I OSK 491/22

I OSK 491/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-09
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1537/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-03-23
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
art. 2 ust. 1 lit. e)
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant starszy asystent sędziego Wojciech Maciołek po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. K., J. K., J.J. i A. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 1537/20 w sprawie ze skargi J. K., J. K., J.J. i A. J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 23 marca 2021 r. (sygn. akt I SA/Wa 1537/20), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – orzekając na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a."). – oddalił skargę: J. K., J. K., J.J. i A. J. na decyzję Ministra Rolnictwa Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2020 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Wojewody Lubelskiego z 24 lutego 2017 r. nr [...] stwierdzającą, że nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku ziemskiego pn. [...], położone w m. [...], gmina [...], powiat [...], oznaczone według ewidencji gruntów i budynków jako działki nr [...] podlegały działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, J. K., J. K., J.J. i A. J. zarzucili Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie:
I. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. - przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. - na skutek oddalenia skargi, mimo że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego oraz § 5 i 11 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej a także art. 2 ust. 1 lit e) Dekretu, na skutek:
a. dokonania błędnego założenia przez Sąd i organy, że pomiędzy poszczególnymi częściami istniał związek funkcjonalny, podczas gdy z zebranego materiału, w tym z dowodu z przesłuchania B. K. przed organem wynika, że poszczególne części nieruchomości nie stanowiły nierozerwalnej całości i nie istniał między nimi związek funkcjonalny,
b. błędnego przyjęcia iż całość wnioskowanego obszaru stanowi niepodzielną całość, a wiodący charakter rolny nie pozwala na wydzielenie części reprezentacyjnej nieruchomości, podczas gdy organ sam wskazał, że majątek ziemski składał się "z trzech części: rezydencjalnej, gospodarczej i kolonii mieszkalnej", na działce nr [...] znajdował się dwór, a "obecne działki nr [...], nr [...] oraz [...] obejmowały część rezydencjalną", wobec czego nieruchomość tam winna zostać wyłączona spod działania w/w przepisu, bo nie miała charakteru rolnego,
c. nieuwzględnienia zeznań B. K., w kontekście odrębności poszczególnych części nieruchomości, a więc jedynego naocznego, żyjącego świadka, którego wiedza jasno wskazywała na to jaki charakter miała przedmiotowa nieruchomość, tj. że pomiędzy poszczególnymi jego częściami nie było związku funkcjonalnego, na czym swoje orzeczenie opiera WSA, a uprzednio na czym swoje decyzje opierały orzekające w sprawie organy, mimo że świadek nie został przez organy uznany jako niewiarygodny,
d. przyjęcia przez Sąd założenia, w ślad za ustaleniami organów, że sady o powierzchni 5 ha nie mogły służyć jedynie na zaspokojenie potrzeb rodziny, a w konsekwencji wywiedzenie wniosku zgoła odmiennego, na poparcie czego brak było jakichkolwiek dowodów zgromadzonych w sprawie, co oznacza, że doszło do wyciągnięcia zbyt daleko idących wniosków bez uzasadnionej podstawy ku temu, co doprowadziło do uznania, że pomiędzy częściami nieruchomości istniał związek funkcjonalny,
e. nieuwzględnienie przez organy, zeznań B. K. z dnia 23 sierpnia 2016 r. która potwierdziła, iż dwór wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony był na potrzeby jego mieszkańców, a ewentualne plony z sadu i ogrodu mieszkańcy przeznaczali na potrzeby własne mieszkańców dworu, a nie na sprzedaż, co w konsekwencji spowodowało wydanie orzeczenia przez WSA w oparciu o niepełny i nieprawidłowo oceniony materiał dowodowy,
f. potwierdzenia ustaleń poczynionych przez organy, przez WSA w zakresie wykorzystania budynków, znajdujących się na nieruchomości i wchodzących w skład [...] w oparciu o przypuszczenia i hipotetyczne założenia i nieuwzględnienie w tym zakresie zeznań B. K., w konsekwencji czego uznano, że urządzenia i budynki, które znajdowały się na nieruchomości były wykorzystywane do jakiejkolwiek produkcji rolnej (w szczególności gorzelnia, młyn, suszarnia chmielu, stajnia cugowa, spichlerz), co spowodowało wydanie decyzji wskazującej, że charakter całej nieruchomości pozwalał na jej przejęcie zgodnie z przepisami, podczas gdy sam organ wskazuje, że był to charakter jedynie części nieruchomości, wyróżniając części: rezydencjonaIną, gospodarczą i mieszkalną, co kilkukrotnie było podkreślone w każdym ze sporządzonych uzasadnień orzeczeń wydanych w spawie,
g. nieuwzględnienia odrębności części rezydencjalnej, co potwierdzają także wskazane wyżej zeznania świadka oraz pozostały materiał zebrany w sprawie, co skutkowałoby uznaniem, że brak jest związku funkcjonalnego między poszczególnymi częściami nieruchomości, na co również w swoim uzasadnieniu wskazywał WSA i w konsekwencji konieczne byłoby wydanie orzeczenia, że wskazany nieruchomości nie podlegały działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) Dekretu,
h. nie wzięcia pod uwagę faktu, że brak jest w sprawie i w zakresie zgromadzonego materiału, dowodów, które potwierdzać by miały, że właściciele nieruchomości prowadzili w chwili dokonywania reformy, działalność rolniczą na wielką skalę, która zdaniem organów, i Sądu, nie mogła być uznana za działalność prowadzoną na własne potrzeby, a więc wydanie przez organy decyzji mimo braku dowodów, umożliwiających jej wydanie i w konsekwencji naruszenie przez Sąd wskazanego przepisu, i nieuwzględnienie skargi,
i. braku odniesienia się przez WSA, do podniesionych w skardze kwestii naruszenia przez organy obu instancji zarówno przepisów prawa, przez organy, które reformę rolną przeprowadzały jaki i możliwości naruszenia praw obywateli, w związku z przeprowadzoną reformą i zupełne pominięcie tych zagadnień w sporządzonym uzasadnieniu wyroku,
j. wydania orzeczenia w oparciu o przypuszczenia i hipotetyczne założenia Sądu, wskazane powyżej, nie zaś w całości w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, a co za tym idzie dokonanie błędnej oceny dowodów przeprowadzonych przez Sąd i oparcie wyrokowania na hipotetycznych założeniach wskazanych powyżej, nie mających potwierdzenia a zebranym materialne dowodowym, które to poczynione założenia ostatecznie miały wpływ na kształt orzeczenia, albowiem zdaniem Sądu pozwalały przyjąć, że przedmiotowa nieruchomość (już w momencie przejęcia!) była nieruchomością o charakterze rolniczym, co z kolei było wystarczające do uznawania, że obejmowały ją przepisy Dekretu, podczas gdy powyższe w ogóle nie wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz ustalonego stanu faktycznego,
b) art. 151 p.p.s.a. - poprzez oddalenie skargi, mimo że zaskarżona decyzja naruszała określone przepisy postępowania administracyjnego, (a to: art. 5, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz § 5 i 11 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co powinno skutkować jej uchyleniem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c);
2) na podstawie art. 174 pkt 1) p.p.s.a. - prawa materialnego, to jest:
a) art. 1 w zw. z art. 15 Dekretu - poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że przedmiotowe działki ewidencyjne nr [...], tj. nieruchomości tworzące "[...]", były wykorzystywane na cele przewidziane w Dekrecie, podczas gdy ich charakter, szczegółowo opisany w decyzji, jednoznacznie wskazywał, iż poszczególne części majątku, funkcjonowały niezależnie od siebie, a co za tym idzie brak jest cech pozwalających na przypisanie im charakteru ziemskiego, co świadczy o tym, iż cele reformy rolnej w tym przypadku nie mogły zostać spełnione,
b) art. 2 ust. 1 lit e) Dekretu PKWN z 6 września 1944 r. - poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie, że na terenie nieruchomości wchodzących w skład dawnego majątku ziemskiego pn. "[...]" była prowadzona działalność rolnicza i brak uregulowania, że w tym zakresie była to działalność uboczna, typowo pomocnicza i wobec tego podlegały działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) Dekretu PKWN, podczas gdy nieruchomości wchodzące w skład dawnego majątku nie spełniały kryteriów podmiotowych przedmiotowych art. 2 ust. 1 lit e Dekretu, natomiast jako spójna całość pod względem terytorialnym oraz funkcjonalnym spełniały wiodące i przeważające cele mieszkalne, rekreacyjne przez co nie posiadały cech uzasadniających kwalifikowanie ich jako zdatnego do zagospodarowania na cele reformy rolnej, a w konsekwencji został przejęty przez Państwo z naruszeniem prawa,
c) art. 2 ust. 1 lit e) Dekretu PKWN z 6 września 1944 r. w zw. z § 11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. - poprzez błędne przyjęcie iż całość wnioskowanego obszaru stanowi niepodzielną całość, a wiodący charakter rolny nie pozwala na wydzielenie części reprezentacyjnej, podczas gdy organ sam wskazał, że majątek ziemski składał się "z trzech części: rezydencjonalnej, gospodarczej i kolonii mieszkalnej", na działce nr [...] znajdował się dwór, a "obecne działki nr [...], nr [...] oraz [...] obejmowały część rezydencjalną", wobec czego nieruchomość tam winna zostać wyłączona spod działania w/w przepisu, bo nie miała charakteru rolnego.
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania za obie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Ponadto skarżący wnosili także o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935) - Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów.
Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, wymienionych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., to jest na: obrazie prawa materialnego oraz istotnym naruszeniu przepisów proceduralnych, tym niemniej rozstrzygające znaczenie należało przypisać tym ostatnim zarzutom.
Przedmiotowa sprawa dotyczyła wniosków: H.K., B. K., J.K., J. K. oraz K.K., które we wniosku z dnia 3 listopada 2014 r. wystąpiły o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół dworsko-parkowy, położony w m. [...], gmina J[...], powiat [...], oznaczony jako aktualne działki ewidencyjne nr: 5[...], wchodzący w skład majątku ziemskiego pn. [...] nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, zaś wnioskiem z dnia z 28 listopada 2014 r., w/w osoby wniosły także o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomości położone w m. [...], gmina [...], powiat l[...], oznaczone jako aktualne działki ewidencyjne nr: [...] oraz część działki nr [...] - z wyłączeniem dworu wraz z otaczającym go parkiem (który został objęty odrębnym, w/w wnioskiem), wchodzące w skład majątku ziemskiego pn. [...], nie podlegały działaniu powyższego dekretu.
Rozpoznając łącznie oba przedstawione wyżej wnioski, Wojewoda Lubelski uznał, że nie zasługiwały one na uwzględnienie a stanowisko to podzielił następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (vide: decyzja z dnia 5 maja 2020 r.).
Badając legalność decyzji Ministra, Sąd Wojewódzki uznał, że poczynione przez organ ustalenia faktyczne, jak i ich ocena prawna, były prawidłowe. Jak wyjaśnił bowiem Sąd Wojewódzki, powierzchnia majątku [...] wynosiła [...] ha, w tym: [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk, [...] ha pastwisk, [...] ha lasów, [...] ha sadów owocowych i ogrodów, [...] ha szkółek drzew owocowych, [...] ha stawów rybnych, [...] ha chmielników oraz [...] ha zabudowań, nieużytków itp. a ponadto w skład majątku wchodziły także zakłady przemysłowo-rolne, to jest: kompletnie urządzona gorzelnia, młyn parowy, chmielnia oraz stawy rybne.
Sąd wskazał także, iż z protokołu przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej wynikało, że majątek ten był zabudowany przez: dom mieszkalny - dwór drewniany, dom mieszkalny - oficynę drewnianą, 4 domy mieszkalne dla służby, dwór murowany w Wojciechowie, stodoły, 2 obory, stajnię, stajnię cugową, 2 spichlerze, szopę na narzędzia rolnicze, 2 chlewy, kuźnię i pracownię kołodzieja, parnik, budynek gorzelni (w którym mieścił się również młyn), magazyn spirytusowy, piekarnik murowany, szopę do suszenia owoców oraz przez czworak murowany. Poza tym znajdował się w nim także inwentarz żywy i martwy. Jednocześnie z dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie wynikało także, iż założenie folwarku [...] stanowiło trzy połączone kompozycyjnie części: rezydencjonalną, gospodarczą i kolonię mieszkalną. Część określona jako rezydencjonalna zajęta była wprawdzie przez dwór, który spełniał funkcje mieszkalne, ale jednocześnie pełnił on również funkcje zarządcze i gospodarcze majątku. Postępowanie bowiem – jak wywodził Sąd Wojewódzki – wykazało, że majątkiem zarządzał właściciel a w gabinecie znajdującym się we dworze przechowywano niezbędne dokumenty do zarządzania majątkiem. W tym miejscu Sąd Wojewódzki podkreślił, z zeznań przesłuchanej w charakterze strony - B. K. wynikało, że majątkiem zarządzał jej ojciec – Ka. K.od początku lat 20 - tych XX wieku do śmierci w 1942 r. a potem zarządzał nim administrator. W związku z tym, Sąd Wojewódzkiego stwierdził, że wprawdzie B. K. wskazała także, iż dwór wraz z budynkami gospodarczymi przeznaczony był na potrzeby jego mieszkańców, a ponadto, że ewentualne plony z sadu i ogrodu mieszkańcy dworu przeznaczali na potrzeby własne a nie na sprzedaż, jednakże strona podała także, że gabinet z którego zarządzano majątkiem oraz w którym przechowywano dokumenty znajdował się właśnie we dworze, a zarządca również korzystał z tego gabinetu.
Ponadto Sąd Wojewódzki wziął również pod uwagę, że w otoczeniu dworu był usytuowany budynek, określony na karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa jako pięciorak, a w którym mieszkali pracownicy majątku oraz znajdowały się również: chlewik, lodownia, stajnia, warzywnik i sady owocowe a ponieważ liczyły one 5 ha, to Sąd uznał, że należało podzielić stanowisko organu, iż taki obszar upraw przekraczał jednak potrzeby rodziny. Zwłaszcza, że – jak nadmienił - wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na cele inne niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądzało o ich niepodleganiu nacjonalizacji na podstawie cyt. dekretu, a przeznaczenie ogrodu czy warzywnika na cele reformy rolnej znajdowało uzasadnienie gospodarcze.
Odwołując się nadal do zeznań B. K. oraz do dokumentacji konserwatorskiej, Sąd Wojewódzki wyjaśnił również, że na omawianym obszarze znajdował się mały park. Cechy parku jednak nie niweczyły także gospodarczej funkcji całego obszaru. Część nieruchomości ziemskiej, nazywana parkiem, w części majątku o rolniczym charakterze, dzieliła bowiem los pozostałej znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej.
Z kolei, odnosząc się do tej części majątku, którą określono mianem "gospodarczej", Sąd Wojewódzki wskazał, że składała się ona z dwóch podwórzy. Na głównym podwórzu znajdowały się: spichlerz - suszarnia chmielu, chlewnia, kuźnia, warsztat, stolarnia, stodoła, stajnia i obora, a drugie podwórze obejmowało: magazyn spirytusu, wagę, młyn i gorzelnię. Natomiast kolonię mieszkalną tworzyły dwa ośmioraki oraz budynek mieszkalno-gospodarczy (kuźnia, mieszkania). Na terenie tym zlokalizowane były budynki gospodarcze niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego, wykorzystywane do hodowli zwierząt jak i przechowywania płodów rolnych oraz maszyn rolniczych a także zakłady przetwórstwa rolnego. Zakłady przetwórstwa rolnego oraz budynki gospodarczych, podpadały zaś pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) cyt. dekretu.
Powyższe ustalenia faktyczne doprowadziły ostatecznie Sąd Wojewódzki do wniosku, że prawidłowo Minister stwierdził, iż pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią majątku ziemskiego, zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Układ i charakter zabudowań oraz ich przeznaczenie nie pozwalały bowiem na wyodrębnienie części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Przedmiotowy obszar był całością o funkcji mieszkalno-gospodarczej i pozostawał w związku funkcjonalnym z częścią rolną majątku. Oceny tej nie zmieniało więc wskazane w dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie założenie folwarku jako składającego się z części: rezydencjalnej, gospodarczej i kolonii mieszkalnej. Jak wynika bowiem z akt sprawy, pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem, a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku niezależnie od siebie. Dwór pełnił nie tylko funkcje mieszkalne. Natomiast podwórza gospodarcze, kolonia mieszkalna, sady, zarybione stawy, stanowiły o głównej funkcji gospodarczej nieruchomości. Zatem również część mieszkalna majątku (dwór) podlegała w tym przypadku przejęciu na cele reformy rolnej. Ocena zaś, czy wnioskowane działki podpadały pod przepisy omawianego dekretu dotyczyła ich przydatności rolnej na dzień 13 września 1944 r., a nie stanu późniejszego.
Z tym stanowiskiem nie zgadzali się skarżący, którzy w skardze kasacyjnej w szczególności podnosili, że z uwagi na charakter poszczególnych części majątku "[...]", funkcjonowały one niezależnie od siebie i nie istniał pomiędzy nimi związek funkcjonalny. Zwracali przy tym uwagę, że powyższe ustalenia, zaakceptowane przez Sąd Wojewódzki, nie były zgodne z zeznaniami B. K., choć była ona jedyną, żyjącą osobą, która była naocznym świadkiem. Ponadto skarżący zaprzeczali założeniu, że sady o powierzchni [...] ha nie mogły służyć zaspokojeniu jedynie potrzeb rodziny oraz kwestionowali także ustalenia w zakresie wykorzystania budynków, znajdujących się na nieruchomości i wchodzących w skład [...].
W rezultacie skarżący twierdzili, że ustalenia faktyczne zostały w niniejszej sprawie poczynione w oparciu o przypuszczenia i hipotetyczne założenia a nie uwzględniono w tym zakresie zeznań B. K., w konsekwencji czego uznano, że urządzenia i budynki, które znajdowały się na nieruchomości, były wykorzystywane do jakiejkolwiek produkcji rolnej (w szczególności gorzelnia, młyn, suszarnia chmielu, stajnia cugowa, spichlerz).
Biorąc powyższe pod uwagę, skład orzekający uznał, że stanowisko skarżących nie było uzasadnione, a stanowiło jedynie polemikę z ustaleniami, dokonanymi w postępowaniu administracyjnym a następnie zaakceptowanymi przez Sąd Wojewódzki.
Przede wszystkim – co do zasady - wyjaśnić na wstępie należy, że zeznania B. K. stanowiły w tym postępowaniu dowód z przesłuchania strony a nie z przesłuchania świadka. Rozróżnienie to jest zaś o tyle istotne, że dowód z zeznań świadków i dowód z zeznań stron są nie tylko dwoma, różnymi środkami dowodowymi, ale dowód z przesłuchania strony - w procedurze administracyjnej - został potraktowany jedynie jako dowód uzupełniający (art. 86 k.p.a.). Skoro więc w tym przypadku zeznania składała jedna ze stron a zatem osoba zainteresowana wynikiem postępowania, to – już w założeniu - do jej zeznań należało podchodzić w sposób szczególnie ostrożny. Ponadto - jak wskazuje na to treść protokołu z przesłuchania strony z dnia 23 sierpnia 2016 r. - w dacie składania zeznań B. K. była osobą mocno zaangażowaną wiekowo a zatem także z przyczyn naturalnych powyższe zastrzeżenie zyskuje dodatkowy walor.
Pomijając jednak powyższą uwagę, skład orzekający pragnie podkreślić, że nikt nie kwestionował w analizowanej sprawie okoliczności, iż majątek Dobra Ziemskie [...] miał część rezydencjonalną, która zajęta była przez tzw. zespól dworsko-parkowy. Istotne w tym przypadku było jednak to, że majątkiem tym zarządzał najpierw jego właściciel (zdaniem B. K., z pomocą ekonoma i zespołu pracowników), a który całą dokumentację dotycząca majątku przechowywał w gabinecie we dworze, a potem po jego śmierci, która nastąpiła w 1942 r., majątkiem tym zarządzał administrator. Sama przy tym zeznająca podała, iż również administrator korzystał z tego gabinetu i mieszkał w budynku dworu (cyt.): " Gabinet z którego zarządzano majątkiem oraz w którym przechowywano dokumenty był znajdował się w budynku mieszkalnym dworu. Zarządca (administrator) również korzystał z pomieszczenia gabinetu, z którego zarządzał (...)".
Wyjaśnić też trzeba, że powyższa okoliczność, a która w rozpoznawanej sprawie miała - w zasadzie - przesądzające znaczenie ( o czym niżej), nie musiała być przy tym rozumiana przez przesłuchiwaną stronę w taki sposób, w jaki fakt ten jest interpretowany przy dokonywaniu wykładni przepisów regulujących wprowadzanie reformy rolnej w Polsce. Z tego więc najprawdopodobniej powodu B. K. w dalszej części swoich zeznań podkreślała rozdzielenie majątku na poszczególne jego części majątku, stwierdzając, że (cyt.): "część dworska spełniała funkcje mieszkalno-rekreacyjną. Część gospodarcza związana z funkcja rolną była wydzielona, związana potrzebami folwarku."
Tymczasem, jak ustaliły to organy a co zaakceptował Sąd Wojewódzki, część rezydencjonalna cały czas pełniła wprawdzie ową funkcję mieszkalno-rekreacyjną, ale spełniała jednocześnie też funkcję gospodarczą, gdyż ośrodek zarządzania całym majątkiem znajdował się właśnie we dworze.
Odnosząc się natomiast do ustaleń związanych z wykorzystywaniem sadu w w/w majątku, wskazać wypada, iż z treści zaskarżonego wyroku wynikało, że na działkach nr [...] i na części działki nr [...] znajdowały się: sad, ogród warzywny i park. Treść protokołu z przejęcia majątku [...] wskazywała, że powierzchnia sadu owocowego i ogrodu wynosiła [...] ha. Natomiast w protokole przejęcia Ośrodka Kultury Rolnej [...] przez Państwowe Zakłady Hodowli Roślin z dnia 18 października 1945 r. podano, że sady owocowe składały się z dwóch kompleksów: jeden o powierzchni około [...] ha znajdował się w folwarku [...] a drugi o powierzchni [...] ha - w [...] w pobliżu zabudowań folwarcznych. Sad w [...] składał się przy tym z 470 sztuk drzew owocowych, w tym 5 orzechów, 5 grusz i aż 460 jabłoni. Poza tym w [...] znajdowała się również szkółka drzew owocowych, głównie jabłoni w wieku od 2 do 4 lat. Tak duży zatem rozmiar założenia sadowniczego w [...] przemawiał za trafnością poglądu o produkcji w tym zakresie nie tylko dla potrzeb domowników, zwłaszcza, że właściciel majątku generalnie zajmował się tego rodzaju produkcją (folwark [...]).
Natomiast obszar zajęty przez działki nr [...] i część działki nr [...] jako kolonia mieszkalna. Jeden z ośmioraków, obejmujący mieszkania dla pracowników był usytuowany przy drodze biegnącej do części rezydencjonalnej i gospodarczej a inne ośmioraki znajdowały się na działkach nr [...] i nr [...]. Działka zaś nr [...] była położona na pograniczu kolonii mieszkalnej i głównego podwórza gospodarczego.
Na działce natomiast nr [...], która obejmowała część kolonii mieszkalnej, podwórze gospodarcze oraz fragment części rezydencjonalnej, znajdowały się: stajnia, obora, chlewnia oraz spichlerz - suszarnia chmielu (uprzednio również: kuźnia, stolarnia oraz stodoła). Na działce nr [...], która stanowiła podwórze gorzelni, zostały zaś wybudowane jeszcze w 1904 r.: magazyn spirytusu, gorzelnia i waga. W oparciu o dane z ewidencji zabytków architektury i budownictwa ustalono przy tym, że w budynku gorzelni mieściły się: gorzelnia i młyn, w skrzydle południowym znajdowała się: słodownia, biuro, mieszkanie kierownika gorzelni oraz młyn i strych a w środkowej części budynku: główna część młyna, obejmująca również aparatownię, zaciernię i parnik. W skrzydle północno-wschodnim umiejscowiona była natomiast hala fermentacji i drożdżownia oraz zbiornik wody i mieszkanie. W tylnym skrzydle mieściła się też kotłownia i kartoflarz.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynikało ponadto, że w skład majątku pn. [...] wchodziło 272 ha gruntów ornych, natomiast w protokole przejęcia majątku podano, że przewidywana wielkość zbioru ziemniaków w 1944 r. miała wynieść 2000 mtr, co sprawiało, że uprawa ziemniaków na gruntach ornych była w tym przypadku dominująca, gdyż stanowiła ponad połowę wszystkich upraw jakie zaplanowano w 1944 r. (żyto 975 mtr, pszenica 192 mtr, jęczmień 210 mtr, owies 255 mtr, gryka 15 mtr, łubin 35 mtr). Łącznie z majątkiem przejęto również sprzęt gorzelni a co świadczyło o tym, że - w chwili przejęcia na rzecz Skarbu Państwa - gorzelnia była czynnym zakładem przemysłu rolnego, zwłaszcza, że w protokole z przejęcia majątku podkreślono, iż gorzelnia była kompletnie urządzona.
Poza tym z ustaleń organów wynikało również, że w budynku gorzelni - w chwili przejęcia majątku - znajdował się też młyn, który w protokole z dnia 25 sierpnia 1944 r. został wymieniony jako zakład przemysłu rolnego a był on w stanie czynnym, dobrym. Przewidywano przy tym, że zbiór pszenicy będzie wynosił 292 mtr, jęczmienia 210 mtr, owsa 255 mtr i żyta 975 mtr. Ostatecznie wskazano także, że w skład dóbr wchodziło również 185 ha stawów rybnych.
Biorąc powyższe pod uwagę skład orzekający uznał, że przy mającym tak znaczny potencjał gospodarczy majątku, twierdzenia skarżących zawarte w skardze kasacyjnej, iż brak było w niniejszej sprawie dowodów, że budynki i urządzenia, które w tym majątku się znajdowały, służyły w rzeczywistości do produkcji rolnej, nie mogły być uznane za przekonywujące. W tym zakresie bowiem ustalenia organów były bardzo dokładne a przeciwko stanowisku skarżących świadczyły konkretne dowody np. treść przywołanych wyżej protokołów z przejęcia mienia.
W zaistniałej więc sytuacji nie można było zasadnie twierdzić, że w toku postępowania administracyjnego organy nie dokonały wszechstronnych ustaleń faktycznych albo, że oceniły je w sposób wadliwy. Zebrany materiał dowodowy w pełni bowiem umożliwiał wydanie decyzji merytorycznej a co Sąd Wojewódzki prawidłowo ocenił.
Z tego więc powodu zarzuty procesowe, oparte na art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w powiazaniu z art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. należało ocenić jako niezasadne. Zarzucanie zaś Sądowi Wojewódzkiemu, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełniało przewidzianych prawem wymogów, wymagało w tym zakresie sformułowanie odpowiednich zarzutów w oparciu o przepisy procedury sądowoadministarcyjnego a czego autor skargi kasacyjnej nie uczynił.
Przechodząc do oceny zarzutów prawa materialnego, podkreślić przede wszystkim wypada, że argumentacja towarzysząca tym zarzutom w istocie rzeczy polegała na ponownym twierdzeniu, że błędnie zostało przyjęte, iż objęte wnioskami działki gruntu były wykorzystywane na cele przewidziane w dekrecie z dnia 6 września 1944 r. podczas, gdy poszczególne części przedmiotowego majątku funkcjonowały niezależnie od siebie (zarzut oparty na art. 1 w zw. z art. 15 cyt. dekretu).
W związku z tym - w ocenie składu orzekającego – tak sformułowane zarzuty- już co do zasady - nie mogły być uznane za usprawiedliwione. Zarzuty oparte na obrazie prawa materialnego nie mogą być bowiem uzasadniane argumentacją właściwą dla zarzutów procesowych. Z tej przyczyny oraz mając na uwadze treść zarzutu opartego na błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit e ) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13), wskazać wypada, że zgodnie z treścią tego przepisu, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Po myśli zatem w/w przepisu na rzecz reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie, które przechodziły na rzecz Skarbu Państwa bezzwłocznie i bez żadnego wynagrodzenia. Podkreślenia przy tym wymaga, że chociaż w/w dekret nie zawiera definicji legalnej "nieruchomości ziemskiej" to jednak w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że właściwa w tym zakresie jest definicja tego pojęcia wyrażona w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt TK W 3/89 OTK 1990/1/26). W uchwale tej Trybunał stwierdził zaś, że "ustawodawca przez określenie nieruchomości przymiotnikiem <
> miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje bowiem uzasadnienie zarówno w tytule dekretu (o przeprowadzeniu reformy rolnej), jak też w treści niektórych jego przepisów (art. 1 ust. 2 lit. a) i b), art. 6, art. 11 ust. 1) oraz w przepisach cytowanego rozporządzenia wykonawczego (§ 6)".
Analiza tych przepisów – zdaniem Trybunału Konstytucyjnego – prowadziła zatem do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tylko tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru a więc nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym. Wspomniana uchwała Trybunału Konstytucyjnego, choć nie stanowi źródła prawa to jednak niewątpliwie ma charakter dyrektywy interpretacyjnej w procesie stosowania prawa a ponadto zawarte w niej stanowisko zostało następnie podzielone w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r.(sygn. akt OPS 2/06) i z dnia 10 stycznia 2011 r (sygn. akt I OPS 3/10). W związku z powyższym, oceniając czy dana nieruchomość podpadała pod działanie omawianego dekretu o wprowadzeniu reformy rolnej, konieczne jest zbadanie, czy dana nieruchomość miała charakter rolny lub pozostawała z taką nieruchomością w związku funkcjonalnym. Zgodnie zaś z ogólnie przyjmowaną wykładnią tego ostatniego sformułowania, związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez owej nieruchomości. W orzecznictwie ugruntowane jest przy tym stanowisko, że dla istnienia "związku funkcjonalnego" istotne jest m. in. miejsce zamieszkiwania rządcy, to jest czy zamieszkiwał on na terenie części rezydencjalnej czy też poza nią a także miejsce gdzie miał swoje biuro (przyjmował interesantów), ewentualnie czy w części mieszkalnej dworu znajdowało się biuro, z którego wykonywany był stały zarząd pracami wykonywanymi w części gospodarczej.
Odnosząc zatem powyższe do stanu rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że skoro z wyżej przedstawionych ustaleń faktycznych wynikało, iż w majątku Dobra Ziemskie [...] była prowadzona produkcja rolna a rządca (administrator), zarządzając całym majątkiem czynności swoje wykonywał, korzystając z gabinetu znajdującego się we dworze, tam także przechowywano dokumenty dotyczące zarządu majątkiem, to należało uznać, że w tym przypadku zachodził związek funkcjonalny, pomiędzy częścią rezydencjalną majątku ( dworem) a jego częścią rolniczą. Dlatego też zarzut oparty na art. 2 ust. 1 lit. e cyt. dekretu nie mógł mieć skuteczności prawnej.
Natomiast zarzut oparty na art. 1 cyt. dekretu nie był w ogóle sformułowany poprawnie. Artykuł ten (zawierający nawiasem mówiąc jedynie wymienienie celów reformy rolnej) składa się bowiem z dwóch ustępów, a jeden z nich dzieli się z kolei na szereg jednostek redakcyjnych, zatem w takiej sytuacji należało wskazać, która z tych jednostek stanowi przedmiot zarzutu. Analogiczny przypadek zachodził zresztą w odniesieniu do zarzutu dotyczącego § 11 cyt. rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r., gdyż również dzielił się on na mniejsze jednostki redakcyjne.
Przepis zaś artykuł 15 omawianego dekretu dotyczył zupełnie innych zagadnień niż te, które wystąpiły w rozpoznawanej sprawie, to jest kwestii związanych z planem podziału przejmowanej nieruchomości.
Z tych powodów zatem, uznając skargę kasacyjną za nieusprawiedliwioną, Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 184 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.