I OSK 379/23

I OSK 379/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-03-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-02-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka /sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
IV SA/Wr 76/22 - Wyrok WSA we Wrocławiu z 2022-11-17
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Dnia 12 marca 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 17 listopada 2022 r., sygn. akt IV SA/Wr 76/22 w sprawie ze skargi B.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 17 listopada 2022 r., IV SA/Wr 76/22 oddalił skargę B. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
Postępowanie w sprawie wszczęte zostało wnioskiem B. L. (dalej: strona, skarżąca) z dnia 30 sierpnia 2021 r., o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem R. L. (dalej: mąż, strony, skarżącej). Decyzją z dnia [...] września 2021 r., nr [...], wydaną z powołaniem się na przepisy art. 17 ust. 1b, ust. 5 pkt 1 lit. a, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 2, ust.3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2020.111 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.", Burmistrz Miasta Ś. odmówił przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad jej mężem. W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni ma 58 lat, nie pracuje, mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoim mężem i z 16 letnim synem O. L. Mąż wnioskodawczyni jest rencistą, w wyniku wypadku komunikacyjnego cierpi na porażenie czterokończynowe, ma założoną rurkę tracheotomijną. Jest osobą leżącą, wszystkich czynnościach życia codziennego wymagającą stałej opieki i pomocy m.in. w zachowaniu higieny osobistej, jedzeniu, zmianie pampersów, odsysaniu rurki tracheotomijnej. Opiekę nad nim sprawuje całodobowo jego żona. Mąż strony legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...], zaliczającym go do stopnia znacznego niepełnosprawności na okres do dnia 28 lutego 2023 r. ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje od 29 sierpnia 2008 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15 października 2008 r. W orzeczeniu wskazano na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Organ I instancji zauważył, że mąż strony urodził się 31 sierpnia 1974 r., a znaczny stopień niepełnosprawności posiada od 15 października 2008 r., natomiast niepełnosprawność istnieje od 29 sierpnia 2008 r. czyli od 34. roku życia. Przytoczył treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. , zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z powyższego – zdaniem organu I instancji – wynika, że osoba, która wymaga opieki nie spełnia żadnej z powyższych przesłanek, a więc nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne. W dalszej kolejności organ I instancji powołał się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., wedle którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wskazał też, że od dnia 10 lipca 2020 r. do chwili obecnej strona posiada prawo do świadczenia przedemerytalnego, wobec tego świadczenie rodzinne nie przysługuje. W tym zakresie organ wskazał, że stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Końcowo organ I instancji przytoczył tezę z najnowszego orzecznictwa sądów administracyjnych, wedle której świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane, gdy opiekun osoby niepełnosprawnej zaniecha podjęcia pracy lub z niej rezygnuje. Powodem zaprzestania czy niepodjęcia pracy jest opieka nad osobą z niepełnosprawnością i powstały z tego tytułu uszczerbek w jego sytuacji majątkowej. Występuje tutaj nierozerwalny związek, który stanowi podstawę do przyznania tego świadczenia (ratio legis). Przesłanka posiadania ustalonego prawa do emerytury w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego, w myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., stanowi przeszkodę w zakresie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wnioskodawczyni odwołała się od powyższej decyzji, wnosząc o jej uchylenie w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie prawa do świadczenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (dalej: organ II instancji, organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W motywach decyzji Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji, wedle którego należy odmówić stronie przyznania świadczenia z uwagi na to, że z treści orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, a w przypadku nauki w szkole lub w szkole wyższej, po ukończeniu 25. roku życia . W tym zakresie organ II instancji wskazał na niezgodność przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. z Konstytucją, stwierdzoną wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Uwzględniając powyższe – według Kolegium – nie można odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że niepełnosprawność osoby, która wymaga opieki, istnieje od 34. roku życia, skoro bez wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje moment powstania niepełnosprawności. Z tych przyczyn organ I instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego, gdyż wydał decyzję w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną, a naruszenie to ma istotne znaczenie dla treści podjętej decyzji. Niezależnie od tego organ II instancji wskazał, że z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2020.1359 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", wynika, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Natomiast zgodnie z art. 23 k.r.o. są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Powyższe uregulowania potwierdzają, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek alimentacyjny, w którym bez wątpienia mieści się również obowiązek opieki nad chorym niepełnosprawnym małżonkiem. Mając powyższe na uwadze, pod pojęciem "innych osób, na których zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności" należy rozumieć współmałżonków. Według Kolegium, prowadzi to do wniosku, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ma w pełni zastosowanie do małżonka, ubiegającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy uznał, że w powyższej sprawie nie można pominąć, iż w świetle przepisów k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z treści przepisów k.r.o. Ponadto Kolegium wskazało, że wypłata świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości odpowiadającej różnicy pomiędzy ustawową wysokością tego świadczenia i wysokością emerytury/renty (netto), pozostawałaby w sprzeczności z treścią art. 17 u.ś.r., który wysokość świadczenia pielęgnacyjnego określa jednoznacznie kwotowo i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki. W orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych podnosi się, że praktyka taka, niezależnie od trudności co do ustalenia jej podstawy prawnej, spowodowałaby dalsze wątpliwości, co do zachowania zasady równości oraz komplikacje w zakresie ustalania przez organ wysokości należnej wypłaty świadczenia w sytuacji otrzymania np. trzynastej emerytury, czy też w zakresie odprowadzanych składek na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Powyższe przemawia za rozwiązaniem polegającym na umożliwieniu osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń; pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Jednak w niniejszej sprawie strona nie pobiera emerytury czy renty, lecz świadczenie przedemerytalne. Kolegium zwróciło uwagę, że świadczenie przedemerytalne przysługuje osobie określonej w ust. 1 (określającym przede wszystkim wiek i staż pracy), po upływie co najmniej 180 dni pobierania zasiłku dla bezrobotnych, o którym mowa w ustawie o promocji zatrudnienia, jeżeli osoba ta spełnia łącznie następujące warunki: 1) nadal jest zarejestrowana jako bezrobotna; 2) w okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych nie odmówiła bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia, albo zatrudnienia w ramach prac interwencyjnych lub robót publicznych. Taka konstrukcja świadczenia przedemerytalnego sprawia, że jest ono dedykowane osobom legitymującym się przede wszystkim odpowiednim stażem pracy (tj. okresem uprawniającym do emerytury), które po ustaniu poprzedniego zatrudnienia (ewentualnie innego przewidzianego w tej ustawie źródła dochodu) mają trudności z podjęciem kolejnego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i z tego powodu rejestrują się jako osoby bezrobotne. Warunkiem przyznania świadczenia przedemerytalnego jest przy tym stosunkowo długi, bo przynajmniej 180-dniowy okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych, podczas którego osoba bezrobotna nie odmówiła bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a więc pozostawała w gotowości do świadczenia pracy. W konkluzji organ odwoławczy stwierdził, że świadczenie przedemerytalne przewidziane jest dla osób wyrażających wolę podjęcia zatrudnienia, ale tego zatrudnienia nie znajdują. Pozostaje to w sprzeczności z wymogiem rezygnacji z zatrudnienia jako przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Końcowo organ II instancji podkreślił, że w wypadku pobierania świadczenia przedemerytalnego ustawodawca przewidział bardziej restrykcyjne warunki jego zmniejszania lub zawieszania w razie osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, niż ma to miejsce w wypadku świadczeń emerytalnych. Jest to zrozumiałe, skoro świadczenie to przeznaczone jest dla osób bezskutecznie poszukujących zatrudnienia. Intencją ustawodawcy jest zatem, by co do zasady pobieranie tego świadczenia nie było łączone z równoległym wykonywaniem zatrudnienia (może ono być wykonywane w znacznie mniejszym wymiarze, niż ma to miejsce w wypadku świadczeń emerytalnych). Mając na uwadze powyższe, Kolegium stwierdziło, że w przypadku strony nie wykazana została przesłanka rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia jedynie w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem i zaistniała także przesłanka negatywna – ustalenie prawa i pobieranie świadczenia przedemerytalnego.
Decyzja ostateczna stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w której skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi skarżąca powołując się na art. 17 ust. 1 u.ś.r., podniosła, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Przy czym w sprawowaniu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi przede wszystkim o pomoc w zapewnieniu zaspokojenia normalnych, podstawowych i codziennych potrzeb egzystencjalnych osobie niepełnosprawnej, których ta z uwagi na stopień niepełnosprawności (schorowania) nie jest w stanie sobie sama zapewnić.
Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku stwierdził, że aprobuje pogląd, który znalazł odzwierciedlenie w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 czerwca 2020 r., I OSK 254/20, z dnia 27 maja 2020 r., I OSK 2375/19, z dnia 11 sierpnia 2020 r., I OSK 764/20 , wedle którego właściwym rozwiązaniem jest umożliwienie osobie uprawnionej wyboru jednego ze świadczeń emerytalno-rentowego przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu emerytalnego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U.2018.1270 ze zm.), dalej jako "u.e.r.f.u.s.". Zgodnie z tym przepisem prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. Ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do emerytury, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s. skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty emerytury poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Wprawdzie emerytura jest prawem niezbywalnym, ale uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., w postaci posiadania prawa do emerytury ( świadczenia przedemerytalnego). Z kolei odnosząc się do zarzutów skargi nakierowanych na materialną treść rozstrzygnięcia Sąd I instancji zauważył, że w rozpatrywanej sprawie organ I instancji odmówił skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną mężem ze względu na brak związku między sprawowaną przez skarżącą opieką, a niepodejmowaniem zatrudnienia. Sąd I instancji podkreślił, że w badanej sprawie pozostaje poza sporem, że mąż skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym ze wskazaniem całkowitej niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji. Jak wynika z wywiadu środowiskowego, mąż skarżącej jest osobą leżącą, cierpi na porażenie czterokończynowe, ma założoną rurkę tracheotonijną. Z ustaleń organów obu instancji wynika, że skarżąca pomaga mężowi przy wszystkich czynnościach dnia codziennego. Sąd I instancji stwierdził, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji gdy wymagający opieki mąż skarżącej – jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności – jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności od października 2008 r., a skarżąca pracowała do lipca 2020 r., kiedy to uzyskała uprawnienie do świadczenia przedemerytalnego, to taki związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością rezygnacji (niepodejmowania) z zatrudnienia a opieką jest co najmniej zachwiany albo nie istnieje. W rozpoznawanej sprawie spełnione zostały zatem jedynie dwie z trzech określonych w tym przepisie przesłanek pozytywnych, warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki ze wskazaniem znacznie ograniczonej możliwości samodzielnej egzystencji oraz pozostawanie skarżącej i jej męża w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Zdaniem Sądu I instancji trafnie organ I instancji uznał, że odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uzasadnia niespełnienie trzeciej przesłanki, a mianowicie brak bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki. Sąd zauważył, że szereg obowiązków wykonywanych przez skarżącą (np. przygotowanie posiłków , sprzątanie, pranie) związane jest z typowymi czynnościami wykonywanymi w każdym prowadzonym gospodarstwie domowym. Zdaniem Sądu I instancji przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki nad osobą niepełnosprawną wyklucza możliwość podjęcia jakiekolwiek pracy zarobkowej. Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w analizowanym przypadku, bowiem pomimo stanu zdrowia męża, skarżąca pracowała do 2020 r. Co może świadczyć o tym, że opieka sprawowana nad mężem przez skarżącą, obiektywnie nie uniemożliwia jej jakiejkolwiek aktywności zawodową w ramach definicji pojęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 3 pkt 22 u.ś.r.
Skarżąca wywiodła skargę kasacyjną od powyższego wyroku zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej łub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.
W oparciu o powyższy zarzut skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.
Powyższy zarzut został szerzej umotywowany.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.
Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Istotą sporu w sprawie jest spełnienie przez skarżącą przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, dotyczącej rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia wobec konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem (art. 17 ust. 4 u.ś.r.). W tym miejscu przypomnieć należy, że zgodnie art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Norma ta wskazuje na warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej, który należy brać pod uwagę przy ocenie spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. Osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi więc sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, w związku z którym jest obiektywnie zmuszona do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo–skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Zauważenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie świadczenia.
Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam fakt opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za pozostawanie w gotowości do świadczenia czynności opiekuńczych. Jak przyjęto w orzecznictwie, powinno ono stanowić ekwiwalent za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania takiej opieki, bądź za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Normę art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Sąd kasacyjny nie neguje również stanowiska, że prawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z niego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Spełnienie przesłanek określonych w ww. normie oznacza, że opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Oceny takiej powinien dokonać organ administracji, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy i ustalając, czy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować. Kluczowym jest, że w przywołanej normie brak jest wskazania dotyczącego sprawowania opieki w sposób nieprzerwany, całodobowy, codzienny, samodzielny, jak też przebywania stale w pobliżu osoby, która opieki wymaga. Jak już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, pomoc tego typu powinna być stała, długotrwała w sensie rozciągłości w czasie i powtarzalna, a jej zakres wyznaczony być powinien niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, czyli koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w związku z ograniczoną możliwością podopiecznego do samodzielnej egzystencji, w warunkach dnia codziennego. Tak określony zakres opieki, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zależny jest więc od całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym: rodzaju niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia, warunków mieszkaniowych itp.
Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy przypomnieć należy, że mąż skarżącej jest rencistą, który w wyniku wypadku komunikacyjnego cierpi na porażenie czterokończynowe, ma założoną rurkę tracheotomijną. Jest osobą leżącą, we wszystkich czynnościach życia codziennego wymagającą stałej opieki i pomocy, m.in. w zachowaniu higieny osobistej, jedzeniu, zmianie pampersów, odsysaniu rurki tracheotomijnej. Całodobowo opiekę nad nim sprawuje skarżąca. Nietrafny jest zatem wywiedziony przez Sąd I instancji wniosek o braku ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym mężem. Należy w tym miejscu podkreślić, że organ pomocowy nie ma prawa ustalać przyczyn braku zatrudnienia osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Jest natomiast zobowiązany do ustalenia, czy osoba taka jest zdolna do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki (vide: P.Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, WKP 2021, uwagi do art. 17). W okolicznościach badanej sprawy związek ten niewątpliwie zachodzi, bowiem niepodejmowanie przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej podyktowane jest koniecznością sprawowania opieki nad mężem. Podsumowując, trafny zatem okazał się zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek uznania, że w okolicznościach sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem a niepodejmowaniem zatrudnienia lub pracy zarobkowej. Argumentacja dotycząca tego zagadnienia przedstawiona przez Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jest wobec powyższego błędna. Nie stanowi to jednak dostatecznego powodu do uwzględnienia skargi kasacyjnej, albowiem mimo częściowo błędnego uzasadnienia wyrok odpowiada prawu.
Należy wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Jak wynika z akt sprawy, Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku nie wykluczył a priori możliwości przyznania opiekunowi prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji przysługiwania mu prawa do świadczenia przedemerytalnego. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wyraźnie wskazano na możliwość osoby uprawnionej do dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego (str. 9 i 10 uzasadnienia). Wskazano także, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera inne świadczenie, ma prawo dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Wybór taki może być zrealizowany przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do świadczenia przedemerytalnego na podstawie art. 103 ust. 3 u.e.r.f.u.s. W niniejszej sprawie bezsporne jest, iż skarżąca od dnia 10 lipca 2020 r. do chwili obecnej posiada prawo do świadczenia przedemerytalnego, z którego nie zrezygnowała, tym samym jak słusznie stwierdził Sąd I instancji niedopuszczalna jest sytuacja, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwa akty stosowania prawa – skierowane do tej samej osoby i obejmujące ten sam okres – przewidujące wypłaty świadczenia przedemerytalnego oraz świadczenia pielęgnacyjnego.
W związku z tym, jako, że zaskarżony wyrok mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.
Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.