I OSK 545/07

I OSK 545/07 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2008-04-01
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2007-04-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jacek Fronczyk /sprawozdawca/
Joanna Banasiewicz /przewodniczący/
Jolanta Rajewska
Symbol z opisem
6072 Scalenie oraz podział nieruchomości
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
II SA/Wr 162/06 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2006-10-27
II OSK 545/07 - Wyrok NSA z 2008-06-12
IV SA/Wa 1262/06 - Wyrok WSA w Warszawie z 2006-10-30
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy
Dz.U. 2004 nr 261 poz 2603
art.97 ust.3 pkt 1,aret.93 ust.1, 95 ,95 pkt 6
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
Dz.U. 2004 nr 256 poz 2571
art.22 ust.1
Ustawa z dnia 27 października 1994 r. o autostradach płatnych oraz o Krajowym Funduszu Drogowym - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędziowie NSA Jolanta Rajewska del. WSA Jacek Fronczyk (spr.) Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 1 kwietnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 27 października 2006 r. sygn. akt II SA/Wr 162/06 w sprawie ze skargi J.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia podziału nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. na rzecz J. W. kwotę 395 ( trzysta dziewięćdziesiąt pięć ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 27 października 2006 r. o sygn. akt II SA/Wr 162/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia podziału nieruchomości.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...] nr [...], zatwierdzającą z urzędu projekt podziału nieruchomości, położonej w miejscowości D. B., w granicach działki nr [...] o powierzchni [...] m 2. W wyniku podziału działki nr [...] powstały dwie odrębne działki o numerach [...] o powierzchni [...] m 2 i nr [...] o powierzchni [...] m 2.
W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, że warunki podziału nieruchomości określone zostały w przepisach ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). Przepis art. 97 ust. 3 pkt 1 tej ustawy stanowi, że podziału można dokonać z urzędu, jeżeli jest on niezbędny do realizacji celów publicznych. Określenie celów publicznych znajduje się w art. 6 ustawy. Celem publicznym jest m.in. wydzielenie gruntów pod drogi publiczne. Zatem wszczęcie przedmiotowego postępowania z urzędu przez Wójta Gminy B. nie narusza cytowanych powyżej przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami.
Podstawową przesłanką dopuszczalności przeprowadzenia podziału nieruchomości jest zgodność z ustaleniami obowiązującego planu zagospodarowania przestrzennego – zdanie pierwsze ust. 1 art. 93 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Jednakże zasada ta doznaje ograniczeń zarówno w razie braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego albo braku w obowiązującym planie ustaleń dotyczących warunków podziału nieruchomości. Przepisy cytowanej ustawy określają również sytuacje, w których podział nieruchomości może nastąpić niezależnie od ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, a które zostały szczegółowo określone w przepisie art. 95 ustawy. W punkcie 6 tego artykułu stwierdza się, że niezależnie od ustaleń planu miejscowego podział nieruchomości może nastąpić w celu wydzielenia części nieruchomości objętej decyzją o ustaleniu lokalizacji drogi krajowej. Stosownie natomiast do przepisu art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2086 ze zm.), do dróg krajowych zalicza się autostrady i drogi ekspresowe oraz drogi leżące w ich ciągach do czasu wybudowania autostrad i dróg ekspresowych.
Lokalizacja autostrady dokonywana jest w odrębnym trybie, określonym w przepisach ustawy z dnia 27 października 1994 r. o autostradach płatnych oraz Krajowym Funduszu Drogowym (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2571), do którego nie mają zastosowania – zgodnie z przepisem art. 25 cyt. ustawy – przepisy o zagospodarowaniu przestrzennym. Stosownie do przepisów tej ustawy, decyzje o ustaleniu lokalizacji autostrady wydaje wojewoda na wniosek generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad (w roku 1998 – Prezesa Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad). Jakie warunki winna spełniać i co powinna zawierać w szczególności decyzja o ustaleniu lokalizacji autostrady, zostało ustalone w Rozdziale 4 ww. ustawy pt. "Lokalizacja autostrad". Przepis art. 22 ust. 1 punkt 2 ww. ustawy stwierdza, że decyzja o ustaleniu lokalizacji autostrady, wydana zgodnie ze wskazaniami lokalizacyjnymi, powinna zawierać w m.in. linie rozgraniczające teren. Wojewoda doręcza decyzję o ustaleniu lokalizacji autostrady wnioskodawcy oraz zawiadamia o jej wydaniu i treści pozostałe strony w drodze obwieszczeń w urzędach gmin i prasie lokalnej – art. 22 ust. 2 ustawy. Wobec powyższego, przebieg autostrady oraz przebieg m.in. linii rozgraniczających teren ustala się w postępowaniu o ustalenie lokalizacji autostrady. Zatem to w postępowaniu prowadzonym przez wojewodę przy ustalaniu lokalizacji autostrady właściciele gruntów objętych tą inwestycją mogą wpływać na przebieg linii rozgraniczających teren. Ostateczna decyzja o ustaleniu lokalizacji autostrady stanowi podstawę do przeprowadzenia postępowania o podział nieruchomości, objętej decyzją o ustaleniu lokalizacji autostrady. Wobec tego, podział nieruchomości o wydzielenie części nieruchomości objętej decyzją o ustaleniu lokalizacji nie może być niezgodny z tą decyzją. Okoliczność, że w postępowaniu o zatwierdzenie podziału nieruchomości organ dokonujący podziału jest związany liniami rozgraniczającymi teren, określonymi w decyzji o ustaleniu lokalizacji autostrady, oznacza, iż linia rozgraniczająca jest jednocześnie granicą nowo utworzonych działek, wydzielonych pod autostradę. Na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz w tego rodzaju sprawach prowadzonych w latach 2000 i 2001, skład orzekający Kolegium stwierdził, że decyzją Wojewody J. z dnia [...] marca 1998 r. nr [...] ustalono lokalizację odcinka autostrady płatnej [...] na terenie województwa j., którą następnie w wyniku postępowania odwoławczego, wszczętego odwołaniami Prezesa Agencji Budowy i Eksploatacji Autostrad i Zarządu Gminy Z., częściowo zmieniono decyzją Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] sierpnia 1998r. nr [...].
W toku postępowania odwoławczego ustalono, że o decyzji wydanej przez Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast i jej treści zainteresowane osoby (za wyjątkiem Wojewody J., Prezesa Agencji Budowy Eksploatacji Autostrad, Wójtów Gmin Z., B. i O., Burmistrzów Gminy i Miasta w N. oraz Miasta i Gminy P., którzy zostali zawiadomieni bezpośrednio) poinformowano, poprzez rozplakatowanie w sposób zwyczajowo przyjęty w Gminie (w dniach 27 marca 1998 r. – 20 kwietnia 1998 r. o decyzji Wojewody J. i w dniach od 7 września 1998 r. do 10 października 1998 r. o decyzji Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast) i w drodze obwieszczenia w Gazecie Wrocławskiej z dnia 12-13 września 1998 r. Decyzja ta nie została zaskarżona do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ustalono w niej linie rozgraniczające pas drogowy autostrady [...], obejmujące odcinek Z. (km O + 000,00) – K. (km 48 i- 207,17), oznaczone liniami ciągłymi koloru różowego na mapach ewidencji gruntów – zajęcie terenu, rysunek nr 9 arkusze 1 – 27, w skali 1 : 5000 (załącznik do decyzji). Na rysunku nr 9 arkuszu 25 i 26 mapy ewidencji gruntów – zajęcie terenu sporządzonej w skali 1 : 5000, ustalono przebieg linii rozgraniczających przebieg autostrady m.in. przez nieruchomość gruntową, położoną we wsi D. B. w granicach działki nr [...]. W punkcie dwunastym decyzji pt. "Wymagania dotyczące ochrony interesów osób trzecich" zabezpieczono interesy wszystkich, których nieruchomości zostały pozbawione dostępności (siedliska, pola, lasy) oraz narażone na negatywny wpływ autostrady. W punkcie tym zapisano m.in., że na terenach przebiegu autostrady należy zapewnić prawidłowe funkcjonowanie gospodarstw rolnych, poprzez zapewnienie dojazdu do siedlisk i pól przeciętych autostradą.
W świetle przepisu art. 93 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, podział nieruchomości nie jest dopuszczalny, jeżeli projektowane do wydzielenia działki gruntu nie mają dostępu do drogi publicznej; za dostęp do drogi publicznej uważa się również wydzielenie drogi wewnętrznej wraz z ustanowieniem na tej drodze odpowiednich służebności dla wydzielonych działek gruntu albo ustanowienie dla tych działek innych służebności drogowych, jeżeli nie ma możliwości wydzielenia drogi wewnętrznej z nieruchomości objętej podziałem. Nie ustanawia się służebności na drodze wewnętrznej w przypadku sprzedaży wydzielonych działek gruntu wraz ze sprzedażą udziału w prawie do działki gruntu, stanowiącej drogę wewnętrzną.
Zatem ustawodawca dopuszcza podział nieruchomości w sytuacji, gdy nowo utworzone w ten sposób działki nie mają dostępu do drogi publicznej, o ile dostęp do takiej drogi zostanie zapewniony w inny sposób. W sytuacji gdy zapewnienie dostępu do drogi publicznej ma polegać na ustanowieniu służebności, o których mowa w cyt. przepisie art. 93 ust. 3, podziału nieruchomości dokonuje się pod warunkiem, że przy zbywaniu działek, wydzielonych w wyniku podziału, zostaną one ustanowione. Za spełnienie warunku uważa się także sprzedaż wydzielonych działek gruntu wraz ze sprzedażą udziału w prawie do działki gruntu, stanowiącej drogę wewnętrzną (art. 99).
Z treści decyzji Wojewody J. z dnia 23 marca 1998 r. nr 2/98 o ustaleniu lokalizacji inwestycji autostrady płatnej [...] na terenie województwa j. wynika, że już w tym postępowaniu zabezpieczono interesy osób trzecich, zobowiązując inwestora do zapewnienia prawidłowego funkcjonowania gospodarstw rolnych, poprzez zapewnienie dojazdu do siedlisk i pól przeciętych autostradą. Również w zaskarżonej decyzji podano, że z projektu zagospodarowania terenu oraz projektu techniczno-budowlanego wynika, że powstałe w wyniku podziału działki nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] mają zapewniony dostęp do drogi publicznej – drogi powiatowej nr [...], która ma być przebudowana – poprzez sieć projektowanych i istniejących dróg wewnętrznych gminnych, stanowiących dojazd do pól uprawnych. Natomiast działka nr [...] wchodzi w skład pasa autostrady, co oznacza, że będzie ona stanowić drogę publiczną. W projekcie podziału geodeta stwierdził, iż przebieg linii granicznych pomiędzy powstałymi w wyniku podziału działkami jest zgodny z przebiegiem linii rozgraniczających, ustalonych w załącznikach do ww. decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji autostrady płatnej.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu J. W. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji, jako sprzecznych z prawem. Wskazał, że projekt podziału jest wadliwy, ponieważ nie wszystkie projektowane do wydzielenia działki gruntu mają dostęp do drogi publicznej, co narusza przepis art. 93 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Ponadto bez własnej winy nie brał udziału w postępowaniu dotyczącym ustalenia lokalizacji autostrady, a w toku postępowania sądowoadministracyjnego jego skargę oddalono wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. wniosło o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, dokonując kontroli legalności wydanych w sprawie decyzji, nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi. Sąd podkreślił, że decyzja organu II instancji jest obszerna i szczegółowo uzasadnia podjęte rozstrzygnięcie. Dlatego też, uznając, że argumentacja organu jest w pełni prawidłowa, Sąd odniósł się do zarzutu braku dostępu niektórych wydzielonych działek do drogi publicznej, wyjaśniając w pierwszej kolejności, że zarzut skarżącego, polegający na nieuczestniczeniu w postępowaniu dotyczącym ustalenia lokalizacji autostrady, nie może być w niniejszej sprawie skuteczny, albowiem wiąże się z zupełnie inną sprawą w sensie procesowym i to prawomocnie zakończoną.
WSA we Wrocławiu wyjaśnił, że kwestie dotyczące podziału nieruchomości uregulowane zostały przede wszystkim w przepisach art. 92 i następnych ustawy o gospodarce nieruchomościami. Z przepisów tych wywieść można zasadę dopuszczalności podziału pod warunkiem, że jest zgodny z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (art. 93 ust. 1), a w przypadku braku planu – gdy nieruchomość położona jest na obszarze nieobjętym obowiązkiem sporządzania planu, jeżeli jest zgodny z przepisami odrębnymi lub warunkami określonymi w decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (art. 94 ust. 1 ustawy). Od zasady tej ustawodawca przewidział jednak, enumeratywnie wymienione, wyjątki dopuszczające podział nieruchomości, niezależnie od ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Zgodnie z art. 95 pkt 6 ustawy podział taki może być dokonany między innymi w celu wydzielania części nieruchomości objętej decyzją o lokalizacji drogi krajowej. Z przywołanych przepisów wynika, że jeżeli podział dokonywany będzie w celu wskazanym w art. 95 pkt 6 przywołanego wyżej aktu, organ zatwierdzający ten podział kierować się będzie przede wszystkim ustaleniami wynikającymi z ostatecznej decyzji o lokalizacji drogi krajowej, nawet jeżeli będą się one różnić od zapisów planu miejscowego. W ostateczności to właśnie decyzja o lokalizacji drogi krajowej, jako akt, który w sposób szczegółowy i precyzyjny określa położenie i granice planowanej inwestycji publicznej w odniesieniu do poszczególnych nieruchomości, determinować będzie również granice przyszłego podziału tych nieruchomości.
W świetle art. 22 ust. 1 ustawy o autostradach płatnych, decyzja o ustaleniu lokalizacji autostrady powinna m.in. zawierać linie rozgraniczające teren, na którym przewidziana jest realizacja inwestycji. Wprowadzenie takiego wymogu miało na celu – już na etapie lokalizacji – wyodrębnienie i jednoznaczne określenie terenu pod budowę przyszłej autostrady. Dla postępowania podziałowego linie rozgraniczające, określone w decyzji o lokalizacji drogi, mają zatem podstawowe i przesądzające znaczenie.
Skoro zatem podział następuje w celu wydzielenia części nieruchomości, objętej decyzją o lokalizacji drogi, to organ zatwierdzający ów podział związany jest liniami rozgraniczającymi, ustalonymi w decyzji o lokalizacji autostrady. To zaś oznacza, iż linia rozgraniczająca jest jednocześnie granicą nowo utworzonych działek, wydzielonych pod autostradę.
Związanie organu zatwierdzającego podział nieruchomości liniami rozgraniczającymi teren, dotyczy określenia przebiegu granic i nie może "uszczuplić" terenu przeznaczonego pod autostradę. Ratio legis omawianych unormowań zobowiązuje organ do wydzielenia ściśle określonego terenu pod budowę autostrady w taki sposób, aby jednoznacznie dla przyszłego zarządcy autostrady określić teren tej autostrady (tak uchwała 5 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2002 r., OPK 25/01, ONSA 2002/04/140).
Zdaniem WSA we Wrocławiu, organy obu instancji prawidłowo ustaliły, że część nieruchomości, stanowiącej własność skarżącego, objęta decyzją o lokalizacji autostrady [...], musi być wydzielona zgodnie z liniami rozgraniczającymi teren autostrady, wyniesionymi na załączniku graficznym do przywołanej wyżej decyzji lokalizacyjnej. Prawidłowo również granice wydzielonych działek ustalono zgodnie z liniami rozgraniczającymi teren autostrady. Wobec związania przywołaną decyzją lokalizacyjną, organy nie mogły w odmienny sposób ustalić granic nowo wydzielonych nieruchomości.
Sąd nie stwierdził również, aby w rozpoznawanej sprawie doszło do istotnego naruszenia przepisów prawa procesowego, dlatego też w oparciu o art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skargę oddalił.
W skardze kasacyjnej pełnomocnik J. W. podniósł zarzut nieważności postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu, wskazując na podstawę z art. 183 § 2 pkt 5 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zaznaczył przy tym, że Sąd, oddalając wniosek skarżącego o odroczenie rozprawy, wyznaczonej na dzień 27 października 2006 r., motywowany przeszkodą, której nie można było przezwyciężyć, pozbawił skarżącego możliwości uczestniczenia w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku, a przez to pozbawił go możliwości obrony swych praw.
Autor skargi kasacyjnej, działając na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zarzucił ponadto naruszenie przepisów prawa materialnego, polegające na naruszeniu art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, poprzez odmowę odroczenia rozprawy na oczywiście uzasadniony wniosek; naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi gwarancję prawa do sądu.
Zarzucił także naruszenie art. 93 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, poprzez przyjęcie, iż warunki wskazane w decyzji Wójta Gminy B. z dnia [...], zgodnej z decyzją Wojewody J. z dnia [...] marca 1998 r. nr [...] (zmieniona częściowo decyzją PUMiRM z dnia [...] sierpnia 1998 r.) o ustaleniu lokalizacji autostrady płatnej [...], zapewniają nowo wydzielonym działkom dostęp do drogi publicznej; naruszenie art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy – Prawo budowlane, polegające na tym, iż zaprojektowany podział działek, należących do J. W., nie uwzględnia ustawowego obowiązku poszanowania jego uzasadnionego interesu, gdyż nie zapewnia dostępu do drogi publicznej dla nowo wydzielonych działek.
Wskazując na art. 174 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, pełnomocnik skarżącego zarzucił Sądowi naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, w tym art. 135 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, albowiem WSA we Wrocławiu wydał orzeczenie sprzeczne z prawem, pozostawiając w obrocie prawnym wadliwą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...], utrzymującą w mocy nieprawidłową decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...]. Wskazał również na naruszenie art. 133 § 1, art. 106 § 5 w związku z art. 106 § 3 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 233 § 1 i art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego, przez niedopełnienie obowiązku wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego na podstawie akt sprawy, z których jednoznacznie wynika, że nie wszystkie wydzielone działki ([...] i [...]) mają dostęp do drogi publicznej, co stanowi naruszenie art. 93 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 5 ust. 1 pkt 9 ustawy – Prawo budowlane.
W oparciu o art. 191 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi pełnomocnik wniósł o rozpoznanie postanowienia WSA we Wrocławiu z dnia 27 października 2006 r., oddalającego wniosek skarżącego z dnia 6 października 2006 r. o odroczenie rozprawy, uzasadnionego istotną przeszkodą, co pozbawiło J. W. możliwości osobistej obrony w postępowaniu sądowym i mogło mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku.
Ponadto, na podstawie art. 191 w związku z art. 167 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł o rozpoznanie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II WSA we Wrocławiu z dnia 19 września 2006 r. w przedmiocie zmiany składu orzekającego.
Przedmiotowym zarządzeniem naruszono zasady stałości (trwałości) składu sądowego, orzekającego w sprawie, albowiem wskazana w zarządzeniu przyczyna nie stanowi ustawowej przesłanki dopuszczalności zmiany składu sędziowskiego, określonej w § 26 Regulaminu wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych. Brak wskazania i uzasadnienia przyczyny zmiany dwóch członków składu orzekającego rodzi uzasadnione wątpliwości skarżącego co do tego, że postępowanie sądowe zostało przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa, przy zapewnieniu prawa do obrony i rozpoznania sprawy w sposób sprawiedliwy przez niezawisły i niezależny sąd, oraz z poszanowaniem konstytucyjnych praw skarżącego, zagwarantowanych w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.
Podnosząc powyższe zarzuty, pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania.
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Najdalej idącym i zarazem trafnym zarzutem w niniejszej sprawie jest zarzut nieważności postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu.
Zgodnie z brzmieniem art. 183 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nieważność postępowania zachodzi:
1) jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna;
2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany;
3) jeżeli w tej samej sprawie toczy się postępowanie wcześniej wszczęte przed sądem administracyjnym albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona;
4) jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy;
5) jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw;
6) jeżeli wojewódzki sąd administracyjny orzekł w sprawie, w której jest właściwy Naczelny Sąd Administracyjny.
Pełnomocnik J. W. zarzut nieważności postępowania oparł o podstawę z art. 183 § 2 pkt 5 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i Naczelny Sąd Administracyjny zarzut ten podziela. Istotnie, skarżący został pozbawiony możności obrony swych praw.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 maja 1974 r. o sygn. akt II CR 155/74 (OSPiKA 1975 r. nr 3, poz. 66), pozbawienie strony możności obrony jej praw oznacza sytuację, kiedy strona na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły zostać usunięte na następnych rozprawach przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji.
Ze sprawy wynika, że wniosek o odroczenie rozprawy został złożony z uwagi na kolizję terminów rozpraw, a mianowicie z uwagi na wyznaczoną także na dzień 27 października 2006 r. rozprawę przed Sądem Rejonowym dla W. [...] w sprawie o sygn. akt [...], w której skarżący występował w charakterze oskarżonego.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu, oddalając wniosek skarżącego o odroczenie rozprawy, wyznaczonej na dzień 27 października 2006 r., motywowany przeszkodą, której nie można było przezwyciężyć (biorąc pod uwagę choćby odległość obu Sądów), pozbawił skarżącego możliwości uczestniczenia w rozprawie bezpośrednio poprzedzającej wydanie wyroku, a przez to pozbawił stronę możności obrony swych praw. W ten sposób uniemożliwiono skarżącemu prawo do udziału w rozprawie i do obrony.
Nie można bowiem zgodzić się z argumentacją Sądu I instancji, wedle której okoliczność, że strona ma możliwość składania wniosków i pism procesowych oraz ustanowienia pełnomocnika przed rozprawą, stanowi podstawę do oddalenia wniosku o jej odroczenie, nawet wówczas, gdy strona chce w niej uczestniczyć i swój wniosek składa przed terminem rozprawy, motywując go przeszkodą, której nie może usunąć.
Warto podkreślić, że możliwość prezentowania przez stronę swego stanowiska w formie pism procesowych jest jej uprawnieniem i nie wyklucza prawa do rozpoznania sprawy na rozprawie z jej udziałem, jeśli strona wyraźnie o to wnosi. Podobnie jest z ustanawianiem pełnomocnika. Możliwość korzystania z jego pomocy także jest prawem strony.
Nie można zatem skutecznie czynić zarzutu stronie, że nie ustanowiła pełnomocnika, a także, że nie korzysta z prawa do składania swych oświadczeń przed rozprawą i procedować w kierunku wydania wyroku w sytuacji, gdy strona deklaruje chęć osobistego uczestniczenia w rozprawie, jednakże z uwagi na istnienie przeszkód natury obiektywnej, których nie da się przezwyciężyć, nie może w niej brać udziału i wnosi o odroczenie rozprawy. W tego rodzaju przypadkach wniosek taki winien zostać uwzględniony.
Wystąpienie przesłanki nieważności postępowania przed Sądem I instancji nie pozwala na merytoryczne ustosunkowanie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej z uwagi na zasadę dwuinstancyjności postępowania sądowego.
W takim stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 185 § 1 w związku z art. 183 § 2 pkt 5 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w punkcie 1 sentencji wyroku.
O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.