I OSK 574/24

I OSK 574/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-31
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-14
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska
Piotr Niczyporuk
Piotr Przybysz /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Gl 1001/23 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2023-11-03
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 30 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 3 listopada 2023 r., sygn. akt ll SA/GI 1001/23 w sprawie ze skargi S.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 13 kwietnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/959/2023/8390 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu sprawy ze skargi S.K. (dalej: skarżący, skarżący kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 13 kwietnia 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/959/2023/8390, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wyrokiem z 3 listopada 2023 r., sygn. akt ll SA/GI 1001/23, oddalił skargę.
Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożył skarżący zastępowany przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości.
W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji:
a) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie ziściły się przesłanki umorzenia skarżącemu zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego;
b) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c). PostAdmU w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 KPA, poprzez dowolną, a nie swobodną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, skutkującą przyjęciem, że skarżący zważywszy na jego sytuację osobistą i dochodową ma możliwość uregulować zobowiązanie alimentacyjne wynikające z wypłaconych uprzednio świadczeń z funduszu alimentacyjnego, podczas gdy oceniając materiał dowodowy w sposób swobodny Sąd powinien dojść do wniosku, że spłata takiego zobowiązania przez osobę z niezdolnością do pracy, z poważnymi problemami zdrowotnymi, wymagającą specjalistycznego leczenia i rehabilitacji nie jest możliwa i brak jest perspektyw na jej uregulowanie w przyszłości.
Podnosząc powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów pomocy prawnej świadczonej skarżącemu przez pełnomocnika z urzędu w niniejszym postępowaniu, albowiem koszty te nie zostały przez stronę pokryte ani w całości, ani w części. Ponadto zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy.
Odpowiedź na skargę kasacyjną złożył organ wnosząc o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 935; dalej jako "p.p.s.a."), a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują.
Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą kasacyjnie naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego czy też procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony skarżącej kasacyjnie do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.
Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Spór w rozpoznawanej sprawie koncentruje się wokół zagadnienia prawidłowości odmowy umorzenia skarżącemu znajdującemu się w trudnej sytuacji materialnej i życiowej zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Orzekające w sprawie organy odmówiły umorzenia skarżącemu wspomnianych należności wraz z odsetkami uznając, że nie zaszły podstawy do przyznania mu wspomnianej ulgi w spłacie należności. Stanowisko to zostało zaakceptowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, który przywołanym na wstępie wyrokiem oddalił złożoną skargę. W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że wspomniana ulga przyznawana jest w ramach uznania administracyjnego, co powoduje, że kontrola sądowa takiego rozstrzygnięcia ogranicza się do zbadania, czy postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone prawidłowo, a uzasadnienie kontrolowanego rozstrzygnięcia nie wskazuje, że odmowa uwzględnienia wniosku z uwagi na przedstawiony tok rozumowania organu nosi cechy dowolności. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach postępowanie zostało przeprowadzone adekwatnie do przesłanek przyznania pomocy wskazanej we wniosku, a przedstawiony w uzasadnieniu decyzji wywód wskazuje, że rozstrzygnięcie znajdowało poparcie w ustalonym stanie faktycznym i uwzględniało słuszny interes strony.
Mając powyższe na uwadze, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r. poz. 1993; dalej: ustawa alimentacyjna) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Analiza zacytowanego przepisu wskazuje, że przesłankami decydującymi o dopuszczalności udzielenia ulgi w spłacie należności w jednej z przewidzianych w nim form poza złożeniem wniosku przez dłużnika alimentacyjnego jest jego sytuacja dochodowa i rodzinna. Przepis ten, przez zastosowanie zwrotu "organ (...) może", wskazuje, że nawet wykazanie przez dłużnika odpowiednio niekorzystnej sytuacji dochodowej czy rodzinnej nie powoduje, że organ ma obowiązek przyznania wspomnianej ulgi. Jednocześnie zacytowany przepis nie przewiduje w sposób wyraźny innych kryteriów zastosowania tej instytucji, co oznacza to, że na możliwość zastosowania tego przepisu wpływu nie mają inne okoliczności, jak stan zdrowia dłużnika czy jego możliwości zarobkowe, o ile w ocenie organu nie będą one stanowiły elementu określającego słuszny interes obywatela.
W rozpoznawanej sprawie organy ustaliły, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i utrzymuje się ze świadczenia rentowego w wysokości 1 313,79 zł. Świadczenie rentowe jest zajęte przez komornika sądowego, który dokonuje potrąceń w wysokości 720 zł miesięcznie. Skarżący jest właścicielem 1/3 domu o powierzchni 92 mkw oraz 1/3 działki o powierzchni 42a. Ponadto z niekwestionowanego przez skarżącego stanu faktycznego sprawy wynika, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy do 31 stycznia 2026 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 3 stycznia 2023 r.) oraz nie jest zdolny od pracy fizycznej, wymaga wielospecjalistycznej opieki lekarskiej i rehabilitacji, a schorzenia mają charakter postępujący (zaświadczenie o stanie zdrowia z 23 listopada 2022 r.).
Z uwagi na powyższe, rację należy przyznać rozpatrującym wniosek organom, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego same w sobie nie dają podstaw do zastosowania instytucji unormowanej w art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Brak osób na utrzymaniu i przyznana kwota świadczenia rentowego pozwalają bowiem na egzekwowanie należności w kwocie umożliwiającej skarżącemu poniesienie opłat za energię elektryczną i dostarczanie wody i odprowadzanie ścieków, a także kosztu lekarstw.
Również sytuacja osobista i zdrowotna skarżącego, a także jego wiek nie przemawiają za przyznaniem prymatu jego interesowi nad interesem obywateli przejawiającym się w egzekwowaniu od dłużników alimentacyjnych ciążących na nich należności wynikających z faktu poniesienia ciężaru alimentacyjnego przez społeczeństwo w zastępstwie osoby zobowiązanej. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający, gdyż obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka przez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Co więcej, każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. W takiej sytuacji, gdzie brak jest szczególnie uzasadnionej okoliczności uzasadniającej umorzenie, byłoby to sprzeczne z założeniami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i prowadziłoby do niedozwolonej, rozszerzającej interpretacji przesłanek z art. 30 ust. 2 tej ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 611/16). Jednocześnie zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych uzyskiwanie niskich dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja finansowa i rodzinna jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą normę prawną statuującą obowiązek zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Wobec tego sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego (por.m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2432/23, z 21 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1833/23).
Zauważyć dalej należy, że umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej zapada w ramach uznania administracyjnego. To oznacza, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania ulgi, organ może, ale nie musi, ulgę taką przyznać. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu uznania administracyjnego nie obejmuje kryterium celowości, zasadniczego w przypadku uznania, lecz koncentruje się na badaniu, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego, czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami. Analiza akt sprawy dowodzi, że prawidłowo Sąd Wojewódzki ocenił, że w niniejszej sprawie nie przekroczono granic uznania administracyjnego.
W świetle powyższych wywodów, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone w rozpoznawanej sprawie zgodnie z obowiązującymi przepisami i adekwatne do zakresu wynikającego z art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, a wnioski organów utrwalone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jako racjonalne i uzasadniające odmowę przyznania skarżącemu ulgi w spłacie ciążących na nim długów alimentacyjnych nie nosiły cech dowolności. W świetle zebranego w sprawie w toku postępowania administracyjnego materiału, trafnie uznały organy, a Sąd I instancji stanowisko to zaakceptował, że w aktualnym stanie nie ziściły się przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku skarżącego kasacyjnie.
Z przedstawionych powyżej powodów, skoro zaskarżony wyrok odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.), przyznawane jest natomiast przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a.
Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.