I OSK 447/24

I OSK 447/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-02-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka /sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 137/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-07-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 188
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 13 lutego 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 lipca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 137/23 w sprawie ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia [...] listopada 2022 r. znak [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia [...] września 2022 r znak [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz A. Z. kwotę 800 (osiemset) PLN tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 12 lipca 2023 r., III SA/Kr 137/23 oddalił skargę A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia [...] listopada 2022 r. znak [...] odmawiającą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
Decyzją z dnia [...] września 2022 r. znak: [...] Burmistrz [...] odmówił A. Z. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką Z. F., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z dnia 30 maja 2022 r. zaliczającym Z. F.do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 13 maja 2022 r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał, że w przedmiotowym wypadku nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2023 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2022.615 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolejną przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, jest zaś to, że nie istnieje bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością sprawowania przez wnioskodawczynię opieki nad matką a niepodejmowaniem zatrudnienia. Organ pierwszej instancji swoje stanowisko oparł na ustaleniach dotyczących zakresu opieki wykonywanej przez wnioskodawczynię względem matki, a nadto na kwestii rezygnacji przez stronę z zatrudnienia, jak i zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Trzecią przyczyną odmowy przyznania świadczenia było ujawnienie faktu istnienia oprócz wnioskodawczyni innych członków rodziny zobowiązanych do alimentacji względem matki, tj. czworga rodzeństwa. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie w następstwie rozpoznania odwołania A. Z. od ww. decyzji Burmistrz [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Kolegium nie zgodziło się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji w kwestii skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 (Dz.U.2014.1443). Zdaniem organu odwoławczego, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny ww. wyrokiem. Organ odwoławczy wskazał, że pomimo dokonania błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. kwestionowana decyzja odpowiada prawu, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo jej niepodejmowaniem a koniecznością sprawowania przez wnioskodawczynię stałej opieki nad matką. Istotne w sprawie jest również to, że strona nie wykazała w dostateczny sposób, że zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwia jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Analizując kwestie zatrudnienia A. Z., organ odwoławczy wskazał, iż wnioskodawczyni w dniu 16 sierpnia 2022 r. oświadczyła, że "zgodnie ze załączonym świadectwem i umową o pracę, ostatnie zatrudnienie miało miejsce do dnia 31.08.2007 r. Od tego momentu nie byłam zatrudniona". W treści wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego A. Z. oświadczyła, że jest rolnikiem, jednakże zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 19 lipca 2022 r. W piśmie z dnia 19 lipca 2022 r. A. Z. oświadczyła, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz pracy w gospodarstwie rolnym w dniu 19 lipca 2022 r. W oświadczeniu z dnia 16 sierpnia 2022 r. strona podała, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego w lipcu 2022 r., jednocześnie wskazała, że: "(...) w czasie, gdy pracowałam na gospodarstwie rolnym i prowadziłam je zajmowałam się hodowlą kur. Uprawiany był owies, pszenica, ziemniaki i warzywa na własne potrzeby". W toku prowadzonego postępowania ustalono, na podstawie informacji Burmistrza [...] z dnia 3 sierpnia 2022 r., że A. Z. figuruje w rejestrze podatku rolnego od gruntów stanowiących gospodarstwo rolne w myśl przepisów z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym, jako właściciel gruntów o powierzchni 2.1200 ha (w tym 2.1650 ha przeliczeniowych). Nadto dodano, że informacja ta uwzględnia stan posiadania na dzień 3 sierpnia 2022 r. Dodatkowo z treści pisma Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 3 sierpnia 2022 r. wynika, że A.Z. nie figuruje w krajowym systemie ewidencji producentów. Podlega natomiast ubezpieczeniu społecznemu rolników od 10 stycznia 2018 r. Wnioskodawczyni został przyznany okresowy zasiłek macierzyński na dziecko – O. Z. (ur. 27 grudnia 2021 r.) od dnia 27 grudnia 2021 r. do 25 grudnia 2022 r. tj. przez okres 52 tygodni w kwocie 1.000,00 zł. W ocenie organu odwoławczego, zestawiając ww. orzeczenie z dnia 30 maja 2022 r. zaliczające Z. F. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności z dokonanymi ustaleniami dotyczącymi przebiegu zatrudnienia wnioskodawczyni, zaprzestanie aktywności zawodowej, jak i niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawczynię nie miało związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. W tym kontekście organ odwoławczy podkreślił, że ostatnie zatrudnienie strony ustało 31 sierpnia 2007 r. Stosunek pracy zawarty był na czas określony, co z uwagi na rozpiętość czasową bezsprzecznie nie mogło mieć związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Ponadto zadeklarowana przez stronę rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, które wykorzystywane jest na własne potrzeby – hodowlę kur, uprawę owsa, pszenicy, ziemniaków i warzyw, budzi wątpliwości, bowiem ten stan rzeczy może sugerować uznanie świadczenia pielęgnacyjnego za zastępcze źródło dochodu. Organ wskazał nadto, że nie bez znaczenia pozostaje fakt posiadania przez wnioskodawczynię trojga dzieci. Na jedno z nich pobiera okresowy zasiłek macierzyński od 27 grudnia 2021 r. do 25 grudnia 2022 r. w wysokości 1.000,00 zł, przyznany ww. przez Placówkę Terenową KRUS w [...]. Strona nie wykazała także aby np. wydzierżawiła bądź sprzedała gospodarstwo rolne, ograniczając się do stwierdzenia, że zaprzestała prowadzenia i pracy w tym gospodarstwie. Szczególnego znaczenia w tym wypadku nabiera również fakt prowadzenia przez A. Z., będącą rolnikiem, gospodarstwa rolnego, na własne potrzeby. Odnosząc się z kolei do zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych przez wnioskodawczynię, organ odwoławczy wskazał, że strona przedłożyła w poczet materiału dowodowego kartę informacyjną z leczenia szpitalnego na oddziale [...], stwierdzającą u Z. F. choroby układu [...], stan po [...] z powodu obecności ciała obcego, [...], [...], [...], [...], [...], [...] o średnim stopniu zaawansowania, zaburzenia [...]. W trakcie przeprowadzonego w dniu 2 września 2022 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego wnioskodawczyni podała, że matka wymaga dyspozycyjności osoby drugiej praktycznie przez całą dobę, gdyż jest osobą leżącą, samodzielnie nie potrafi usiąść, sporadycznie potrafi stać z pomocą chodzika i z asystą drugiej osoby. Sytuację zdrowotną pogorszył fakt, że w miesiącu lipcu doznała urazu prawej ręki. W celu zmiany opatrunku przyjeżdża do pacjentki pielęgniarka środowiskowa przeciętnie co dwa, trzy dni i pomaga w zmianie opatrunków. Nadto strona wskazała zakres wykonywanych przez nią czynności opiekuńczych podając, iż cztery razy dziennie mierzy ciśnienie, podaje leki i zastrzyk z insuliną, przygotowuje posiłki (matka potrafi samodzielnie je spożyć), trzy razy i więcej przebiera pieluchomajtki, zmienia pościel, podkłady, wykonuje czynności higieniczne. Ponadto dba o wizyty lekarskie i pielęgniarskie, wykonuje czynności porządkowe, robi zakupy, płaci rachunki, załatwia sprawy urzędowe. Nadto z załączonej do akt sprawy karty oceny stanu pacjenta wg zmodyfikowanej skali Barthel sporządzonej w dniu 13 września 2022 r. przez pielęgniarkę środowiskowo - rodzinną wynika, że Z.F. potrzebuje pomocy przy krojeniu, smarowaniu – 5 pkt, przy przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem wymaga większej pomocy fizycznej – 5 pkt, przypadkowo nie kontroluje czynności fizjologicznych – 5 pkt, potrzebuje pomocy przy wykonywaniu czynności osobistych – 0 pkt, zależna przy korzystaniu z toalety – 0 pkt, zależna przy myciu i kąpieli całego ciała – 0 pkt, nie porusza się po powierzchniach płaskich – 0 pkt, nie jest samodzielna przy wchodzeniu i schodzeniu ze schodów – 0 pkt, zależna przy ubieraniu i rozbieraniu – 0 pkt. Łączna liczba uzyskanych punktów wynosi 15 na 100 możliwych do uzyskania. Ponadto w zestawieniu czynności wykonywanych podczas opieki nad Z. F. podano: mierzenie ciśnienia – raz dziennie, wymianę pieluchomajtek, przygotowywanie i podawanie posiłków – 3 razy dziennie, podawanie leków – 4 razy dziennie, mierzenie poziomu cukru – 6 razy dziennie, sprzątanie, pranie, prasowanie – codziennie, robienie zakupów, realizacja recept, opłacanie rachunków, załatwianie spraw urzędowych, transport do lekarza – według potrzeb, przewracanie na inny bok – wspomagająco. Ponadto wymieniono czynności toaletowe, smarowanie kremami, przygotowywanie i przynoszenie opalu, palenie w piecu, odśnieżanie, prace ogrodnicze, czytanie pism urzędowych, zmiana pościeli, ścielenie łóżka, pomoc w przebraniu się. Strona przedłożyła też spis czasowy (w odpowiednich porach dnia) wykonywanych czynności, które pokrywają się z przywołanymi wyżej. W piśmie z dnia 16 sierpnia 2022 r. A. Z. przedstawiła stan zdrowia matki wskazując choroby na jakie cierpi oraz zakres czynności, które wykonuje sprawując nad nią opiekę. Jednocześnie w złożonym oświadczeniu strona podała, że opieka nad matką jest absorbująca, jednakże wychodzi z domu załatwiać sprawy, zrobić zakupy itp. Analizując powyższa kwestię organ odwoławczy ocenił, że czynności opiekuńcze wykonywane przez A. Z. wobec niepełnosprawnej matki, mają charakter typowych czynności codziennych. Organ odwoławczy wskazał dalej, że obok wnioskodawczyni Z. F. ma czworo dzieci (siostry skarżącej). Wnioskodawczyni podała, że jej siostry nie są w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu i zaopiekować się matką całodobowo i długoterminowo, ze względu na sytuację finansową i niekiedy rodzinną. Wyjaśniła też, że żadna z sióstr nie deklaruje sprawowania opieki nad matką, czasem ją odwiedzają, ale nikt nie pomaga w pielęgnacji. Nadto twierdzą, że w związku tym, iż wnioskodawczyni została w domu i przejęła majątek, ma obowiązek opiekować się matką. Organ odwoławczy wskazał, że nie można dopuszczać do sytuacji, że dana osoba, będąc prawnie zobowiązaną, nie poczuwa się do swoich obowiązków, obowiązki te za nią przejmuje Państwo (w postaci przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie), a ona zostaje z nich zwolniona. Organ uznał, że część obowiązków w zakresie opieki nad matką może przejąć rodzeństwo A. Z., na których również ciąży wobec matki obowiązek alimentacyjny. Samo natomiast stwierdzenie, iż rodzeństwo wnioskodawczyni pracuje zawodowo, nie może automatycznie oznaczać, że w żaden sposób nie może wesprzeć siostry (osobiście lub choćby finansowo), realizując tym samym swój obowiązek alimentacyjny. Organ odwoławczy dodał, że wnioskodawczyni powinna rozważyć możliwość zwrócenia się o przyznanie pomocy w postaci usług opiekuńczych.
A. Z. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie wnosząc o uchylenie zarówno zaskarżonej jak i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalając skargę przywołanym na wstępie wyrokiem z dnia 12 lipca 2023 r. w pełni podzielił stanowisko organu odwoławczego, wcześniej prezentowane także przez organ pierwszej instancji, że nie zostały spełnione przesłanki pozytywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pomoc świadczona przez skarżącą matce – zważywszy na jej charakter i zakres – nie uniemożliwia pracy (zwłaszcza pracy jaką ostatnio wykonywała skarżąca, tj. pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym na własne potrzeby). Brak jest zatem związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącej a pomocą świadczoną matce. Ponadto poza skarżącą są jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji wobec matki, które nie mają obiektywnych przeszkód, aby czynić temu obowiązkowi zadość (cztery siostry skarżącej).
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła A. Z., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając:
I. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj.:
1. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem; iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz, że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje zawiązek przyczynowy;
2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż przepis ten w jakikolwiek sposób uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności wykazania, iż strona skarżąca podjęła działania mające na celu zapewnienie osobie niepełnosprawnej pomocy w inny sposób niż przez osobiste jej sprawowanie i występowanie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tego tytułu, np. poprzez skorzystanie z pomocy rodzeństwa czy usług opiekuńczych, podczas gdy warunek taki nie wynika ani z ww. przepisu, ani z jakiegokolwiek innego przepisu u.ś.r.;
3. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. przez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem; iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnej są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładania tego przepisu nakazuje przyjąć iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego;
II. na podstawie art, 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.:
1. art. 135 p.p.s.a. przez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;
2. art. 151 p.p.s.a. przez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
Na podstawie powyższych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji na podstawie 185 § 1 p.p.s.a. oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Powyższe zarzuty zostały szerzej umotywowane.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się zasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Ocenę zarzutów kasacyjnych wypada rozpocząć od wskazania, iż zasadniczą przesłanką świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub niepodejmowanie tych form aktywności w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną.
Należy także zauważyć, że w przypadku gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 u.ś.r. ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (art. 17b ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu z daty podjęcia zaskarżonej decyzji). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa była powyżej potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r. w brzmieniu z daty podjęcia zaskarżonej decyzji). Skoro zatem jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, to wypada uznać, że wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo (vide: B.Chludziński, Komentarz, [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa P. Rączka, Warszawa 2021, s. 453–456). Właśnie z tego względu, iż w przypadku rolników trudne jest uchwycenie bierności zawodowej wywołanej sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się oświadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Przy czym ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Powyższa forma dowodzenia podstawowej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wynika z specyficznego charakteru pracy rolnika i braku możliwości powoływania się na inne dokumenty wskazujące na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób pozostających w zatrudnienia lub prowadzących działalność gospodarczą. Powyższe ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowi ono dowód na określoną okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych, a zatem przy zastosowaniu reguł dowodzenia określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. (vide: wyrok NSA z dnia 20 lipca 2023 r., I OSK 1073/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Z okoliczności badanej sprawy nie wynika aby przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co w przypadku skarżącej oznacza rezygnację z prowadzenia gospodarstwa rolnego, została zweryfikowana negatywnie. W okolicznościach sprawy brak jest bowiem dowodów wskazujących, iż skarżąca po dniu złożenia ww. oświadczenia, nadal prowadziła gospodarstwo rolne.
Należy także zauważyć, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi o niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podobnie, do kryterium faktycznego działania odwołuje się art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w przypadku gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się rolnik. Przepis ten stanowi bowiem o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jakkolwiek przesłanka ta nie została zdefiniowana w przepisach u.ś.r., to nie powinno budzić wątpliwości, że zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego oznacza brak faktycznych działań związanych z funkcjonowaniem gospodarstwa rolnego określonego typu. Chodzi przy tym o wszelkie czynności z tym związane, w tym także o charakterze zarządczym. Samo posiadanie gospodarstwa lub jego własność nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Również posiadanie statusu rolnika na gruncie regulacji prawa krajowego lub wspólnotowego także nie może być utożsamiane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, jeżeli nie jest dla rolnika źródłem rzeczywistych korzyści wynikających z przyznanych płatności. w sprawie okoliczności faktycznych. Ustalenie to nie może natomiast nastąpić przez odwołanie się do statusu właścicielskiego lub zawodowego określonej osoby. Skoro zatem z okoliczności badanej sprawy nie wynika aby organy administracji zgromadziły dowody, z których wynikała, że skarżąca prowadzi gospodarstwo rolne lub w gospodarstwie tym pracuje, to brak jest podstaw do podważenia wiarygodności jej oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Mając na uwadze to zostało powyżej powiedziane za trafny uznać należy zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zakresie oceny istnienia związku przyczynowego pomiędzy opieką sprawowaną przez skarżącą nad niepełnosprawną matką a rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nie ulega wątpliwości, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. rezygnacja z zatrudnienia musi pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowi podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką. Związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Jednocześnie opieka ta musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca nie zawęził charakteru sprawowanej opieki, w szczególności nie wskazał aby opieka ta musiała być opieką stałą, wykonywaną bez przerwy, przez 24 godziny na dobę. Nie wskazał nawet na obowiązek zamieszkiwania opiekuna ze swoim podopiecznym. Przyjmuje się zatem, że cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazują na konieczność sprawowania opieki ustawicznej nad osobą niepełnosprawną. Powinna ona być sprawowana codziennie, a opiekun winien pozostawać do dyspozycji podopiecznego, udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia pomocy (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17 oraz przywołane tam orzecznictwo sądów administracyjnych). Sprawowanie opieki, w powyższym rozumieniu tegoż pojęcia, nie musi oznaczać jednocześnie, że podopieczny nie może podejmować aktywności adekwatnych dla swego stanu zdrowia, w szczególności, że nie może mieć "czasu dla siebie". Podejmowanie takich aktywności nie podważa sprawowanej opieki, która winna być odpowiednią do charakteru istniejącej niepełnosprawności, potwierdzonej w orzeczeniu o niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika bowiem charakter i zakres stwierdzonej niepełnosprawności i orzeczeniem tym pozostają związane organy orzekające o świadczeniu pielęgnacyjnym. Stopnie niepełnosprawności (znaczny, umiarkowany i lekki), rozróżnione i zdefiniowane zostały w art. 3 i art. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U.2021.573 ze zm.)., dalej jako "u.r.z.s.". Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zatem faktem instytucjonalnym, a o tym jak należy rozumieć orzeczenie o stopniu niepełnosprawności rozstrzyga brzmienie przepisów ww. ustawy (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 14 listopada 2022 r., I OPS 2/22, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.r.z.s. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W wypadku osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, konieczność sprawowania opieki, z uwagi na skutki naruszenia sprawności organizmu, oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem (§ 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz.U.2021.857).
W świetle powyższego "faktu instytucjonalnego" nie budzi wątpliwości, że stan zdrowia matki skarżącej wskazuje na to, że wymaga ona opieki w zakresie, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Skoro z okoliczności sprawy wynika, że matka skarżącej ma znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji, a w celu pełnienia ról społecznych wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób, bowiem jest osobą całkowicie zależną od otoczenia, zaś skarżąca sprawuje nad nią opiekę codziennie, w sposób ustawiczny, w zakresie adekwatnym do stopnia stwierdzonej niepełnosprawności, pozostając przy tym nieprzerwanie w dyspozycji niepełnosprawnej matki, to nietrafny jest wniosek wyprowadzony w toku dotychczasowego postępowania, o braku ścisłego związku między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaną opieką. W okolicznościach niniejszej sprawy nie może być wątpliwości, że zaniechanie przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. W takiej sytuacji nie sposób bronić stanowiska o braku związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a niepodejmowaniem zatrudnienia. Z okoliczności badanej sprawy nie wynika także aby ktoś inny poza skarżącą wykonywał czynności opiekuńcze wobec jej niepełnosprawnej matki. Nie wynika także, aby czynności opiekuńcze podejmowane przez skarżącą miały charakter pozorny lub aby nie w pełni zaspokajały potrzeby osoby niepełnosprawnej. Charakter i zakres sprawowanej opieki, szczegółowo ustalony w toku postępowania administracyjnego, uniemożliwia skarżącej podjęcie jakiejkolwiek pracy, zaś odmienna ocena tej okoliczności w toku dotychczasowego postępowania jest niemożliwa do akceptacji na gruncie dyrektyw gromadzenia i oceny materiału dowodowego wynikających z przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Jednocześnie wypada zauważyć, że organy stosujące przepisy u.ś.r. nie są uprawnione w toku postępowania w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uzależniać przyznania tego świadczenia od przesłanek (warunków, wymogów), które nie zostały ustanowione w prawie materialnym. Obowiązkiem organów pozostaje zbadanie, zgodnie z wymogami k.p.a., zarówno pozytywnych jak i negatywnych warunków w zakresie załatwianej sprawy, ale wyłącznie ustanowionych w treści ustawy. Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest aby osoba ubiegająca się o świadczenie nie podejmowała zatrudnienia z uwagi na opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną o określonym charakterze i zakresie niepełnosprawności. Skoro skarżąca jest osobą zdolną do pracy, a ponadto opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką w sposób stały i ustawiczny, adekwatnie do potrzeb osoby niepełnosprawnej, niezdolnej do samodzielnej egzystencji, a czynności opiekuńcze wykonuje w ciągu całego dnia, w tym także w święta i dni wolne od pracy, a w pozostałym czasie pozostaje w dyspozycji osoby niepełnosprawnej, to niewątpliwie występuje po jej stronie obiektywny brak możliwości podjęcia zatrudnienia spowodowany sprawowana opieką.
Nie budzi także zastrzeżeń ustalenie, że to wyłącznie skarżąca opiekuje się niepełnosprawnym ojcem. Winno być oczywiste, że na gruncie art. 17 u.ś.r., to na tym elemencie stanu sprawy winno skoncentrować się postępowanie w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Nieuprawnione są natomiast uwagi wyrażane w dotychczasowym postępowaniu, odnoszące się do wspólnego realizowania obowiązku alimentacyjnego przez skarżącą wraz z rodzeństwem. Bezspornie zarówno skarżąca, jak i jej rodzeństwo, należą do tej samej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem matki i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtowało się stanowisko, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób zobowiązana alimentacyjnie winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem gdy jedno z dzieci osoby niepełnosprawnej zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to brak jest podstaw do pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki, które mogłyby taką opiekę także sprawować. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej (vide: wyrok NSA z dnia 29 maja 2024 r., I OSK 1596/23; wyrok NSA z dnia 28 stycznia 2022 r., I OSK 925/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).
W takiej sytuacji trafne okazał się nie tylko zarzuty naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust.1a u.ś.r. wskutek błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania ale także zarzuty naruszenia przepisów postępowania w zakresie oceny zgromadzonego materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.).
Nie jest natomiast trafny zarzut naruszenia art. 135 p.p.s.a. Przepis ten przyznaje określone uprawnienie orzecznicze sądowi administracyjnemu. Nie stwarza jednak wnoszącemu skargę podstaw do żądania, aby sąd zakresem orzekania objął akty wydane we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, innych niż zaskarżony akt. Tak więc to do sądu należy ocena, czy w danej sprawie przepis ten należy zastosować gdyż jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy. W orzecznictwie przyjmuje się, że art. 135 p.p.s.a. nie znajduje zastosowania w razie oddalenia skargi, a takie rozstrzygnięcie zaskarżono skargą kasacyjną, a nadto, że naruszenie tego przepisu nie może być przedmiotem skutecznego zarzutu skargi kasacyjnej (vide: wyrok NSA z dnia 17 maja 2018 r., I FSK 205/18; wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2018 r., I FSK 568/16; wyrok NSA z dnia 10 lipca 2018 r., I OSK 2093/16, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 i art. 193 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.
Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wyrażoną powyżej ocenę prawną (art. 153 w związku z art. 193 p.p.s.a.).
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w związku z art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.
Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.