I OSK 557/24

I OSK 557/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-25
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-03-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Joanna Skiba
Karol Kiczka
Piotr Niczyporuk /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 674/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-09-21
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 188
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Karol Kiczka Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 września 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 674/23 w sprawie ze skargi K. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 20 lutego 2023 r. nr SKO-NP-4115-523/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 26 października 2022 r. nr GOPS.5211.88.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz K. W. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 21 września 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 674/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie (dalej: "Sąd I instancji") oddalił skargę K. W. (dalej: "Skarżąca") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu (dalej: "Kolegium", "Organ") z 20 lutego 2023 r., nr SKO-NP-4115-523/22
w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia
Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką M. H. (dalej: "matka"), legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 6 czerwca 2022 r.
Decyzją Wójta Gminy [...] (dalej: "Wójt") z 26 października 2022 r., znak: GOPS.5211.88.2022 orzeczono o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadniono niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej: "u.ś.r."), która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.
Na skutek odwołania Skarżącej Kolegium decyzją z 20 lutego 2023 r., nr SKO-NP-4115-523/22 utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja jest słuszna, albowiem w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.
Przywołując okoliczności faktyczne sprawy Kolegium wskazało, że Skarżąca mieszka w [...] ul. [...], natomiast jej matka wraz
z mężem mieszkają w [...], ul. [...] i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Mąż matki Skarżącej legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Matka Skarżącej (l. 81) stale pobiera leki, porusza się w obrębie mieszkania i posesji z pomocą osoby drugiej, ze względu na zawroty głowy. Wypowiada się w miarę logicznie, większość czasu spędza w domu w pozycji siedzącej lub leżącej. Jak podała Skarżąca, w celu sprawowania opieki nad matką zrezygnowała z zatrudnienia 19 września 2022 r. oraz nie podejmuje pracy zarobkowej. Obecnie jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i koncentruje się na sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką. Opieka ta polega na: podawaniu leków i robieniu zakupów, asekuracji matki podczas poruszania się, utrzymaniu higieny osobistej, przygotowaniu i podaniu posiłków, robieniu prania, sprzątaniu mieszkania, pomaganiu w ubieraniu się, zabieraniu matki na wizyty lekarskie i konsultacje lekarskie, na badania. Skarżąca oświadczyła, że w ramach opieki nad matką spędza u niej od 8 do 10 godzin dziennie. Ponadto – jak stwierdziła - rodzice mają telefon i o każdej porze dnia i nocy mogą ją wezwać, a ona jest do dyspozycji 24 godziny na dobę.
Biorąc pod uwagę powyższe Kolegium uznało, że w realiach niniejszej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez odwołującą, a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem faktycznie zakres opieki jakiej wymaga matka Skarżącej i jaki faktycznie wykonuje Skarżąca nie jest tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie przez Skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym.
Dodatkowo wskazano, że oprócz Skarżącej zobowiązana alimentacyjnie względem matki jest jeszcze jej szósta rodzeństwa, względem której nie zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające współdzielenia ze skarżącą opieki nad matką.
Skargę na powyższą decyzję do Sądu I instancji wniosła Skarżąca.
Wyrokiem z dnia 21 września 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 674/23 – Sąd I instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej "p.p.s.a."), oddalił wniesioną skargę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13.
W dalszej kolejności Sąd I instancji podał, że podziela też stanowisko Kolegium, że mimo błędnego stanowiska Wójta w zakresie ww. aspektu, decyzję należało utrzymać w mocy z uwagi na niezaistnienie przesłanki w postaci związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.
Zdaniem Sądu I instancji, z niekwestionowanych okoliczności sprawy wynika, że matka Skarżącej leczy się na niewydolność krążenia, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę aorty, cukrzycę typu 2, przewlekłą chorobę nerek, przewlekłe zawroty głowy. Leczenie prowadzi u lekarza rodzinnego, konsultuje się w Poradni Kardiologicznej, Ortopedycznej, Diabetologicznej i Okulistycznej. Skarżąca w ramach sprawowanej opieki podaje matce leki, robi zakupy, asekuruje matkę podczas poruszania się, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowuje i podaje posiłki, robieni pranie, sprzątanie mieszkania, pomaga w ubieraniu się, zabiera matkę na wizyty lekarskie i badania. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej opieka nad matką zajmuje jej 8 do 10 godzin, a czasem nawet 24 godziny na dobę.
Zdaniem Sądu I instancji, zakres sprawowanej przez Skarżącą opieki w odniesieniu do stanu zdrowia matki skarżącej nie wypełnia przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd I instancji podał, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby
w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy. Opieka ta powinna być zatem w takim stopniu absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego.
W ocenie Sadu I instancji, stan faktyczny sprawy wskazuje, że matka Skarżącej niewątpliwie jest osobą z wieloma schorzeniami i wymaga wsparcia, ale jednak nie jest osobą obłożnie chorą, czy bez kontaktu, tudzież z objawami wymagającymi ciągłej obecności opiekuna. Jest w stanie przemieszczać się po mieszkaniu przy pomocy kul lub balkonika i jak stwierdził pracownik socjalny jest osobą komunikatywną. Również zgodnie z twierdzeniami Skarżącej rodzice w razie potrzeby dzwonią do niej, zatem są w logicznym kontakcie. Stan matki nie wskazuje aby była ona zależna od drugiej osoby w stopniu uniemożliwiającym pozostawienie jej samej w domu na część dnia. Skarżąca nie mieszka razem z matką, co świadczy o przynajmniej częściowej samodzielności matki w codziennym funkcjonowaniu. Opieka sprawowana przez Skarżącą, nie ma więc takiego charakteru, żeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności jak: przygotowanie posiłków, pomoc w ubieraniu, sprzątanie, gotowanie, wyjazdy do lekarzy, wykupywanie leków i pomoc w ich zażywaniu mogły być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności Skarżącej. Również pomoc w czynnościach higienicznych jest wykonywana zwykle w określonych porach dnia lub raz na jakiś czas, a zatem i ta czynność nie ma charakteru ciągłego. Są to typowe czynności dnia codziennego, które mogą być wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i wykonujące je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, mające pod opieką starszych zwykle schorowanych rodziców. Ponadto rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. W niniejszej sprawie Skarżąca nie mieszka razem z matką, co świadczy o przynajmniej częściowej samodzielności matki w codziennym funkcjonowaniu.
Dodatkowo zdaniem Sądu I instancji, poza brakiem istnienia związku przyczynowo – skutkowego, Organ słusznie zauważył, że Skarżąca ma jeszcze szóstkę rodzeństwa, w równym stopniu zobowiązanego alimentacyjnie względem matki. Czwórka z nich przebywa w [...], a dwójka pracuje i ma swoje rodziny.
Reasumując Sąd I instancji podał, że nie kwestionuje stanu zdrowia matki Skarżącej i konieczności opieki oraz faktu, że Skarżąca tę opiekę sprawuje. Jednakże samo sprawowanie opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Musi to być opieka o takim charakterze i natężeniu, że wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej choćby
w częściowym wymiarze. Taka opieka – w ocenie Sądu I instancji – nie miała miejsca w realiach kontrolowanej sprawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszeni:
I. prawa materialnego, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez Skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego.
II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj. art. 151 p.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej: "k.p.a.") bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
Wobec powyższego Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Nadto, wniosła o zasądzenie kosztów postępowania oraz zrzekła się przeprowadzenia rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, zatem podlegała uwzględnieniu.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ Skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a organ, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.
W środku zaskarżenia sformułowano zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego jak i procesowego, przy czym za sporne w sprawie uznać należy zaistnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością rezygnacji przez Skarżącą z zatrudnienia a potrzebą sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną
w stopniu znacznym matką. Rozstrzygnięcia również wymaga kwestia, czy podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być okoliczność, że rodzeństwo strony (w równym stopniu zobowiązane do alimentacji względem matki) opieki takiej nie podejmuje.
Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują
z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Powołany przepis u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, których spełnienie jest konieczne, by danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Opisywana norma formułuje warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. W jej świetle przyjąć należy, że strona ubiegająca się o ustalenie tego prawa powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotną jest tu także ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie tej formy pomocy.
Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Za zasadne uznać w tym kontekście należy prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia przez opiekuna zatrudnienia wobec konieczności sprawowania czynności opiekuńczych, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu ich sprawowania. Norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. odnosi się więc wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Prawodawca wymaga bowiem, by brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w ww. normie pozostawały
w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że czynności opiekuńcze muszą w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy
i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej regulacji brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która pomocy tego typu wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, opieka powinna mieć charakter stały, długotrwały w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalny, zaś jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniający do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy,
a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej wsparcia, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych, itp.
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, zgodzić się należy ze Skarżącą kasacyjnie, że jej matka, u której stwierdzono miażdżycę aorty, nadciśnienie tętnicze, niewydolność krążenia, przewlekłą chorobę nerek, przewlekłe zawroty głowy
a ponadto choruje na cukrzycę – nie może zostać uznana za osobę, która nie wymaga stałej i długotrwałej opieki innej osoby. Z akt administracyjnych sprawy wynika, że podopieczna to osoba, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od
6 czerwca 2022 r. Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności
w [...] z dnia 7 lipca 2022 r. Skarżąca mieszka w [...] , ul. [...] , natomiast jej matka wraz z mężem mieszkają w [...] , ul. [...] i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Mąż matki Skarżącej legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Matka Skarżącej (l. 81) stale pobiera leki, porusza się w obrębie mieszkania i posesji
z pomocą osoby drugiej, ze względu na zawroty głowy. Wypowiada się w miarę logicznie, większość czasu spędza w domu w pozycji siedzącej lub leżącej. Korzysta z Poradni Kardiologicznej, Ortopedycznej, Diabetologicznej i Okulistycznej.
W aktach sprawy znajduje się również wywiad środowiskowy z 6 października 2022 r., opisujący wykonywane przez stronę w ramach opieki nad matką czynności oraz złożone pod odpowiedzialnością karną oświadczenie wnioskodawcy z tej samej daty.
Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że Skarżąca zamieszkuje
w bliskim sąsiedztwie podopiecznej, sprawując nad nią opiekę w zakresie 8 do 10 godzin dziennie, a czasem nawet przez 24 godziny na dobę.
Skarżąca w ramach sprawowanej opieki podaje matce leki, robi zakupy, asekuruje matkę podczas poruszania się, pomaga w utrzymaniu higieny osobistej, przygotowuje i podaje posiłki, robieni pranie, sprzątanie mieszkania, pomaga
w ubieraniu się, zabiera matkę na wizyty lekarskie i badania. Zgodnie z oświadczeniem skarżącej opieka nad matką zajmuje jej 8 do 10 godzin, a czasem nawet 24 godziny na dobę. Matka strony względu na stan zdrowia oraz typ schorzenia nie może funkcjonować samodzielnie (wymaga pomocy przy poruszaniu się, czynnościach samoobsługowych, przy przygotowaniu i podawaniu posiłków, itp.). Większość czynności opiekuńczych wykonywanych jest przez wnioskodawczynię codziennie lub klika razy dziennie – co wynika tak z wywiadu środowiskowego, jak i ze złożonych
w sprawie oświadczeń – stan ten nie jest kwestionowany przez organy.
Twierdzenia ww. wywiadu, treść orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji oraz złożonych do akt sprawy oświadczeń, jednoznacznie wskazują na szeroki zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez stronę wobec matki, ich czasochłonność oraz bezpośredni związek z aktualnym brakiem podejmowania przez nią aktywności zawodowej.
Z tych względów, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie można zaakceptować stanowiska Sądu I instancji oraz organów, odnośnie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia
a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad niepełnosprawną. Z akt sprawy wynika bowiem, że podopieczna ze względu na stan zdrowia i typ schorzenia, wymaga całodobowej opieki oraz obecności osoby, która będzie stale w pobliżu, gotowa do stałego świadczenia pomocy. Częstotliwość z jaką Skarżąca pomaga matce
w czynnościach niezbędnych do zaspokojenia jej podstawowych życiowych potrzeb (szczególnie higienicznych, czy dotyczących poruszania się, czy przyjmowania posiłków) w istotny sposób ogranicza czasowo możliwość podjęcia przez nią pracy.
W analizowanej bowiem aktualnie sprawie, organy i następnie Sąd Wojewódzki miały za zadanie dokonać walidacji spełnienia warunków koniecznych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do opieki sprawowanej przez Skarżącą nad niepełnosprawną matką.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko wyrażone przez WSA i organy nie znajduje oparcia w materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Trudno bowiem przyjąć, że matka Skarżącej, która wymagaj pomocy przy wielu czynnościach oraz jej stan zdrowia nie rokuje poprawy, nie jest osobą wymagającą stałej obecności opiekuna i długotrwałej opieki. W ocenie Sądu kasacyjnego aktualna sytuacja zawodowa Skarżącej, jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jej matki, a więc również zakresem faktycznej opieki, który zależy bezpośrednio od kondycji podopiecznej.
Nieuprawnione w związku z tym było stanowisko Kolegium, podzielone następnie przez Sąd I instancji, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez Skarżącego nie koliduje z możliwością podjęcia przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W opisanym wyżej stanie faktycznym sprawy uznać należy, że kwestionowany przez organy i Sąd I instancji związek pomiędzy rezygnacją przez stronę z zatrudnienia i brak możliwości ponownego podjęcia aktywności zawodowej, pozostawały w związku z koniecznością opieki nad matką. Organy oraz Sąd I instancji w swoich rozważaniach dotyczących ww. związku przyczynowo-skutkowego skupiły na hipotetycznej możliwości sprawowania opieki przez pozostałe rodzeństwo wnioskującego.
Zdaniem Sądu kasacyjnego, ocena całokształtu sprawy nie pozwala na przyjęcie, żeby stan zdrowia osoby podlegającej opiece był na tyle dobry, aby mogła ona przez większość czasu funkcjonować samodzielnie, bez wsparcia i pomocy innej osoby
w wymiarze, który umożliwiałby opiekunowi równoczesne podjęcie pracy zarobkowej. Analizując i poddając ocenie stan sprawy, należy każdorazowo brać pod uwagę indywidualną sytuację podopiecznego, determinowaną jego stanem zdrowia
i warunkami bytowymi. Istotnym jest tu nie tylko związek przyczynowo–skutkowy pomiędzy opieką a rezygnacją przez opiekuna z zatrudnienia, ale przede wszystkim potencjalna możliwość świadczenia, czy podjęcia pracy – bezpośrednio związana
z potrzebami osoby niepełnosprawnej podlegającej opiece – a określona ramami jej możliwości samodzielnego funkcjonowania, również w aspekcie radzenia sobie
z czynnościami dnia codziennego. Ponownego podkreślenia wymaga, że pod pojęciem opieki stałej rozumie się stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, gotowość
i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Konsekwencją powyższego stanu jest brak faktycznej możliwości podjęcia zatrudnienia przez osobę zainteresowaną przyznaniem świadczenia. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w analizowanej sprawie, bowiem opieka sprawowana przez Skarżącą nad matką nosi cechy opieki stałej i długotrwałej.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela również poglądu Sądu I instancji postulującego akceptację dla stanowiska, że strona wnioskująca, przed wystąpieniem
o ustalenie prawa do świadczenia z u.ś.r. ma obowiązek rozważyć alternatywne scenariusze opieki nad osobą niepełnosprawną – a w szczególności kwestie angażujące osoby w tym samym stopniu zobowiązane do alimentacji podopiecznego
(w analizowanej sprawie: rodzeństwa).
Podkreślić w tym miejscu należy, że norma art. 17 ust. 1 u.ś.r. jasno wylicza przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest w tej sytuacji wprowadzanie przez organy administracyjne i sanowanie przez Sąd Wojewódzki, dodatkowych negatywnych przesłanek ustalenia prawa do tego rodzaju pomocy. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc posiadanie przez wnioskodawcę rodzeństwa, na równi obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym wobec niepełnosprawnej siostry. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazuje ono, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji, można przyznać świadczenie jednej
z nich, pod warunkiem, gdy spełnia ona przewidziane prawem przesłanki (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22;
z dnia 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z dnia 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23, wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl).
Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionuje tym samym obowiązku alimentacyjnego rodzeństwa Skarżącego wobec matki, jednak wskazuje na konieczność rozróżnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy obok wnioskującej osoby (spełniającej warunki do jego przyznania) są jeszcze inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu z osobą wymagającą opieki od sytuacji złożenia wniosku o przyznanie świadczenia przez osobę potencjalnie uprawnioną,
a zobowiązaną w dalszej kolejności – gdy istnieją osoby bliżej spokrewnione. Podkreślenia wymaga, że u.ś.r. w sytuacji, gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w tym samym stopniu, nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się
z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Skoro zatem Skarżąca, jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którym przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to do niej należy wybór czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie opieki osobistej (nie podejmując, bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie i dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem, czy przekazując stosowną kwotę na zatrudnienie profesjonalnego opiekuna.
Ponownie rozpoznając wniosek Skarżącej kasacyjnie organy uwzględnią wskazaną powyżej wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r., ocenę okoliczności niepodejmowania przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a także charakteru opieki i pomocy udzielanej niepełnosprawnej. Będą również zobowiązane rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za zasadną i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit.
a) p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...].
O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem I instancji i art. 203 pkt 1 w zw.
z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.