkt 2 kpa, w sytuacji, gdy wystąpienie w sprawie nieodwracalnych skutków prawnych nie budzi wątpliwości.
Nie chodzi tu o stan faktyczny spowodowany istnieniem lub wykonaniem wadliwej w rozumieniu art. 156 § 1 kpa decyzji. Obojętne też, czy istnieją faktyczne (materialne bądź techniczne) możliwości odwrócenia następstw spowodowanych przez taką decyzję, a w szczególności przywrócenie stanu poprzedniego. Chodzi o możliwość uchylenia zaistniałych skutków w oparciu o przepisy obowiązującego prawa. Organ administracji publicznej może bowiem działać tylko na mocy przepisów ustawowych lub wydanych z upoważnienia ustawowego. Nieodwracalność skutków prawnych decyzji administracyjnej musi być zatem rozpatrywana w zakresie obowiązywania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego, stosowanych przez organ administracji w sprawach indywidualnych. Wprawdzie inne organy państwowe, działając na podstawie innych przepisów, mogłyby obalić te skutki prawne, ale takie działania nie są dostępne organowi administracyjnemu, jako wykraczające poza jego właściwość, zadania i kompetencje. W szczególności organ administracji nie może odwoływać się do aspektów cywilnoprawnych danej sprawy.
W niniejszej sprawie nieodwracalne skutki prawne wywołane decyzją z dnia 6.09.1967r. wynikają zarówno z przepisów ustawy z dnia 17.05.1989r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. nr 29 poz. 154 ze zm.), która w art. 60 ust. 8 i 9 wskazuje, że regulacja stosunków własnościowych kościelnych osób prawnych, wynikających m.in. z przepisów ustawy z 20.05.1950r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki (Dz.U. nr 9 poz. 87 ze zm.) powinna następować w trybie wskazanym w art. 60 ust. 5 w/w ustawy z 17.05.1989r., nie zaś przez weryfikowanie wcześniejszych decyzji administracyjnych, jak też z przepisów ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27 poz. 250), na mocy której (art. 1 oraz art. 12) własność tej nieruchomości nabył M. M.. Wynikający z tych przepisów stan prawny nie może być weryfikowany w trybie administracyjnym, na co również trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze.
W tym stanie rzeczy uznać należało, że uchylając zaskarżoną decyzję z motywów wskazanych w zaskarżonym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny dopuścił się naruszenia prawa materialnego tj. art. 156 § 1 i 2 kpa, co trafnie zarzuca skarga kasacyjna. Wobec braku naruszeń przepisów postępowania Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.188 P.p.s.a orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 P.p.s.a.