I OSK 539/23

I OSK 539/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-03-13
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
IV SA/Po 566/22 - Wyrok WSA w Poznaniu z 2022-12-07
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 1205
art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt t lit. d) oraz w zw. z art. 28 ust. 1
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j.)
Sentencja
Dnia 26 lutego 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant: sekretarz sądowy Monika Szewczyk po rozpoznaniu w dniu 26 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 7 grudnia 2022 r. sygn. akt IV SA/Po 566/22 w sprawie ze skargi B.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 30 czerwca 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, wyrokiem z dnia 7 grudnia 2022 r. (sygn. akt IV SA/Po 566/22) - orzekając na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a.") – oddalił skargę B. P.na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 30 czerwca 2022 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Poznania z 17 maja 2022 r. nr [...] orzekającą, że kwota 1000 zł pobrana przez skarżącą tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek W. i W. rodzeństwa B. w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i nakazującą jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożyła skarżąca B. P., zarzucając Sądowi I instancji:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) oraz w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 1205) przez błędną wykładnię
i niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w przyjęciu, iż pobrana przez skarżącą kwota 1000 zł tytułem świadczenia z pieniężnego z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i skarżąca zasadnie została zobowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie,
2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a. przez błędne zastosowanie przejawiające się w przekroczeniu granic zasady swobodnej oceny dowodów i popadnięcie w dowolność tej oceny oraz zaniechanie wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego skutkujące niezgodnym z zasadami doświadczenia życiowego i zasadami logiki wyprowadzeniu z materiału dowodowego wniosków z niego niewynikających, a także skutkujące sprzecznością wniosków z poczynionymi ustaleniami przez przyjęcie, iż skarżąca działała ze świadomością i z zamiarem uzyskania z funduszu alimentacyjnego świadczenia nienależnego.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Poznania z dnia 17 maja 2022 r., ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania a ponadto o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu i nieopłaconej nawet w części, według norm przepisanych, powiększonych o podatek VAT oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto argumentację na poparcie ww. zarzutów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze
w Poznaniu wniosło o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę
w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.
Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. i - w ocenie składu orzekającego – okazały się nieusprawiedliwione.
Przede wszystkim na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia przepisów postępowania w postaci art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 106 § 5 p.p.s.a., gdyż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie przeprowadził uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentów, a więc nie mógł tych przepisów naruszyć. Należy bowiem przypomnieć, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Na podstawie zaś art. 106 § 5 p.p.s.a. do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania cywilnego. Z treści art. 106 § 5 p.p.s.a. literalnie wynika, że zawiera on odesłanie nie tylko do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, ale i do art. 106 § 3 p.p.s.a. ustanawiającego kompetencję do przeprowadzenia ograniczonego postępowania dowodowego w postępowaniu przed sądem administracyjnym. To zaś oznacza, że odpowiednie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego są wtórne w stosunku do regulacji zawartej w art. 106 § 5 i art. 106 § 3 p.p.s.a. W konsekwencji w sytuacji, gdy Sąd I instancji nie przeprowadził żadnego dowodu w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. powoływanie się na przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, zwłaszcza na art. 233 k.p.c. dotyczący postępowania dowodowego i art. 106 § 5 p.p.s.a. okazało się nieskuteczne.
Naczelny Sąd Administracyjny pragnie również zauważyć, że sąd administracyjny rozstrzyga sprawę na podstawie akt sprawy, a więc na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego i zgromadzonego materiału dowodowego, a zatem w postępowaniu przed sądem administracyjnym kontrola aktów administracyjnych odbywa się na podstawie akt sprawy. Oznacza to, że sąd administracyjny, co do zasady, nie prowadzi postępowania dowodowego, ale sprawuje kontrolę legalności w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu przez organy administracji publicznej. Kontrola ta opiera się w głównej mierze na ocenie czynności organu, w tym przeprowadzonego postępowania dowodowego, co pozwala następnie sądowi na stwierdzenie czy postępowanie to było przeprowadzone prawidłowo bądź nie, w tym czy nie naruszono reguł postępowania dowodowego. Natomiast art. 233 § 1 k.p.c. stosowany na podstawie art. 106 § 5 p.p.s.a. odpowiednio do uzupełniającego postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym odnosi się jedynie do niezawartych w aktach postępowania administracyjnego dowodów z dokumentów, które sąd dopuścił na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. Przepis ten nie ma zatem zastosowania do objętych aktami administracyjnymi dokumentów, które podlegały bezpośredniej ocenie przez skarżony organ. Prawdopodobnie intencją skarżącej kasacyjnie było zarzucenie Sądowi I instancji zaaprobowania prawidłowości przeprowadzonego postępowania dowodowego przez organy obu instancji orzekającej w sprawie. Z uwagi jednak na granice skargi kasacyjnej oraz wysoce sformalizowany charakter tego środka zaskarżenia, Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do konkretyzacji zarzutów kasacyjnych, a tym bardziej znajdowania za stronę podstaw prawnych do wadliwie skonstruowanych zarzutów.
Nie był także zasadny zarzut materialnoprawny. W ramach tego zarzutu autor skargi kasacyjnej podnosił, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d) oraz w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy
z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zdaniem bowiem skarżącej kasacyjnie samo ustalenie, że w okresie pobierania świadczeń
z funduszu alimentacyjnego otrzymała ona bezpośrednio od dłużnika określoną kwotę pieniężną tytułem alimentów nie uzasadnia, że wypłacone świadczenie alimentacyjne jest świadczeniem nienależnym. Według skarżącej kasacyjnie ww. przepisy należy
interpretować w ten sposób, że za świadczenie nienależnie wypłacone uznaje się uzyskanie przez wierzyciela alimentacyjnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za te same okresy, za które nastąpiła zapłata bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego. W pierwszej kolejności powinno się zatem zaliczyć wpłacone kwoty przez dłużnika alimentacyjnego na poczet zaległych alimentów. Skarżąca twierdzi więc, że nie zostały w jej sprawie spełnione przesłanki świadczenia nienależnie pobranego, albowiem wpłaty które otrzymała od dłużnika alimentacyjnego nie dotyczyły okresów,
w których pobrała świadczenie pieniężne z funduszu alimentacyjnego.
Odnosząc się zatem do powyższego, skład orzekający pragnie wyjaśnić, że zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, osoba, która pobrała nienależne świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Definicja nienależnie pobranego świadczenia została natomiast określona w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy pomocowej. Zgodnie z tym przepisem nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Zgodnie zaś z art. 28 ust. 1 ustawy, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w następującej kolejności: 1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy – do ich całkowitego zaspokojenia, 2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej – do ich całkowitego zaspokojenia, 3) należności wierzyciela alimentacyjnego – do ich całkowitego zaspokojenia, 4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym – do ich całkowitego zaspokojenia - po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
Zgodnie z poczynionymi w sprawie ustaleniami (których skarżąca kasacyjnie nie kwestionuje), wyrokiem z 29 czerwca 2016 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy Poznań – Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu zasądził od P.B. na rzecz małoletnich W.B. i W.B. renty alimentacyjne w kwocie po 500 zł miesięcznie na każdą z nich, łącznie 1.000 zł miesięcznie, począwszy od dnia 8 grudnia 2014 r. i w kwocie po 600 zł miesięcznie na każdą z nich, łącznie 1.200 zł miesięcznie począwszy od dnia 1 września 2015 r. płatne do rąk matki małoletnich B. P. do dnia 10-tego każdego miesiąca z ustawowymi odsetkami w razie opóźnienia w płatności którejkolwiek z rat. W związku
z bezskutecznością egzekucji należności alimentacyjnych, Prezydent Miasta Poznania decyzją z 29 sierpnia 2017 r. nr [...] przyznał skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla W. i W. rodzeństwa B. w łącznej wysokości 1000 zł miesięcznie na okres od 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Z ustaleń organu wynikało również, że w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego skarżąca otrzymała tytułem alimentów dla W. i W.rodzeństwa B. w dniu 28 lutego 2018 r. kwotę 500 zł oraz w dniu 12 kwietnia 2018 r. kwotę 500 zł. Powyższa okoliczność została ustalona na podstawie dowodów przelewu, które dłużnik alimentacyjny P. B. złożył do Poznańskiego Centrum Świadczeń. To stało się z kolei przyczyną wydania przez Prezydenta Miasta Poznania decyzji z 17 maja 2022 r. o ustaleniu, że kwota 1000 zł pobrana przez skarżącą tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek W. i W. rodzeństwa B. w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. jest świadczeniem nienależenie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi do dnia spłaty należności. Decyzja ta następnie została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, które w motywach rozstrzygnięcia wskazywało m.in., że dla stwierdzenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego bez znaczenia pozostaje okoliczność, czy wpłacone kwoty alimentów stanowią zaległe czy też bieżące alimenty. Znaczenia również nie ma kto dokonał tych wpłat, a więc czy zrobił to bezpośrednio dłużnik alimentacyjny czy komornik. Ważne jest wyłącznie to, że w czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego skarżąca otrzymała świadczenie alimentacyjne od dłużnika alimentacyjnego.
Stanowisko to zaakceptował następnie Sąd Wojewódzki.
Zgadza się z nim również skład orzekający. Skoro bowiem, wskazana w art. 28 ust. 1 ustawy kolejność zaspokojenia należności od dłużnika alimentacyjnego stawiała zaspokojenie należności przypadających osobie uprawnionej dopiero na trzecim miejscu ( art. 28 ust. 1 pkt 3), to pobranie przez skarżącą świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie, w którym otrzymywała ona jednocześnie świadczenia od dłużnika alimentacyjnego, powodowało, że otrzymane z funduszu świadczenia były świadczeniami nienależnie pobranymi. Wprawdzie omawiana ustawa osobom uprawnionym do alimentów umożliwia udzielenie czasowej pomocy tym rodzicom, którzy wychowując dzieci w sytuacji pozbawienia świadczeń alimentacyjnych ze strony osób zobowiązanych, nie są w stanie samodzielnie zaspokoić potrzeb dziecka w zakresie jego utrzymania, tym niemniej przyznawane na podstawie przepisów tej ustawy świadczenia mają specyficzny charakter i nie mogą być przez to utożsamiane ze świadczeniami rodzinnymi czy innymi świadczeniami typu "pomocowego". Generalnie bowiem świadczenie alimentacyjne jest wypłacane osobie uprawnionej nie w celu udzielenia jej wsparcia finansowego w sensie definitywnym (czyli zamiast świadczeń zasądzonych na jej rzecz od dłużnika) a jedynie ma tymczasowo zapewnić uprawnionemu środki do życia w sytuacji, gdy dłużnik nie wywiązuje się należycie ze swojego zobowiązania. Jedynie więc w przypadku, gdy egzekucja okazuje się całkowicie nieskuteczna, świadczenie alimentacyjne, przyznawane na podstawie omawianej ustawy, pełni funkcję – w istocie rzeczy – właściwą świadczeniu alimentacyjnemu. W związku z tym wykluczona jest kumulacja świadczeń w postaci świadczenia alimentacyjnego, płaconego przez dłużnika i świadczenia wypłacanego na podstawie przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i to niezależnie od tego, jak świadczenie alimentacyjne, otrzymywane od dłużnika alimentacyjnego traktuje wierzyciel alimentacyjny.
Powyższe oznacza, że twierdzenia skarżącej, iż otrzymanie przez nią alimentów bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego, w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie miało znaczenia, ponieważ dłużnik alimentacyjny wpłacił te środki na poczet zaległych alimentów, jest skutkiem niewłaściwej wykładni art. 28 ust. 1 ustawy. Z przepisów jasno wynika, że jeśli osoba uprawniona otrzymała alimenty od dłużnika to bez względu na to, czy były to alimenty bieżące, czy zaległe nie jest możliwe przyznanie jej prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W przypadku natomiast jednoczesnego otrzymania świadczenia z funduszu alimentacyjnego i alimentów od dłużnika, kwoty wypłacone z funduszu alimentacyjnego zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy stanowią nienależnie pobrane świadczenie i podlegają zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy. Zasadnie Sąd I instancji zwrócił również uwagę w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że skarżąca wszystkie otrzymane od dłużnika środki finansowe powinna przekazać komornikowi sądowemu lub organowi, o czym zresztą skarżąca została pouczona.
Zauważyć w związku z tym należy, że z akt administracyjnych sprawy wynikało, iż skarżąca kasacyjnie składając w dniu 29 sierpnia 2016 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego podpisała oświadczenie, że w przypadku otrzymania alimentów niezwłocznie powiadomi o tym fakcie organ przyznający świadczenie. Ponadto w załączniku do decyzji Prezydenta Miasta Poznania z 17 maja 2022 r. pouczono skarżącą o treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy, czyli o tym, że nienależnie pobranym świadczeniem jest m.in. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Te okoliczności świadczą o tym, że skarżąca miała pełną świadomość ciążących na niej obowiązków w przypadku otrzymania alimentów bezpośrednio od dłużnika alimentacyjnego w czasie otrzymywania równolegle świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Jest to o tyle istotne, że co do zasady przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posługują się obiektywnymi kryteriami wskazującymi na nienależność świadczenia, ale doktryna i orzecznictwo w celu uznania świadczenia alimentacyjnego za nienależnie pobrane wymagają, aby osobie uprawnionej do świadczeń alimentacyjnych można było przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości co do nienależności tego świadczenia (por. E. Tomaszewska, Ustawa o pomocy osobom uprawnionych do alimentów, Komentarz, wyd. II, Lex on-line, teza 1 komentarza do art. 23; czy wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2373/18, i z 18 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1409/20 – dostępne CBOSA). W tej sprawie takie wątpliwości nie zachodzą, albowiem skarżąca została odpowiednio pouczona i poinformowana o ciążących na niej obowiązkach, natomiast organ administracji publicznej nie ma kompetencji do badania rzeczywistego stanu świadomości i zamiaru uzyskiwanych świadczeń. Skoro tak jak twierdzi skarżąca, wystosowane przez organ pouczenie, nie pozwalało jej zrozumieć konsekwencji tego pouczenia, mogła uzyskać niezbędne wyjaśnienia przed złożeniem wniosku. Skoro zaś złożyła wniosek i świadomie podpisała zawarte w nim oświadczenia to należy domniemywać, że oświadczenia te są zrozumiałe nawet dla osób niebędących prawnikami. Z wniosku, czy też późniejszego toku postępowania administracyjnego w sprawie o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie wynika, aby skarżąca kasacyjnie komunikowała nieczytelność bądź wątpliwości co do składanych oświadczeń i otrzymanych pouczeń.
W świetle powyższego uznać należy, że nie doszło do naruszenia przez Sąd I instancji wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego, a także postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.
Z tego też względu, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji wyroku.
O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeka właściwy wojewódzki sąd administracyjny ( art. 254 p.p.s.a.).