I OSK 56/25

I OSK 56/25 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-12-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2025-01-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 4/24 - Wyrok WSA w Krakowie z 2024-07-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok w części i uchylono decyzje I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 775
art. 7, art. 77 § 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.)
Dz.U. 2023 poz 1993
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 182 § 2, art. 183 § 1 i 2, art. 188, art. 203 pkt 1
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: NSA Marek Stojanowski NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 15 lipca 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 4/24 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 23 października 2023 r., nr SKO.AI./4112/88/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami 1. uchyla pkt 1 zaskarżonego wyroku, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy T. z dnia 31 sierpnia 2023 r., nr GOPS-FA-544-331/2023; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz J. B. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
WOJEWÓDZKI SĄD ADMINISTRACYJNY W KRAKOWIE WYROKIEM Z 15 LIPCA 2024 R. ODDALIŁ SKARGĘ J. B. NA DECYZJĘ SAMORZĄDOWEGO KOLEGIUM ODWOŁAWCZEGO W [...] Z 23 PAŹDZIERNIKA 2023 R. W PRZEDMIOCIE ODMOWY UMORZENIA NALEŻNOŚCI Z TYTUŁU WYPŁACONYCH ŚWIADCZEŃ Z FUNDUSZU ALIMENTACYJNEGO WRAZ Z ODSETKAMI ORAZ PRZYZNAŁ PEŁNOMOCNIKOWI SKARŻĄCEGO KWOTĘ 480 ZŁ PODWYŻSZONĄ O PODATEK OD TOWARÓW I USŁUG TYTUŁEM POMOCY PRAWNEJ UDZIELONEJ Z URZĘDU.
Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 27 czerwca 2023 r. skarżący wystąpił do Wójta Gminy T. o udzielenie ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez umorzenie należności w całości wraz z odsetkami.
Organ decyzją z 31 sierpnia 2023 r. odmówił skarżącemu udzielenia wskazanej powyżej ulgi, uznając, że sytuacja dochodowa skarżącego była trudna, jednakże umorzenie zadłużenia prowadziłoby do przerzucenia obowiązku utrzymania dzieci skarżącego na wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Dodatkowo uznał, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia przyznania wnioskowanej ulgi.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego Kolegium decyzją z 23 października 2023 r. utrzymało w mocy zaskarżona decyzję. W uzasadnieniu wskazało, że wywiad środowiskowy nie dał podstaw do uznania, że sytuacja skarżącego pozwala na przyznanie mu wnioskowanej ulgi w spłacie należności. Organ zauważył, że skarżący zatrudniony jest na podstawie umowy o pracę, która daje stabilne źródło dochodu, a skarżący nie legitymuje się orzeczeniem o stanie niepełnosprawności wskazującym na brak możliwości zarobkowania.
Przywołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że umorzenie należności alimentacyjnych stanowi wyjątek od zasady zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego świadczeń wypłaconych osobom, względem których spoczywał na nim obowiązek alimentacyjny, w związku z czym przesłanki przyznania tej ulgi muszą być interpretowane ściśle. Stwierdził, że rozstrzygające sprawę organy ustaliły sytuację dochodową, rodzinną i majątkową skarżącego i na tej podstawie zasadnie przyjęły, że w przypadku skarżącego nie zachodzą nadzwyczajne okoliczności, które uzasadniałyby zwolnienie go z obowiązków wobec funduszu alimentacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący zastępowany przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy. Pełnomocnik zaskarżył to rozstrzygnięcie w zakresie, w jakim oddala on złożoną skargę, wniósł o jego uchylenie w zaskarżonej części wraz z decyzjami organów obu instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych, a w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej o przyznanie nieuiszczonych w całości ani części przez skarżącego kosztów zastępstwa procesowego świadczonego w ramach prawa pomocy.
Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: p.p.s.a., przez jego niezastosowanie i oddalenie skargi, mimo że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego istniały przesłanki do uwzględnienia skargi, gdyż organ drugiej instancji naruszył art. 7, art. 77 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: k.p.a., przez brak wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego zebranego w sprawie oraz dowolną jego ocenę, dokonaną wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, skutkującą błędnym przyjęciem, że aktualna sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego nie stanowią okoliczności szczególnych, uzasadniających przyznanie ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2023 r. poz. 1993, z późn. zm.), dalej: ustawa alimentacyjna, co przejawiało się w szczególności w zupełnym niezwróceniu uwagi na to, że skarżący ma obecnie na utrzymaniu córkę, na którą pierwotnie wypłacane były środki z funduszu alimentacyjnego, a tym samym spłata zadłużenia odbywa się kosztem zaspokojenia aktualnych potrzeb córki.
Uzasadniając powyższe zarzuty, pełnomocnik wskazał na fakt śmierci matki dziecka skarżącego i przejęcie przez niego opieki nad małoletnią córką. Podkreślił, że powyższe spowodowało przejęcie przez skarżącego w całości kosztów utrzymania córki. Argumentował, że spłata zadłużenia alimentacyjnego przy niskich dochodach skarżącego odbywa się z uszczerbkiem dla możliwości utrzymania córki, na którą były pobierane alimenty z funduszu alimentacyjnego. Dodatkowo pełnomocnik podniósł, że uzasadnienia decyzji obu organów bazują na ogólnych stwierdzeniach i powołaniu tez pochodzących z innych orzeczeń i pozbawione są rzetelnej, indywidualnej analizy sprawy.
Pismem z 22 października 2024 r. pełnomocnik zrzekł się prawa rozpatrzenia skargi kasacyjnej na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.
Mając na uwadze treść zarzutu kasacyjnego, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Ponadto stosownie do treści art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ponadto w myśl art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.
Analiza zacytowanych powyżej przepisów wskazuje, że wydanie decyzji administracyjnej musi zostać poprzedzone zgromadzeniem i rozważeniem materiału dowodowego pozwalającego na dokonanie oceny czy spełnione zostały przesłanki przyznania stronie postępowania określonego uprawnienia bądź nałożenia na nią przewidzianego w przepisach prawa obowiązku lub ciężaru. W rozpoznawanej sprawie przesłanki te wynikają z art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zauważyć w tym miejscu należy, że wprawdzie decyzja w przedmiocie przyznania albo odmowy przyznania ulgi w spłacie należności alimentacyjnych jest poddana uznaniu organu administracji publicznej, ale wydanie decyzji nie może zapaść na podstawie dowolnych przesłanek i musi zostać poprzedzone dokonaniem ustaleń w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej osoby występującej o przyznanie tej ulgi, a następnie rozważenie znaczenia i wpływu ustalonych okoliczności na zasadność przyznania ulgi.
Analizując pod tym kątem zarówno zaskarżony wyrok, jak i decyzje organów obu instancji, zauważyć należy, że koncentrują się one wokół sytuacji dochodowej skarżącego. Sąd i organy szczegółowo rozważają dochody skarżącego i ciążące na nim obowiązki finansowe. Jednocześnie zasadniczo w całości pomijają kwestie sytuacji rodzinnej skarżącego, pomimo że w toku postępowania ustalono, że z uwagi na śmierć matki dziecka przejął on opiekę nad córką i ciężar jej utrzymania, a także, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z inną osobą pozbawioną możliwości zarobkowania na skutek niepełnosprawności. Ustalenia te nie znalazły jednakże odzwierciedlenia w rozważaniach organów, które nie dokonały oceny sytuacji rodzinnej skarżącego. Oznacza to, że ocena dokonana przez organy obu instancji była niepełna z punktu widzenia art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, a wydane rozstrzygnięcia zostały podjęte z naruszeniem zasad wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wydane w takich warunkach rozstrzygnięcia w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego noszą znamiona dowolności, co uzasadniało wyeliminowanie ich z obrotu prawnego przez sąd administracyjny.
Brak dostrzeżenia powyższej okoliczności przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie i skupienie się przez ten sąd, w ślad za rozważaniami organów, wyłącznie na kwestiach dochodowych powoduje, że naruszenie przepisów postępowania wskazanych w zarzucie kasacyjnym miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Na marginesie powyższego należy także wskazać, że pominięcie przez organy kwestii sytuacji rodzinnej skarżącego spowodowało, że ocena sprawy przedstawiona w uzasadnieniach decyzji obu organów została przeprowadzona wyłącznie z uwzględnieniem interesu społecznego w spłacie zadłużenia alimentacyjnego bez wskazania, z jakich przyczyn przeważa on nad słusznym interesem skarżącego przejawiającym się w uzyskaniu ulgi w spłacie należności, co jak się wydaje, umknęło autorowi skargi kasacyjnej.
Odnosząc się z kolei do argumentacji autora skargi kasacyjnej dotyczącej wadliwego sporządzenia uzasadnień decyzji obu organów, brak było podstaw do jej uwzględnienia. Jak wskazano powyżej, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, które określone są przez podstawy prawne zarzutów kasacyjnych. Samo sformułowanie argumentacji określonej treści bez przypisania jej do określonego zarzutu kasacyjnego ze wskazaną podstawą prawną uniemożliwia wzięcie pod uwagę tej argumentacji. Znajduje się ona bowiem poza granicami skargi kasacyjnej zakreślonymi w niej zarzutami. Jednocześnie należy wyjaśnić, że rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest formułowanie, uzupełnianie ani modyfikowania zarzutów skargi kasacyjnej i zastępowanie w tym zakresie pełnomocnika strony skarżącej kasacyjnie działającego w ramach tzw. przymusu adwokacko-radcowskiego.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok nie odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 188 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji, tj. uznając skargę kasacyjną za zasadną, uchylił zaskarżony wyrok, a przyjmując, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, po rozpoznaniu skargi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję wraz z poprzedzającą ją decyzją Wójta Gminy T..
Ponownie rozpoznając sprawę, organy zobowiązane będą do przeanalizowania sytuacji rodzinnej skarżącego obok jego sytuacji dochodowej i – w razie konieczności – uzupełnienia postępowania wyjaśniającego w tym zakresie, a następnie do wskazania jak sytuacja ta, z punktu widzenia słusznego interesu strony, odnosi się do interesu społecznego.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.