I OSK 456/22

I OSK 456/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-03-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-03-08
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Elżbieta Kremer
Iwona Bogucka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Mienie zabużańskie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1406/21 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-11-18
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2017 poz 2097
art. 1, 2, 3 ust. 2
Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 329
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant: starszy sekretarz sądowy Aleksandra Białek po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1406/21 w sprawie ze skargi J.T., E.K., P.K., A.G., D.G. i J.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-11/2021/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J.T., E.K., P.K., A.G., D.G. i J.G. solidarnie kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 listopada 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 1406/21 po rozpoznaniu sprawy ze skargi J.T., E.K., P.K., A.G., D.G. i J.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 31 marca 2021 r., nr DAP-WOSR-7280-11/2021/AM, którą utrzymano w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z 8 grudnia 2020 r., nr 4269/2020, znak: SPN.III.AK.7725-1091/08 o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. i M.K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w majątku ziemskim w miejscowości B., pow. [..], woj. [..], w punkcie pierwszym uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Mazowieckiego a w punkcie drugim zasądził od organu zwrot kosztów postępowania sądowego.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w skardze kasacyjnej wniósł o uchylenie wyroku w całości i oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W skardze kasacyjnej zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy.
Sądowi I instancji zarzucono:
I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 2 pkt 1 i art. 1 (ust. 1, ust. 1a i ust. 2) oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2097, dalej: "ustawa zabużańska") przez błędną wykładnię art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej, jak też art. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, polegającą na przyjęciu w zaskarżonym wyroku, że:
- w przypadku, kiedy właściciel nieruchomości położonych na tzw. Kresach Wschodnich (chodzi o właściciela wg stanu przed wojną rozpoczętą w 1939 r., jak też w chwili wybuchu tej wojny) nie przemieścił się na obecne terytorium RP lub z innych powodów ustawa zabużańska nie ma do niego zastosowania, bądź nie spełnił którejkolwiek z przestanek z art. 1 lub 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to przesłanki z ustawy zabużańskiej należy badać w odniesieniu do kolejnego właściciela nieruchomości, tj. tego, który miałby stać się nim po wybuchu Il wojny światowej, co skutkowało de facto ustaleniem, że skoro M.K. (właściciel nieruchomości wg stanu na dzień 1 września 1939 r.) nie spełnił przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP, gdyż został zamordowany we wrześniu 1939 r. nie opuściwszy Kresów, to na skutek spadkobrania po nim — jego spadkobiercy "mogli uzyskać samodzielne tytuły do uzyskania uprawnienia do rekompensaty z tytułu opuszczenia majątku" i to w stosunku do nich należy badać wszystkie przesłanki z art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.,
- jak też przyjęciu, że z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej nie wynika, jakoby warunkiem uznania nieruchomości za pozostawioną było legitymowanie się w stosunku do niej wyłącznie tytułem własności, co w konsekwencji doprowadziło do konstatacji, że dla potwierdzenia prawa do rekompensaty na podstawie ustawy zabużańskiej wystarczającym jest spełnienie przesłanki przemieszczenia się osób dochodzących uprawnień zabużańskich na obecne terytorium RP, bez konieczności wykazywania tytułu własności;
- jak też polegającą na zbagatelizowaniu zawartego w art. 2 in principio ustawy zabużańskiej wyrażenia: "Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości (...)";
- przyjęciu, że z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy zabużańskiej nie wynika, żeby ustawodawca ograniczał prawo do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości;
- złączeniu lub potraktowaniu zamiennie osób, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej z osobą, o której mowa w art. 2 tej ustawy i tym samym utożsamienie następców prawnych właściciela nieruchomości z właścicielem, wobec którego zgodnie z art. 2 pkt 1 ww. ustawy należy badać wszystkie przesłanki do potwierdzenia prawa do rekompensaty, co doprowadziło de facto do przyjęcia w zaskarżonym wyroku, że skoro właściciel nieruchomości M.K. nie spełniał przesłanek z ustawy zabużańskiej, to wniosek o rekompensatę złożony w niniejszej sprawie należało traktować jako wniosek za nieruchomości pozostawione przez jego spadkobierców, gdyż "byli obywatelami polskimi i zamieszkiwali w majątku ziemskim w B., do której to nieruchomości nabywali prawa (dopisek własny: już po wybuchu wojny) w drodze dziedziczenia";
W sytuacji kiedy, w ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji:
- prawidłowa wykładnia ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej prowadzi do wniosku, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu Il Wojny Światowej jego własność i to tylko w odniesieniu do takiej osoby należy badać przesłanki z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej, a brak spełnienia choćby jednej z nich (jak np. brak opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego) nie może powodować zasadności badania przesłanek z tej ustawy w odniesieniu do jej następców prawnych (czy to bezpośrednich, czy kolejnych, którzy wszystkie przesłanki by spełnili);
- kwestia posiadania tytułu prawnego w momencie wybuchu drugiej wojny światowej do nieruchomości pozostawionej jest konieczna dla uprawnienia wynikającego z ustawy zabużańskiej. Moment, na który oceniane jest spełnienie przez właściciela mienia pozostałych przesłanek wynikających z ustawy zabużańskiej (np. obywatelstwa) nie może bowiem rozmijać się czasowo z oceną tytułu własności do nieruchomości. Poza tym, jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie wolno zamiennie traktować i łączyć, nawet niektórych tylko, przesłanek uprawniających do rekompensaty właściciela nieruchomości wynikających z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej z przesłankami uprawniającymi do rekompensaty jego spadkobierców, o których mowa w jej art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej;
- dla potwierdzenia prawa do rekompensaty w myśl ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. ma znaczenie to, czy właściciel (przedwojenny) opuścił byłe terytorium RP i przemieścił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
- prawo do rekompensaty nie jest prawem cywilnym objętym dyspozycją art. 922 § 1 kodeksu cywilnego i z tego względu nie wchodzi w skład spadku, a co za tym idzie nie powstaje ono po stronie spadkobiercy z mocy faktu samego spadkobrania, lecz na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.;
- ustawowe i zamierzone przez ustawodawcę ograniczenie kręgu osób uprawnionych do rekompensaty za mienie zabużańskie nie stanowi luki prawnej, a wykładni przepisów nie można dokonywać poprzez analizę, w jaki sposób ustawodawca powinien go uchwalić, aby był słuszny i sprawiedliwy i jakimi zasadami prawodawczymi powinien się kierować, gdyż celem wykładni jest ustalenie treści norm prawnych takimi, jakimi one są.
Zarzucane naruszenia prawa materialnego miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż gdyby dokonano w zaskarżonym wyroku prawidłowej wykładni i zastosowania przepisów prawa materialnego, to nie doszłoby do wadliwych w ocenie organu ustaleń, jakoby w sprawie zostały naruszone przez organy administracji publicznej przepisy prawa materialnego (art. 2 w zw. z art. 1 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 3 ust. 2 oraz art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej), a w konsekwencji nie doszłoby do zastosowania w sprawie przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, co przy braku zaistnienia innych podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, prowadzić by musiało do oddalenia skargi.
II. Ponadto zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 6, art. 7, art. 75, art. 77 § 1, art. 80, art. 84 § 1 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego przez błędne zastosowanie, wynikające z wadliwego przyjęcia w zaskarżonym wyroku, że:
- organy administracji publicznej dostrzegały potrzebę dokonania analizy spełnienia przez M.K. przesłanek do potwierdzenia prawa do rekompensaty, a zupełnie pominęły sytuację faktyczną i prawną pozostałych członków rodziny w sytuacji, kiedy analiza dokonywana w odniesieniu do M.K. była poczyniona tylko z daleko posuniętej ostrożności i wynikała z faktu, że podnoszono, jakoby była ona przedwojenną współwłaścicielką nieruchomości, której dotyczy postępowanie; tymczasem co do pozostałych członków rodziny nie było jakichkolwiek informacji wskazujących, że któryś z nich jeszcze przed wybuchem II wojny światowej miał być właścicielem nieruchomości pozostawionej w B., a wskazać należy, iż aby badać przesłanki z ustawy zabużańskiej w odniesieniu do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionej, wpierw należy ustalić, czy sam właściciel spełniał ustawowe kryteria do potwierdzenia prawa do rekompensaty. Wszakże następcy prawni takiej osoby swoje prawa wywodzą z praw właściciela nieruchomości;
- organy administracji publicznej nie uwzględniły, że spadkobiercy M.K. mogli uzyskać samodzielne tytuły do uzyskania uprawnienia do rekompensaty z tytułu opuszczenia majątku, by następnie ich spadkobiercy mogli domagać się realizacji uprawnień przewidzianych ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. w sytuacji, kiedy nie sposób - na gruncie ustawy zabużańskiej - odrywać sytuacji spadkobierców M.K. oraz następców prawnych tych spadkobierców od sytuacji, w której pozostawał sam M.K. (właściciel nieruchomości pozostawionej), który nie spełniał wszystkich przesłanek z ustawy zabużańskiej, co przyznał sam sąd w zaskarżonym wyroku stwierdzając jednoznacznie, że nie opuścił on, w rozumieniu ustawy, byłego terytorium RP; powyższe zaś w sposób istotny wpływa na możliwość domagania się przez następców prawnych realizacji uprawnień przewidzianych ustawą z dnia 8 lipca 2005 r.;
- jak też zakwestionowanie w zaskarżonym wyroku, że parcelacja majątku, jego zadłużenie (dopisek własny: majątek wystawiony był na licytację), czy opisy mienia pozyskane na datę 1926 r. i 1936 r. mogły skutecznie uniemożliwić poczynienie przez organy administracji publicznej ustaleń w zakresie powierzchni i parametrów opuszczonego majątku i zasugerowanie, że w takiej sytuacji doprecyzowanie parametrów nieruchomości powinno nastąpić z wykorzystaniem wiadomości specjalnych rzeczoznawcy majątkowego w sytuacji, kiedy nie mamy w sprawie do czynienia z malutkim zagrodowym gospodarstwem chłopskim, które mogło mieć parametry zbliżone do typowych w ówczesnych czasach gospodarstw tego rodzaju, a co mogłoby umożliwiać doprecyzowanie parametrów przez rzeczoznawcę majątkowego, w sytuacji kiedy przedmiotowy majątek ziemski, skoro poddany był obowiązkowi parcelacji - był majątkiem o większych rozmiarach i ustalanie tych rozmiarów przez rzeczoznawcę majątkowego — na tle specyficznych wymogów, jakie stawia ustawodawca w ustawie zabużańskiej dowodom na okoliczność powierzchni nieruchomości, byłoby nadużyciem i naruszeniem prawa materialnego wyrażonego w ustawie, w sytuacji kiedy fakt parcelacji majątku w sposób istotny wpływa na jego wielkość, a z urzędu organ posiada wiedzę, że przedwojenna parcelacja majątków ziemskich była szczególnie intensywnie prowadzona w latach 1938-1939 r. aż do wybuchu wojny, stąd dokumenty z 1926 r., czy nawet z 1936 r. w specyficznych okolicznościach sprawy nie mogą być uznane za miarodajne dla istotnych ustaleń faktycznych w sprawie, tym bardziej, że przedmiotowy majątek B., jako znacznie zadłużony, wystawiony był na licytację. Ponadto, to na stronie przede wszystkim ciąży obowiązek dowodowy w sprawach zabużańskich, co oczywiście nie zwalnia organów administracji publicznej od poszukiwania dowodów, ale nie można na nie przerzucać całego ciężaru udowodnienia w sposób wiarygodny powierzchni nieruchomości pozostawionej, w szczególności w sytuacji, kiedy wiadomo jest, że przedwojenny właściciel nieruchomości nie spełnił jednej z zasadniczych przesłanek do potwierdzenia prawa do rekompensaty, tj. nie opuścił byłego terytorium RP.
Zarzucane naruszenia przepisów postępowania miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż gdyby nie dokonano w zaskarżonym wyroku takich ustaleń/nie poczyniono takich wniosków, jak wyżej zarzucane, to nie doszłoby do wadliwego w stwierdzenia, jakoby w sprawie zostały naruszone przez organy administracji publicznej przepisy postępowania (art. 6, art. 7, art. 75, art. 77 § 1, art. 80, art. 84 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.), a w konsekwencji nie doszłoby do zastosowania w sprawie przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., co przy braku zaistnienia innych podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, prowadzić by musiało do wydania wyroku w oparciu o art. 151 p.p.s.a., tj. do oddalenia skargi.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powołano argumentację na poparcie powyższych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik skarżących wniósł o przeprowadzenie rozprawy. Natomiast w piśmie procesowym z 3 marca 2022 r. pełnomocnik skarżących wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Stanowisko to podtrzymane zostało na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a., skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlegała uwzględnieniu.
Powodem udzielonej przez organy odmowy było ustalenie, że osoba wskazywana jako przedwojenny właściciel nieruchomości nie opuściła byłych terenów RP, albowiem w dniu [...] września 1939 r. M.K. został rozstrzelany. W odniesieniu do tej kwestii Sąd I instancji przyjął, że następcy prawni zmarłego, którzy byli w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi i zamieszkiwali na byłym terenie RP i pozostawili tam w związku z wojną odziedziczony majątek, są osobami, które mogły samodzielnie uzyskać z tego tytułu prawo do rekompensaty.
Nie jest w związku z tym zasadny zarzut skargi kasacyjnej, jakoby Sąd I instancji utożsamił krąg osób uprawnionych do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości z kręgiem ich następców prawnych, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy. Sąd I instancji wyraźnie stwierdził, że spadkobranie po zmarłym właścicielu skutkuje możliwością zaliczenia następców prawnych do kręgu osób kwalifikowanych jako uprawnione do rekompensat z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP, jeżeli spadkobiercy ci byli w dniu 1 września obywatelami polskimi i zamieszkiwali na byłym terytorium RP oraz posiadają obywatelstwo polskie.
Stanowisko to jest prawidłowe i nie świadczy o błędnej wykładni art. 2 w zw. z art. 1 ustawy.
W art. 2 ustawy zabużańskiej wymienione są przesłanki, jakie podmiot określony w art. 1 musi spełnić, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Zgodnie z jego treścią, prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wskazanych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie. Innych wymogów przepisy cytowanej ustawy nie przewidują.
Treść ustawy nie daje podstaw do przyjęcia, że ustawodawca zastrzegł prawo do rekompensaty wyłącznie dla tych osób, które legitymowały się prawem własności nieruchomości zarówno w momencie jej pozostawienia, jak i w dniu 1 września 1939 r. Za wprowadzeniem takiego warunku nie przemawiają też względy celowościowe czy aksjologiczne – w realiach wojny nie tylko nieracjonalne, ale wręcz nieetyczne byłoby ograniczenie prawa do rekompensaty do tych osób, które były właścicielami nieruchomości przez cały okres wojny, z wyłączeniem np. następców prawnych właścicieli zmarłych w trakcie wojny. Nie przemawiają za taką wykładnią również względy systemowe, albowiem ustawa jest jedynym aktem regulującym przedmiotową kwestię. Zarzucając błędną wykładnię przepisów ustawy w skardze kasacyjnej nie wskazano natomiast naruszonych dyrektyw interpretacyjnych. Podniesione argumenty funkcjonalne, wskazując na możliwe skutki braku spełnienia warunku, aby własność nieruchomości pozostawionej przysługiwała osobie w dniu 1 września 1939 r. nie mogą przeciwważyć argumentu językowego z brzmienia przepisu, skoro celem byłoby ograniczenie uprawnienia do uzyskania prawa do rekompensaty przez wprowadzenie warunku wprost w ustawie niewyrażonego. Należy mieć na względzie, że rekompensata zabużańska jest szczególnym, publicznoprawnym prawem majątkowym (wyrok TK z 19 grudnia 2002 r. sygn. akt K 33/02) i konsekwencją tej oceny prawnej jest objęcie tego prawa ochroną konstytucyjną – art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, co ogranicza możliwość prowadzenia wykładni zawężającej. Rozwiązania organizacyjne związane z działaniem organów powinny zapobiec zagrożeniom sugerowanym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Również uchwała siedmiu sędziów NSA I OPS 11/13 nie dotyczy omawianej kwestii, jej przedmiotem jest wyjaśnienie wątpliwości związanych z przesłanką pozostawienia mienia w związku z opuszczeniem byłych terenów RP. Uchwała ta nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie. Z tego powodu nie może mieć znaczenia ten fragment jej uzasadnienia, w którym w miejsce przesłanki legitymowania się prawem własności pozostawianej nieruchomości w dacie opuszczenia byłego terenu RP skład siedmiu sędziów NSA przyjął przesłankę uprzedniego legitymowania się tym prawem wskazując, że "Prawo do rekompensaty powinno wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II wojny światowej jego własność, który w związku z wojną obywatel polski był zmuszony opuścić". W trybie podjęcia uchwały Naczelny Sąd Administracyjny nie był bowiem władny wykreować nowej ustawowej przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, dokonał natomiast wykładni art. 1 i 2 ustawy w odniesieniu do przypadków, gdy przedwojenny właściciel nieruchomości utracił jej własność przez włączenie do kołchozu lub nacjonalizację przed opuszczeniem byłych terenów RP. To w tym kontekście, wyznaczonym granicami rozstrzyganego uchwałą zagadnienia prawnego budzącego wątpliwości, należy postrzegać i uwzględniać stanowisko, że w przypadku utraty własności nieruchomości przed opuszczeniem byłych terenów RP, przesłankę pozostawienia nieruchomości należy łączyć z nieruchomościami, które przed nacjonalizacją lub włączeniem do kołchozu stanowiły własność osoby, która w dniu 1 września 1939 r. była obywatelem polskim. Również w wyrokach NSA z 9 kwietnia 2019 r., I OSK 1544/17 i z 8 grudnia 2020 r., I OSK 3077/19 rozpoznawane zagadnienie sporne dotyczyło problemu repatriacji właściciela pozostawionych nieruchomości, nie bezpośrednio warunku, aby właściciel ten (pozostawiający nieruchomość na byłych terenach RP i podlegający repatriacji) musiał wykazać się prawem własności także na dzień 1 września 1939 r. Taka teza, że przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy odnoszą się tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, została postawiona w powołanym w skardze kasacyjnej wyroku NSA z 9 marca 2018 r., I OSK 1038/16. Teza ta pozostała jednak bez uzasadnienia, nie wskazano na jej normatywne umocowanie, w związku z czym Naczelny Sąd Administracyjny nie znajduje podstaw, aby taką tezę podzielić. Przepisy art. 1 i art. 2 ustawy nie zawierają takiego warunku, w związku z czym zarzut błędnej ich wykładni nie znajduje potwierdzenia.
Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie można także wyprowadzać wniosku, że Sąd I instancji zbagatelizował warunek, zgodnie z którym prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi pozostawionej nieruchomości. Powołanie się przez Sąd I instancji na uchwałę w sprawie OPS 11/13 każe przyjąć, że zajęte przez Sąd stanowisko dotyczy kwestii w niej rozstrzygniętej, czyli skutków utraty przez obywateli polskich przed opuszczeniem przez nich byłego terytorium RP prawa własności nieruchomości na skutek działań nacjonalizacyjnych obcego państwa. Stanowisko to nie daje podstaw do uznania, że Sąd I instancji pominął czy zbagatelizował warunek, zgodnie z którym prawo do rekompensaty przysługuje z tytułu utraty prawa własności nieruchomości pozostawionej na byłym terytorium RP. Otwarcie spadku przed opuszczeniem byłego terytorium RP nie wyłącza uprawnienia spadkobierców do rekompensaty. Uprawnionym do rekompensaty jest osoba, która w szczególności była właścicielem nieruchomości położonej na byłych terenach RP i nieruchomości te musiała pozostawić, opuszczając to terytorium lub nie mogąc na nie powrócić z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy.
Czy poprzednicy prawni skarżących kryteria te spełniali, wymagało zweryfikowania w postępowaniu, czego organy zaniechały, ze względu na przyjętą interpretację art. 2 ustawy. Z tego też względu nie są uzasadnione zarzuty naruszenia przepisów postępowania, regulujących prowadzenie postępowania wyjaśniającego.
W dotychczasowym postępowaniu względy podmiotowe decydowały o wydanych rozstrzygnięciach. Nie były zatem wiążąco rozstrzygane kwestie związane z rodzajem i parametrami pozostawionych nieruchomości. Należy się jednak zgodzić ze stanowiskiem skargi kasacyjnej, że do wnioskodawców należy dołączenie do wniosku dowodów, o jakich mowa w art. 6 ustawy, w tym w szczególności świadczących o rodzaju i powierzchni nieruchomości. Do wnioskodawców też należy, w przypadku pozytywnej weryfikacji wniosku, przedłożenie operatu szacunkowego określającego wartość nieruchomości.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postepowania kasacyjnego postanowiono na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.