I OSK 351/24

I OSK 351/24 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-12-13
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2024-02-15
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Lu 576/23 - Wyrok WSA w Lublinie z 2023-10-19
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 390
art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 19 października 2023 r. sygn. akt II SA/Lu 576/23 w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 21 marca 2023 r. nr SKO.PS/40/691/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 19 października 2023 r. sygn. akt II SA/Lu 576/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę J. R. (dalej "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 21 marca 2023 r. nr SKO.PS/40/691/2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z dnia 7 października 2022 r. skarżący zwrócił się do Wójta Gminy [...] o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem W. R. legitymującym się orzeczeniem z dnia 10 grudnia 2020 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], zaliczającym go do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zawierało informację, że ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 26 sierpnia 2020 r. i wydano je na stałe.
Wójt Gminy [...] decyzją z dnia 8 listopada 2022 r. znak GOPS.8252.27.2022 orzekł o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że nie zostało spełnione kryterium wieku powstania niepełnosprawności, tj. art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze. zm., dalej "u.ś.r."). Przepis ten wymaga, by niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia), a ponadto zakres koniecznej opieki nie wymaga rezygnacji z (podjęcia) przez skarżącego zatrudnienia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] uznało za prawidłową odmowę przyznania świadczenia i utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium stwierdziło, że – wbrew stanowisku organu I instancji - przeszkodą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest obecnie kryterium wieku wskazane w art. 17 ust. 1b u.ś.r. – pogląd taki wyraził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Kolegium podzieliło natomiast stanowisko, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad bratem, co jest podstawowym warunkiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Organ wskazał, że z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący mieszka z braćmi - niepełnosprawnym W. R. (który podczas prac polowych uległ wypadkowi, w wyniku którego stracił prawą rękę) oraz z P. R., który nie ma orzeczenia o niepełnosprawności. W. R. jest kawalerem, nie ma dzieci, ma dziesięcioro rodzeństwa, jest niesprawny samoobsługowo oraz wymaga całodobowej opieki, którą sprawuje skarżący. Jest jednak w stanie samodzielnie wykonać następujące czynności: korzystanie z toalety, golenie, spożywanie posiłków, czesanie się, przyjmowanie leków po ich wcześniejszym przygotowaniu. Czynności, które sprawiają mu problemy to: ubranie, pranie, sprzątanie, mycie, przygotowywanie posiłków i w tych czynnościach pomaga mu skarżący. W. R. jest osobą sprawną intelektualnie, jest w stanie samodzielnie reprezentować się w urzędzie, u lekarza, według pracownika socjalnego - nie wymaga stałej opieki. Zakres opieki nie wymusza więc rezygnacji przez skarżącego z podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy (skarżący dotychczas nigdy nie pracował). Brat skarżącego nie jest osobą leżącą, poza tym ma on jeszcze dziewięcioro rodzeństwa, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny, który nie musi się sprowadzać do osobistej opieki nad bratem, ale może polegać na partycypowaniu w kosztach opieki sprawowanej przez osoby trzecie. Skarżący wykonuje przy bracie czynności ściśle opiekuńcze, związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego. Natomiast warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie opieki o charakterze stałym, permanentnym, osobistym, bezpośrednim i długoterminowym, która uniemożliwia wykonywanie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Świadczenie to ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2792/16).
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarżący reprezentowany przez adwokata domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji zarzucając ich wydanie z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., ponieważ organy błędnie przyjęły, że nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a koniecznością sprawowania opieki nad bratem i że w opiece powinno partycypować także rodzeństwo skarżącego.
W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Powołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił złożoną skargę. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w jego ocenie w zaskarżonej decyzji zaprezentowano prawidłową wykładnię prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., którą z kolei poprzedziły ustalenia faktyczne w zakresie niezbędnym do oceny zasadności zgłoszonego przez stronę wniosku. Sąd uznał za bezsporne, że skarżący jako brat niepełnosprawnego W. R. należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, a zatem spełnia kryteria podmiotowe przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zaś brat legitymuje się orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z dnia 5 sierpnia 2021 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Sporna pozostaje natomiast kwestia wystąpienia w sprawie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem.
Sąd w pełni podzielił ocenę organu, że rodzaj i intensywność czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego wobec brata, nie spełnia wymogu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Jak wynika z opisu czynności opiekuńczych, skarżący pomaga bratu przy kąpieli, przygotowuje mu ubrania, pomaga w ubieraniu się, w rozruszaniu kończyn dolnych i kończyny górnej, w razie potrzeby podaje leki, przygotowuje posiłki 3 razy dziennie, sprząta, prasuje, pierze, przygotowuje opał, w sezonie odśnieża, wykonuje czynności ogrodnicze, układa do snu, rozmawia z bratem, czyta mu, wychodzi z nim na spacery koło domu, robi zakupy, w razie potrzeby realizuje recepty i załatwia sprawy urzędowe. Sąd podkreślił jednocześnie, że brat skarżącego nie jest osobą leżącą, nie wymaga karmienia, samodzielnie się porusza, je posiłki, przyjmuje leki, goli się, korzysta z toalety, jest sprawny intelektualnie.
W oparciu o powyższe, Sąd przyznał rację Kolegium, że przy odpowiedniej organizacji czasu pracy skarżący mógłby wykonywać powyższe czynności bez konieczności rezygnacji z pracy zarobkowej, np. gdy chodzi o przygotowywanie posiłków, to nie ma przecież przeszkód, by je przyrządzać po pracy lub w czasie wolnym od pracy, tak jak to ma miejsce w większości gospodarstw domowych prowadzonych przez osoby aktywne zawodowo. To samo dotyczy pozostałych prac domowych, jak robienie zakupów, sprzątanie, pranie, prasowanie. Niewątpliwie realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych nie mają miejsca codziennie. Z kolei spacery z bratem i wspólne spędzanie z nim czasu są tego rodzaju czynnościami, które nie wykraczają poza zwyczajowo przyjętą troskę wobec bliskiej osoby. Sąd wskazał, że nie można pominąć, iż skarżący zamieszkuje z bratem, a zatem przynajmniej część czynności domowych (robienie zakupów, pranie, prasowanie, sprzątanie czy przynoszenie opału) może być wykonywana w ramach gospodarstwa domowego, jakie niewątpliwie prowadzi sam skarżący.
Sąd zgodził się również z Kolegium, że dla kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje to, kiedy (w jakim wieku), powstał znaczny stopień niepełnosprawności. Warunek powstania niepełnosprawności w określonym wieku sformułowany w art. 17 ust. 1b u.ś.r. został uznany przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 za niekonstytucyjny i w związku z tym utrwalił się pogląd, że pomimo właściwych zmian ustawowych w tym zakresie, przy przyznawaniu świadczenia pielęgnacyjnego warunek wieku należy pomijać.
Sąd uznał również, że nie miała decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia okoliczność, iż skarżący ma rodzeństwo, które też powinno zapewnić opiekę niepełnosprawnemu bratu. Sąd wyjaśnił, że znane jest mu wskazane w skardze stanowisko, że w razie istnienia kilku osób zobowiązanych do alimentacji, każda z nich może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeśli zrezygnuje z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to niezależnie od zaangażowania się w opiekę przez pozostałe osoby. Zdaniem jednak Sądu w rozpatrywanej sprawie, okoliczność, że osoba niepełnosprawna posiada kilkoro krewnych zobowiązanych do alimentacji, nie może być uznana za obojętną przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich. Obowiązek alimentacyjny wobec brata ciąży w równym stopniu na jego rodzeństwie, a więc wszyscy bracia/siostry powinni ten obowiązek realizować, stosownie do swoich możliwości. Świadczenie może być przyznane jednemu z krewnych wówczas, gdy zostanie wykazane, że pozostali krewni nie są w stanie uczestniczyć w opiece nad niepełnosprawnym w jakikolwiek sposób. Takiej sytuacji w niniejszej sprawie natomiast nie wykazano.
Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożył skarżący reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Zaskarżając je w całości, zarzucił, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej "P.p.s.a."):
1. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia oraz że pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem nie występuje związek przyczynowy;
2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest wykazanie, iż pozostałe rodzeństwo osoby niepełnosprawnej jest obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, iż możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostaje bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego;
3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 135 P.p.s.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;
4. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 151 P.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie złożonej skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zrzeczono się również przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych w niej zarzutów.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a., ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu, Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
W rozpatrywanej sprawie zarzuty kasacyjne zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 P.p.s.a., tj. na obrazie prawa materialnego (pkt 1) w postaci art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. oraz na istotnym naruszeniu przepisów postępowania (pkt 2) - tj. art. 135 w zw. z art. 151 P.p.s.a. oraz art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Ze względu natomiast na istotę sporu, determinowaną powyższymi zarzutami, celowym jest w pierwszej kolejności odniesienie się do kwestii materialnoprawnych. W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny, czy występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a opieką nad niepełnosprawnym bratem.
Wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle natomiast ust. 1a ww. przepisu, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Podkreślić w tym miejscu należy, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują lub nie podejmują zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem zatem uregulowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Świadczenie pielęgnacyjne jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z niepodejmowaniem/rezygnacją przez wnioskującego z zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W istocie, treść art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Celem ustawodawcy było bowiem zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub go kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną osobą. Wobec tego, samo posiadanie orzeczenia o niepełnosprawności, czy też orzeczenia o tych samych skutkach, nie przesądza o tym, że opiekun osoby legitymującej się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uprawnia do przyjęcia istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Istnienie tego związku podlega bowiem ocenie w każdej indywidualnej sprawie. O ile przy tym konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle dla ustalenia przesłanki związku przyczynowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Zwrócić w tym miejscu należy uwagę, że wprawdzie ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki", tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Omawiane świadczenie nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W związku z tym świadczenie to nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu a jako rekompensata za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność sprawowania opieki nad osobą bliską, która tej opieki wymaga. Innymi słowy, musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowy nie istnieje. Reasumując, legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą.
Istotnym jest również, że przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. Zatem zaprzestanie aktywności zawodowej (jej niepodejmowanie) przez opiekuna musi być spowodowane bezpośrednią koniecznością sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. Przy czym opieka ta musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę) a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi więc również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie bo nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21, publ. w CBOSA). Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczących się w pojęciu: "opieka nad osobą" prowadziłoby do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego.
Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych niniejszej sprawy wynika natomiast, że brat skarżącego podczas prac polowych stracił prawą rękę i z tego względu legitymuje się Orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 10 grudnia 2020 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...], z którego wynika, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Ustalony stopnień niepełnosprawności ustalono od dnia 26 sierpnia 2020 r., niepełnosprawność istnieje od 2020 r., a orzeczenie wydano na stałe. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika również, że rodzice skarżącego (i jego brata) nie żyją, brat nie posiada dzieci, jest kawalerem, mieszka wraz ze skarżącym i oprócz tego posiada jeszcze dziewięcioro rodzeństwa. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 4 listopada 2022 r. wynika ponadto, że brat skarżącego jest w stanie samodzielnie wykonać następujące czynności: korzystanie z toalety, golenie, spożywanie posiłków, czesanie się, przyjmowanie leków po ich wcześniejszym przygotowaniu. Czynności, które sprawiają mu problemy to: ubranie się, pranie, sprzątanie, mycie, przygotowywanie posiłków i w tych czynnościach pomaga mu skarżący. W. R. jest osobą sprawną intelektualnie, jest w stanie samodzielnie reprezentować się w urzędzie, u lekarza. Według pracownika socjalnego - nie wymaga osobistej, stałej i całodobowej opieki. Z dokumentu zawierającego wykaz czynności wykonywanych nad bratem nie wynika również, aby koniecznym było chociażby prowadzenie brata do toalety, zmiana pieluchomajtek, działanie przeciw odleżynom, mierzenie poziomu cukru czy ciśnienia.
Dlatego też, w ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, rację ma Sąd I instancji twierdząc, iż przedstawiony przez skarżącego zakres czynności związanych ze sprawowaniem opieki nad bratem nie jest tego rodzaju, że uniemożliwia mu podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Zakres tych czynności co prawda ogranicza stronę, jednakże nie uniemożliwia jej podjęcia pracy, chociażby w niewielkim zakresie. W przeważającej części opieka skarżącego nad bratem sprowadza się bowiem w tym przypadku do typowych czynności dnia codziennego, związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego a zatem nie powoduje konieczności sprawowania nad nim stałej opieki (sprzątanie, pranie czy gotowanie). Z kolei wykonywane wobec brata czynności stricte opiekuńcze (podawanie leków – w razie potrzeby), są w tym przypadku czynnościami tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają one wykonywania aktywności zawodowej w określonym wymiarze czasowym. Brat skarżącego nie jest bowiem osobą całkowicie unieruchomioną, zaś wiele czynności (np. mycie, spożywanie posiłków po ich wcześniejszym przygotowaniu, umawianie wizyt lekarskich) wykonywał samodzielnie – jak wskazywał sam skarżący.
W konsekwencji prawidłowe jest również stanowisko Sądu Wojewódzkiego, iż w przedmiotowym stanie faktycznym nie istnieje bezpośredni i ścisły związek między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaną przez niego opieką nad bratem – w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nieprawidłowe jest natomiast stanowisko Sądu I instancji dotyczące uznania, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt posiadania przez niego rodzeństwa zobowiązanego w takim samym stopniu do alimentacji względem brata. Kwestia ta była wielokrotnie omawiana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ukształtowane orzecznictwo stanęło na stanowisku, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżący, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jeden z uprawnionych w pierwszej kolejności członków rodziny zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodziny w takim samym stopniu zobowiązani do alimentacji. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad krewnym (bratem) i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodzeństwa, którzy również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21). Stwierdzić zatem trzeba, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącego, rodzeństwa uprawnionego do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Okoliczność ta, nie miała jednakże wpływu na możliwość skutecznego podważenia prawidłowego rozstrzygnięcia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie.
Ze wskazanych wyżej względów, zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie mógł zostać uznany za trafny.
Powyższe wywody przekładają się w sposób oczywisty na negatywną ocenę zarzutów procesowych, przy pomocy których skarżący kwestionował dokonaną przez Sąd I instancji ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego w kontekście badania przez Kolegium przesłanki istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad bratem. Materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym był bowiem wystarczający do wydania przez Kolegium rozstrzygnięcia merytorycznego.
Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 135 P.p.s.a. należy wskazać, że przepis ten ma zastosowanie, gdy Sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy poprzez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, bowiem Sąd I instancji nie wzruszył zaskarżonego aktu. Zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu. Dlatego zarzut naruszenia tego przepisu postępowania nie mógł być skuteczny.
W tym stanie rzeczy, uznając skargę kasacyjną za niezasadną, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.