I OSK 343/22

I OSK 343/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-06-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-02-24
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik
Jolanta Rudnicka
Monika Nowicka /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Mienie zabużańskie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2556/20 - Wyrok WSA w Warszawie z 2021-04-16
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 572
art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 140
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.)
Dz.U. 2017 poz 2097
art. 1 ust. 2, art. 2
Ustawa z dnia 5 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej (t. j.)
Sentencja
Dnia 30 czerwca 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Jolanta Rudnicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik Protokolant: starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2556/20 w sprawie ze skargi B.W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 sierpnia 2020 r. nr DAP-WOSRFR-7280-101/2020/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia 24 czerwca 2020 r. nr NW/XIII/7725/536/08; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz S.W, E.W. i M.W. kwotę 1140 (tysiąc sto czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego za obie instancje.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2021 r. (sygn. akt I SA/Wa 2556/20), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę B. W. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 sierpnia 2020 r. nr DAP-WOSRFR-7280-101/2020/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W motywach w/w wyroku Sąd Wojewódzki wskazał, że decyzją z dnia 24 czerwca 2020 r. nr NW/XIII/7725/536/08, Wojewoda [...] – po rozpoznaniu wniosku z dnia 29 grudnia 2008 r., złożonego przez B. W. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - odmówił B. W. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. W. nieruchomości położonej we [...] przy ul. [...]. Rozpatrując zaś sprawę w trybie instancji odwoławczej, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, decyzją z dnia 20 sierpnia 2020 r. nr DAP-WOSRFR-7280-101/2020/KB, utrzymał w mocy decyzję organu wojewódzkiego.
Uzasadniając swoje stanowisko Minister przywołał treść art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, wskazując, że jednym z warunków nabycia tego prawa jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zgodnie zaś z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., przesłanka opuszczenia byłego terytorium RP jest spełniona, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie: 1) układu z 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności białoruskiej z terytorium Polski, 2) układu z 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski, 3) układu z 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski oraz 4) umowy z 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR i o ich ewakuacji do Polski i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski i o ich ewakuacji do ZSRR.
Ponadto, w myśl art. 1 ust. 1a i 2 tejże ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium RP.
Zdaniem zatem Ministra z powyższych uregulowań wynikało, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. tzw. przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium RP na obecne terytorium RP jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP. Ponadto, jak akcentował organ, przesłanki materialnoprawne, określone w art. 2 w związku z art. 1 w/w ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., odnoszą się wyłącznie do osób fizycznych, które w dniu 1 września 1939 r. były właścicielami nieruchomości, następnie pozostawionych poza obecnymi granicami RP.
Odnosząc powyższe do stanu rozpoznawanej sprawy, Minister wskazał zatem, że właściciel nieruchomości położonej we [...] przy ul. [...] – J. W. - zmarł w dniu [...] 1941 r. w Rosji a więc wprawdzie opuścił byłe terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., ale nie powrócił na obecne terytorium RP (vide: pismo Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia [...], 2015 r. oraz uwierzytelniona kopia prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] 2015 r., sygn. akt [...]. Do Polski - w jej obecnych granicach - powróciła jego żona - J. W. z synem (vide: pisma z Archiwum Narodowego w [...] z dnia [...] 2015 r. i z Archiwum Akt Nowych z dnia [...] 2014 r. oraz uwierzytelniona kopia odpisu książki meldunkowej repatriantów Referatu Etapowego Powiatowego Oddziału PUR w [...]).
W tej sytuacji – w ocenie organu - niespełnienie w tym przypadku w sposób kumulatywny wszystkich przesłanek, warunkujących potwierdzenie prawa do wspomnianej rekompensaty, skutkowało wydaniem decyzji odmownej.
Na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] r. B. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzucił organowi naruszenie: art. 7 , 8, 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 86, art. 140 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej a także art. 1 ust. 2 i art. 2 tej ustawy.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wnosił o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.
Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: "p.p.s.a") - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że nie była ona uzasadniona.
W ocenie Sądu Wojewódzkiego, wprawdzie literalna wykładnia przepisu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej prowadzić może do wniosku, że do uzyskana prawa do rekompensaty uprawniony jest każdy kto na skutek innych niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie okoliczności związanych z II Wojną Światową zmuszony był opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego, gdzie po ich opuszczeniu się przeniósł (o ile spełniał przesłanki z art. 2 ustawy), to jednak odczytanie normy prawnej w nim zawartej byłoby sprzeczne z ratio legis tej ustawy i charakterem przewidzianego nią świadczenia. Celem ustawodawcy było bowiem – jak wywodził Sąd – (cyt.): "z jednej strony udzielenie pomocy socjalnej osobom, które w wyniku wypędzenia oraz innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić dawne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z drugiej zaś strony, zamiarem ustawodawcy było wypełnienie zobowiązań publicznoprawnych (zawartych we wspomnianych umowach republikańskich z 1944 r. wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1-3) dotyczących przyznania obywatelom polskim kompensacji w związku z utratą mienia nieruchomego pozostawionego na tych terenach. Koniecznymi przesłankami zaś, od których umowy republikańskie uzależniały przyznanie w prawie wewnętrznym kompensacji były, jak podkreślił to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, <
>
Powyższy wyrok został wprawdzie wydany na tle oceny konstytucyjności przepisów uprzednio obowiązującej ustawy z 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm.), gdzie uprawnienie zabużan realizowano w oparciu o prawo zaliczenia. Niemniej jednak ocena tego uprawnienia, jako swoistego prawa majątkowego o charakterze publicznoprawnym z dominującym elementem socjalnym, nadal pozostaje aktualna, pomimo tego, że niewątpliwie w świadczeniach tych występuje także element odszkodowawczy, wyrażający się w powiązaniu wysokości rekompensaty z wartością pozostawionego mienia. Element ten na gruncie obecnie obowiązującej ustawy wzmocniony został możliwością realizacji rekompensaty w formie świadczenie pieniężnego.
Uwzględniając zatem historyczne uwarunkowania w jakich powstało zobowiązanie Państwa do uregulowania praw zabużan związanych z utratą własności nieruchomości znajdujących się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz wspomniany socjalno - odszkodowawczy charakter prawa do rekompensaty przewidzianej ustawą z 8 lipca 2005 r., za aktualny również uznać trzeba pogląd o nierozerwalnym związku tego prawa z koniecznością przybycia byłego właściciela nieruchomości na obecne terytorium państwa polskiego."
Ostatecznie zatem Sąd Wojewódzki, nadmieniając, że nie podziela odmiennego od powyższego poglądu, wyrażanego nieraz w orzecznictwie, stwierdził, że skoro (cyt.): "J. W. po opuszczeniu dawnych Kresów Wschodnich nigdy nie zamieszkiwał na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (co jest poza sporem w rozpatrywanej sprawie), to niezależnie od spełnienia pozostałych przesłanek ustawy z 8 lipca 2005 r. warunkujących uzyskanie prawa do rekompensaty, a określonych w jej art. 2 (tj. posiadania w dniu 1 września 1939 r. oraz w dacie zgonu obywatelstwa polskiego oraz opuszczenia Kresów Wschodnich w warunkach przymusowych, z przyczyn o których mowa w art. 1 ustawy), nie mógł uzyskać przewidzianego ustawą uprawnienia. W konsekwencji zaś powyższego prawa nie mógł nabyć również skarżący jako jego spadkobierca".
W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, B. W. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie:
1. przepisu postępowania administracyjnego tj. art. 8 k.p.a. - poprzez odmowę potwierdzenia skarżącemu prawa do rekompensaty za nieruchomość przy ul. [...], położonej we [...] z uwagi na brak przybycia J. W. na obecne tereny Polski, co stanowi odstępstwo bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym,
2. prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 lipca 2005 r. - poprzez ich niewłaściwą wykładnię, polegającą na uznaniu, że przesłanką prawa do rekompensaty jest przybycie właściciela nieruchomości na obecne tereny Polski, gdy tymczasem ustawa nie stawia takiego wymogu, a w konsekwencji bezprawną odmowę potwierdzenia skarżącemu prawa do rekompensaty za przedmiotową nieruchomość,
3. z ostrożności procesowej – także naruszenie przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7 i 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 140 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 w/w ustawy - poprzez zaniechanie dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia (w pełnych granicach sprawy) okoliczności faktycznych mających znaczenie dla ustalenia przesłanek prawa do rekompensaty tj. zbadania okoliczności, dla których J.W. zmuszony był opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jak również nieocenienie dowodów przemawiających za ustaleniem, że J. W. musiał opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z okolicznościami związanymi z wojną rozpoczętą w 1939 r.,
4. z ostrożności procesowej – także naruszenie przepisu postępowania administracyjnego tj. art. 86 k.p.a. polegające na nieprzesłuchaniu skarżącego i niewyjaśnieniu wszelkich okoliczności sprawy.
Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku a także o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wnosił o jej oddalenie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych.
W piśmie z dnia 22 stycznia 2015 r. adwokat [...] – dotychczasowy pełnomocnik B. W., przedkładając pełnomocnictwo E. W., poinformował, że B. W. zmarł w dniu 19 kwietnia 2024 r. Jego natomiast następczyniami prawnymi są: żona – S. W., i córki: E. W. oraz M.M.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów kasacyjnych, przytoczonych w w/w skardze.
Zarzuty te zostały oparte na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., to jest na: obrazie prawa materialnego, w postaci: art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz istotnym naruszeniu przepisów postępowania, takich jak: art. 7 i 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 140 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a., w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 w/w ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., jak również art. 8 i art. 86 k.p.a.
Zdaniem składu orzekającego, zarzuty te - w zakresie art. 7, 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 140 k.p.a. a także częściowo w odniesieniu do zarzutu opartego na art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej należało uznać za skuteczne. Wprawdzie bowiem towarzysząca tym zarzutom argumentacja kładła głównie nacisk na kwestie związane z wykładnią prawa materialnego, której dokonał Sąd Wojewódzki, a która sprowadzała się do poglądu, że były właściciel mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Państwa Polskiego mógł uzyskać potwierdzenie prawa do tzw. rekompensaty zabużańskiej tylko, jeśli po opuszczeniu swego mienia nieruchomego przemieścił się na obecne terytorium Polski, tym niemniej wskazanie powyższych zarzutów oraz podkreślenie w ich uzasadnieniu, iż w toku postępowania administracyjnego organy zaniechały dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych mających znaczenie dla ustalenia przesłanek prawa do rekompensaty (a co uszło uwagi Sądu Wojewódzkiego) było zasadne.
Wyjaśnić zatem należy, że przedmiotowe postępowanie administracyjne było prowadzone na wniosek B. W. z dnia 29 grudnia 2008 r. a w którym to wniosku, odczytywanym w sposób literalny, skarżący( istotnie) wystąpił o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jego ojca – J. W. nieruchomości położonej we [...] . Zauważyć jednak w tym miejscu trzeba, że wniosek ten skarżący złożył samodzielnie, działając bez pomocy zawodowego pełnomocnika a ponadto oprócz wspomnianego wniosku przedłożył jednocześnie organowi znaczną ilość różnego rodzaju dokumentów. Dotyczyły one przy tym zarówno jego obojga rodziców (J. i J. W.), jak i samej nieruchomości pozostawionej we [...] . Wyjaśnić zatem trzeba, że - jak wynikało z akt sprawy – J. W., będąc zasłużonym pracownikiem Warsztatów Głównych PKP w [...] , który przeciwstawiał się władzy bolszewickiej, został aresztowany przez NKWD w miejscu pracy w listopadzie 1939 r. Początkowo przebywał w więzieniu we [...] następnie jednak – jako skazany przez Zgromadzenie Szczególne NKWD ZSRR na 8 lat wychowawczych obozów pracy - został wywieziony w głąb ZSRR, gdzie zmarł w dniu 25 czerwca 1941 r. (vide w szczególności: kserokopia wniosku B. W. do Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy z dnia 12 stycznia 2015 r. o uznanie za zmarłego J. W., kserokopia pisma skarżącego do Polskiego Czerwonego Krzyża – Biura Informacji i Poszukiwań dnia 26 czerwca 2014 r. i odpowiedź na to pismo z dnia 22 października 2015 r.).
Dla prowadzonego postępowania istotna przy tym była treść w/w pisma z dnia 26 czerwca 2014 r. skierowanego przez skarżącego do Polskiego Czerwonego Krzyża. W piśmie tym bowiem B. W., prosząc Polski Czerwony Krzyż o pomoc w prowadzonym przez Wojewodę postępowaniu (cyt.: "W związku ze staraniem o należność za mienie zabużańskie") określał to mienie jako (cyt.): "pozostawione przez moich rodziców J.i J. W. we [...] ". (k.52 akt adm.). Ponadto strona wielokrotnie też informowała organ, że ponieważ J. W. nie chciała po wojnie przyjąć obywatelstwa ZSRR to wraz z synem (skarżącym) repatriowała się w 1946 r. do Polski do Wadowic. W aktach sprawy znajdowała się przy tym (notabene wskazana w zaskarżonej decyzji) poświadczona kserokopia fragmentu odpisu z "książki meldunkowej repatriantów z PUR-u Oddział w Wadowicach za czas od 1 do 30 czerwca 1946 r." nadesłana przez Archiwum Akt Nowych w Warszawie przy piśmie z dnia 30 lipca 2014 r., a z którego to dokumentu wynikało, iż pod pozycją 44 figurowała J. W.. Dokument ten znajdował się także (jak wskazano w/w piśmie) w zespole akt Zbioru Akt Repatriacyjnych – sygn. 825d/116/III. Powyższe dowodziło zatem ewidentnie, że po zakończeniu II Wojny Światowej to skarżący wraz ze swoją matką repatriowali się na tereny obecnego Państwa Polskiego.
Nadto zwrócić także należy uwagę, iż w aktach administracyjnych część dokumentacji archiwalnej, związanej z pozostawioną nieruchomością we [...] po roku 1941 była wielokrotnie skierowana (adresowana) nie tyle do J. W. a do J. W. (np. nakazy płatnicze z tytułu podatku gruntowego, nakazy płatnicze z tytułu dodatku wojennego za 1943 r. i szereg rachunków z Miejskiego Zakładu Wodociągowego we [...] za lata 1944/45).
Wreszcie trzeba też zaakcentować, iż wnioskodawca przedłożył organowi poświadczenie o adresach i okresach zameldowania na terytorium Polski (po repatriacji) a które to poświadczenie dotyczyło właśnie jego osoby.
W związku z tym w tej sytuacji – zdaniem składu orzekającego – organ miał obowiązek dokładnie wyjaśnić treść złożonego wniosku, to jest ustalić kogo w rzeczywistości ten wniosek dotyczył. Wprawdzie, jak wyżej to wspomniano, we wniosku tym zostało napisane, iż odnosił się on do mienia pozostawionego przez ojca B. W., ale materiał dowodowy, jaki wnioskodawca przedłożył organowi wskazywał jednocześnie, że wniosek ten mógł być rozumiany jako mienie pozostawione przez samego wnioskodawcę jako osobę, która w czasie wojny nabyła to mienie w drodze spadkobrania. W zaistniałej więc sytuacji organ przed wydaniem zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji winien dokładnie wyjaśnić, jaka była w tym przypadku rzeczywista wola strony. Okoliczności tej organ jednak nie wyjaśnił, choć była to w tym przypadku kwestia zasadnicza. Pomimo więc, że postępowanie toczyło się w tym przypadku przez wiele lat i w jego toku strona wymieniała z organem obszerną korespondencję, to powyższa kwestia nie została jednak należycie zbadana i wyjaśniona.
Omówione wyżej uchybienie – w ocenie składu orzekającego - świadczy o istotnym naruszeniu przepisów procedury administracyjnej ( art. 7, 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 140 k.p.a. ), gdyż mogło mieć zasadniczy wpływ na wynik sprawy. Wskazać bowiem w tym miejscu należy, że błędne było stanowisko organów obu instancji, a tym samym Sądu Wojewódzkiego, iż jednym z warunków dla uzyskania potwierdzenia prawa do rekompensaty zabużańskiej, który przewiduje ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097, dalej: "ustawa zabużańska"), jest to, aby osoba, która pozostawiła nieruchomość poza obecnymi granicami Państwa Polskiego była jego właścicielem w dniu 1 września 1939 r.
Skład orzekający pragnie w tym miejscu wyjaśnić, że zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 ustawy dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm.), ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich. W myśl natomiast art. 1 ust. 1a ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Na zasadzie zaś art. 1 ust. 2 ustawy, przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z przytoczonej zatem regulacji prawnej nie wynika by ustawodawca uzależniał potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP od faktu, by właściciel tego mienia legitymował się w stosunku do niego tytułem prawa własności na dzień 1 września 1939 r. Powyższa data występuje natomiast w art. 2 ust. 1 omawianej ustawy, w myśl którego prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.
Zatem, o ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest przesłanką ustawową dla potwierdzenia prawa do rekompensaty (co wynika wprost z art. 2 pkt 1 cyt. ustawy), to jednak ustawa ta nie ogranicza tego prawa jedynie do osoby, która w dniu wybuchu II Wojny Światowej była właścicielem opuszczonej nieruchomości.
Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty - w świetle przepisów omawianej ustawy - nie ma więc znaczenia, że przedwojenny właściciel nieruchomości, który na skutek śmierci (wycieńczenia przymusowym pobytem w więzieniu czy zamordowania) nie repatriował się na tereny obecnego Państwa Polskiego. Od dnia jego śmierci w jego miejsce wstępują bowiem jego spadkobiercy, a którzy - od tego dnia - stali się właścicielami (lub współwłaścicielami) danej nieruchomości. Jeśli więc takie osoby dokonały repatriacji to należało fakt ten uwzględnić przy ocenie materiału dowodowego. Nie można bowiem było wymagać, aby, w sytuacji, w której art. 2 ust. 1 ustawy zabużańskiej nie zawierał warunku, by w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości, żądać spełnienia takiego warunku od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje bowiem umocowania w przepisach omawianej ustawy a unormowanie zawarte w art. 3 ust. 2 cyt. ustawy dotyczy już innej grupy uprawnionych, to jest, spadkobierców osób, które się repatriowały (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 12 września 2024 r. sygn. akt I OSK 395/22, 24 kwietnia 2024 r. sygn. akt I OSK 2313/22, i I OSK 242/23, 19 kwietnia 2023 r. sygn. akt I OSK 793/22, 20 stycznia 2023 r. sygn. akt I OSK 747/21, 28 października 2022 sygn. akt I OSK 2047/21, 19 listopada 2021 sygn. akt I OSK 1655/20, 19 lutego 2015 r. sygn. akt I OSK 1491/13, LEX nr 1658561, 3 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1237/14, z dnia 6 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1647/14 i z dnia 17 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1367/15, z dnia 8 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 3694/18 i z dnia 19 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 1655/20).
W rezultacie należało zatem przyjąć, że mimo tak sformułowanego przez stronę wniosku, organ - dysponując w tej sprawie szeregiem dodatkowych dokumentów, mających charakter istotnych dowodów - winien wniosek ten w sposób prawidłowy zinterpretować. Jeżeli zaś miał w tym względzie jakiekolwiek wątpliwości, to powinien zwrócić się do strony wnioskującej o ich wyjaśnienie. Przy ponownym więc rozpoznaniu sprawy organ przede wszystkim wyjaśni, jaka była w tym postępowaniu rzeczywista wola B. W. a następnie orzeknie zgodnie z tym, co zostanie wyjaśnione.
W tej sytuacji pozostałe zarzuty kasacyjne należało zatem uznać za co najmniej przedwczesne.
Biorąc zaś powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istota sprawy została w tym przypadku dostatecznie wyjaśniona a w związku z tym – z mocy art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz c) p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.