I OSK 3202/19

I OSK 3202/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-03-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-12-05
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Arkadiusz Blewązka
Elżbieta Kremer /przewodniczący/
Piotr Przybysz /sprawozdawca/
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I SA/Wa 901/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-07-10
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 3 ust. 2
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Sentencja
Dnia 2 marca 2023 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz (sprawozdawca) sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka Protokolant: starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2023 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 901/19 w sprawie ze skargi H.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. zasądza od H.G. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 580 (pięćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi H. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 15 lutego 2019 r., nr DAP-WOSRFR-7280-46/2019/DC, w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty, wyrokiem z 10 lipca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 901/19, uchylił zaskarżoną decyzję i zasądził od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz H. G. kwotę 680 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrok ten, podobnie jak pozostałe wyroki sądów administracyjnych przywołane poniżej, jest dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl.
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy:
Wnioskiem z 29 grudnia 2008 r. H. G. wystąpiła do Wojewody Pomorskiego o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N., Z.N. i E. N. nieruchomości poza obecnymi granicami RP.
Wnioskiem z 25 czerwca 2009 r. do Wojewody Pomorskiego wystąpił E. N., a wnioskiem z 30 czerwca 2009 r. H. C..
Pismami z 9 lipca 2009 r. oraz z 8 listopada 2016 r. Wojewoda Pomorski, stosownie do art. 6 ust. 6 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, wezwał H. G. do uzupełnienia braków wniosku.
Wojewoda Pomorski decyzją z 6 czerwca 2012 r., nr WGeV.7541.80.2012.KR, odmówił E. N. oraz H. C. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N., Z. N. i E. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej we [...], dawne woj. [...].
W związku z wniesionym przez strony postępowania odwołaniem Minister Skarbu Państwa decyzją z 18 lipca 2012 r., nr DRiR-NM-580-357/12, (MSP/DRiR/2176/12) utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody Pomorskiego.
Wojewoda Pomorski, po szczegółowej analizie akt sprawy wszczętej na wniosek H. G., 16 sierpnia 2017 r. rozdzielił dotychczas prowadzone postępowanie pod nr NSP-V.7541.93.2016.KR na dwa odrębne: 1) postępowanie nr NSP.V.7541.249.2017.KR - dotyczy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N., Z. N. i E. N. nieruchomości położonej we [...] obejmującej ziemię orną oraz las koło lotniska, 2) postępowanie nr NSP.V.7541.93.2016.KR - dotyczy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości położonej we [...] - [...] nr [...] (następnie ul. [...]).
Wojewoda Pomorski postanowieniem z 25 lipca 2018 r. nr NSP.V.7541.93.2016.ŻS uznał, że materiał dowodowy zgromadzony w przedmiotowej sprawie spełnia wymogi określone w art. 2, art. 3, art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097) – dalej zwanej "ustawą". Jednocześnie organ I instancji wezwał stronę postępowania, w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania postanowienia, do: 1) dostarczenia aktualnego operatu szacunkowego, sporządzonego przez rzeczoznawcę majątkowego określającego wartość nieruchomości pozostawionej we [...] - [...] przy ul. [...], dawne woj. [...], 2) wskazania jednej z wybranych form realizacji prawa do rekompensaty, 3) wskazania numeru rachunku bankowego, w przypadku wyboru świadczenia pieniężnego.
W dniu 28 listopada 2018 r. do akt sprawy przedłożono operat szacunkowy sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego określający wartość nieruchomości pozostawionej we [...] - [...] przy ul. [...], dawne woj. [...].
Wojewoda Pomorski zawiadomieniem z 6 grudnia 2018 r. poinformował stronę postępowania o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.
Wojewoda Pomorski decyzją z 20 grudnia 2018 r. potwierdził H. G. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami RP położonej we [...] - [...] przy ul. [...], dawne woj. [...]. Organ wskazał, że rozstrzygnięcie dotyczy wyłącznie udziału przysługującego H. G. (wynoszącego 1/3 części) bowiem wobec pozostałych spadkobierców, tj. H. C. i E. N., zapadła już prawomocna decyzja rozstrzygająca o prawie do rekompensaty.
Od powyższej decyzji H. G. złożyła odwołanie w zakresie dotyczącym pkt 3 ww. decyzji Wojewody Pomorskiego. W odwołaniu podkreślono, że organ wojewódzki w sposób błędny i sprzeczny z rozumieniem wskazanym w uchwale NSA z 9 października 2017 r., sygn. akt I OPS 3/17, uznał, że oświadczenia H. C. i E. N., złożone na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy są nieskuteczne, co w konsekwencji doprowadziło do nieprawidłowego określenia wysokości rekompensaty.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 15 lutego 2019 r., sprostowaną postanowieniem z 22 marca 2019 r., utrzymał w mocy pkt 3 decyzji Wojewody Pomorskiego z 20 grudnia 2018 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że ustawodawca określając krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone mienie nie przyznał tego prawa wszystkim obywatelom polskim, posiadającym majątki na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, którzy zmuszeni byli je pozostawić, ale wyłącznie tym, którzy spełniali łącznie warunki określone w art. 1 i art. 2 ustawy. Prawo do rekompensaty na podstawie przepisów ustawy przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiada obywatelstwo polskie. Niespełnienie choćby jednej z wymienionych w powyższym przepisie przesłanek powoduje utratę uprawnień do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Zgodnie z art. 7 ustawy Wojewoda, po wszczęciu postępowania, dokonuje oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6 ustawy. Pozytywna ocena ww. przesłanek następuje w drodze postanowienia. W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy, Wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W ocenie organu odwoławczego Wojewoda Pomorski prawidłowo ustalił, że H. G. przysługiwało prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami RP położonej we [...] - [...] przy ul. [...], dawne woj. [...]. Spełniła ona bowiem wymogi określone w art. 2 i art. 3 ustawy.
Kluczową kwestią w niniejszej sprawie jest natomiast ustalenie skuteczności oświadczeń H. C. i E. N. o wskazaniu H. G. jako osoby uprawnionej do rekompensaty. W odwołaniu pełnomocnik strony podkreślił, że zgodnie z uchwałą NSA z 9 października 2017 r., sygn. akt l OPS 3/17, złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy skutkuje wszczęciem postępowania również w stosunku do pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 tej ustawy, co w niniejszej sytuacji oznacza, że oświadczenia H. C. i E. N. o wskazaniu są skuteczne i wywołują skutki prawne pomimo okoliczności, że ww. osoby w terminie do 31 grudnia 2008 r. nie wystąpiły ze stosownym wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podzielił stanowisko zawarte w treści przedmiotowej uchwały NSA. Jego zdaniem kluczowym jest jednak to, że kwestia dotycząca udziałów H. C. i E. N. w prawie do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N. nieruchomości poza obecnymi granicami RP położonej we [...] - [...] przy ul. [...] została poprzednio rozstrzygnięta decyzją Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., nr WG-V.7541.80.2012.KR, oraz decyzją Ministra Skarbu Państwa z 18 lipca 2012 r. ,nr DRiR-NM-580-357/12 (MSP/DRiR/2176/12).
Wyżej wymienione orzeczenia organów zostały wydane przed rozdzieleniem przez Wojewodę Pomorskiego postępowania nr NSP-V.7541.93.2016.KR i dotyczyły wszystkich nieruchomości objętych zakresem wniosków o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie nieruchome pozostawione przez M. N., Z. N. i E.N. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej we [...].
Uwzględnienie wskazań dokonanych przez H. C. i E. N. i wydanie decyzji obejmującej całość udziału w prawie do rekompensaty skutkowałoby naruszeniem powagi res iudicata. Zgodnie z wyrokiem NSA z 28 września 2018 r., sygn. akt l OSK 2017/16, organ administracji, stosownie do treści art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a., nie może rozpoznać sprawy, która już poprzednio została rozstrzygnięta decyzją ostateczną, bowiem stosownie do tego przepisu, ponownie wydana decyzja byłaby nieważna (res iudicata). Nie może zatem zachodzić tożsamość spraw pod względem podmiotowym i przedmiotowym. Za tożsame przedmiotowo należy uznać sprawy odnoszące się do tych samych okoliczności faktycznych przy niezmienionym stanie prawnym. Przy czym to nie treść wniosku, lecz to, co zostało objęte treścią rozstrzygnięcia organu w decyzji administracyjnej, określa jej tożsamość.
W związku z powyższym Minister uznał, że oświadczenia H. C. i E. N. o wskazaniu H. G. jako osoby uprawnionej do realizacji prawa do rekompensaty nie mogły wywrzeć skutków prawnych.
Stosownie do wyroku NSA z 6 listopada 2014 r., sygn. akt l OSK 2201/14, w świetle przepisów dotychczasowego ustawodawstwa zabużańskiego, w tym przepisów ustawy, konieczne jest, aby także wskazujący byli uprawnieni do rekompensaty, gdyż aby spadkobierca byłego właściciela mienia pozostawionego, będący osobą wskazującą, mógł skutecznie dokonać wskazania, czyli przysporzenia na rzecz innego spadkobiercy, to sam musi być najpierw uprawnionym do otrzymania wartości majątkowej, którą teraz chce rozporządzić. W przeciwnym bowiem wypadku mielibyśmy do czynienia z sytuacją całkowicie niezrozumiałą, a także trudną do zaakceptowania, z punktu widzenia zarówno prawnego, jak i społecznego. Polegałaby ona na tym, że osoba fizyczna, niemająca żadnego tytułu prawnego do domagania się przyznania jej części majątku Skarbu Państwa, miałaby prawo zadecydować o tym, by określona część tego majątku została na własność przyznana innej osobie fizycznej.
Od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 15 lutego 2019 r. H. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: I. naruszenie prawa materialnego w postaci art. 3 ust. 2 ustawy poprzez jego nieprawidłową interpretację, niezgodną z rozumieniem wskazanym w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2017 r., sygn. akt I OPS 3/17, a polegającej na przyjęciu, że złożenie oświadczeń pozostałych osób uprawnionych, w rozumieniu art. 3 ust. 2 zd. 2 ustawy, po 31 grudnia 2008 r., jest nieskuteczne i nie wywołuje skutków prawnych, co w konsekwencji doprowadziło do przyznania na rzecz H. G. rekompensaty w wysokości 1/3 zamiast 3/3 z 20% zwaloryzowanej wartości nieruchomości, a w konsekwencji do wydania zaskarżonej decyzji; II. nieprawidłowe uznanie, że w sprawie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, podczas gdy odmowa uznania H. C. i E. N. za stronę, dokonana w 2012 r., nie wpłynęła na pozbawienie tych osób praw do uzyskania rekompensaty, a tym samym nie mogła spowodować niemożności wskazania innej osoby uprawnionej do uzyskania tej rekompensaty. Mając na względzie powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego według norm przepisanych wraz z kwotą opłaty skarbowej od pełnomocnictwa.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.
Powołanym na wstępie wyrokiem z 10 lipca 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Sąd I instancji zwrócił uwagę, że wniosek H. G. z 29 grudnia 2008 r. (jednego ze spadkobierców po M. N. c. I.) wszczął postępowanie o potwierdzenie prawa do rekompensaty m.in. za mienie pozostawione przez babkę wnioskodawczyni M. N. we [...] przy ul. [...] nr [...].
Postępowanie toczyło się pod nr WG.V/KR/MA/7725-326/09, a obecnie pod nr NSP-V.7541.93.2016.KR.
W toku tej sprawy zostały złożone (8 września 2016 r.) przez rodzeństwo wnioskodawczyni, tj. H. C. i E. N. (także spadkobierców po M. N., c. I.) oświadczenia z notarialnie poświadczonymi podpisami o wskazaniu H. G. jako osoby uprawnionej do rekompensaty m.in. za mienie pozostawione przez M. N. we [...] przy ul. [...] nr [...].
Sąd I instancji mając na uwadze stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych, że: 1) termin określony w art. 5 ust. 1 ustawy odnosi się do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, ale nie ma zastosowania do oświadczenia, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy (por. np. wyrok NSA z 30 października 2012 r., sygn. akt I OSK 1625/11), 2) złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym art. 5 ust. 1 ustawy skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 ustawy (por. uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 9 października 2017 r. sygn. akt I OPS 3/17) uznał za wadliwe stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, że oświadczenia H.C. i E.N. nie były skuteczne z powodu wcześniejszego negatywnego załatwienia wniosków tychże osób o potwierdzenie prawa do rekompensaty ostateczną decyzją Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., nr WG-V.7541.80.2012.KR, skutkującego wystąpieniem tzw. stanu powagi rzeczy osądzonej.
Zdaniem sądu wojewódzkiego uszło uwadze Ministra to, że trzeba odróżnić uprawnienie procesowe do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, który (aby mógł doprowadzić do rozstrzygnięcia sprawy, co do jej istoty) winien być złożony w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy (do 31 grudnia 2008 r.) od uprawnienia o charakterze materialnoprawnym, tj. prawa do rekompensaty przysługującemu wszystkim osobom uprawnionym, które może być przenoszone przez te osoby między sobą poprzez wskazanie, o którym mowa w art. 3 ustawy.
Zdaniem Sądu I instancji fakt, że H. C. i E. N. nie złożyli w terminie ustawowym wniosków o potwierdzenie na ich rzecz prawa do rekompensaty za przedmiotowe mienie, nie wyklucza tego, że swoje prawa materialne osoby te mogły po 31 grudnia 2008 r. przenieść na siostrę H. G. poprzez złożenie oświadczeń z podpisami notarialnie poświadczonymi o wskazaniu jej jako osoby uprawnionej do rekompensaty.
Nadto Sąd I instancji przyjął, że H. C. i E. N. (co wynika z czynności notarialnych poświadczenia własnoręczności podpisów na oświadczeniach) legitymują się dowodami osobistymi, a zatem osoby te musiały posiadać obywatelstwo polskie - art. 4 ust. 1 i art. 5 ustawy z 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1464 ze zm.) w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy, więc wobec tego osoby te jako spadkobiercy spełniający wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy były uprawnione do wskazania siostry H. G. jako uprawnionej do rekompensaty za mienie pozostawione przez M. N. c. I. we [...] przy ul. [...] nr [...].
Sąd wojewódzki nie podzielił stanowiska Ministra, że uostatecznienie się decyzji Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., negatywnie załatwiającej wniosek H. C. i E. N. o potwierdzenie prawa do rekompensaty m.in. za mienie pozostawione przez M. N. c. I. we [...] przy ul. [...] nr [...], skutkowało definitywną utratą przez rodzeństwo skarżącej prawa do rekompensaty za przedmiotowe mienie i że sytuacja ta stworzyła tzw. stan powagi rzeczy osądzonej.
Nadto zwrócił uwagę, że nie ma tożsamości pomiędzy sprawą zakończoną ostateczną decyzją Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., a sprawą zakończoną ostateczną decyzją Wojewody Pomorskiego z 20 grudnia 2018 r. W obu tych sprawach procedowane i załatwiane były inne wnioski o potwierdzenie prawa do rekompensaty i inny był krąg stron tych postępowań.
Poza tym Sąd skonstatował, że odmowa potwierdzenia H. C. i E. N. prawa do rekompensaty m.in. za mienie pozostawione przez M. N., c. I., we [...] przy ul. [...] nr [...] podyktowana była względami formalnymi, tj. złożeniem wniosków po terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy. W tej sprawie organy orzekające w administracyjnym toku instancji nie uznały, że wnioski H. C. i E. N. w zakresie dotyczącym przedmiotowego mienia były niezasadne z przyczyn merytorycznych, tj. że osoby te nie spełniły przesłanek materialnoprawnych, w szczególności wskazanych w art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 ustawy.
Mając na uwadze powyższe Sąd wojewódzki stwierdził, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, uznając za nieskuteczne oświadczenia H.C. i E.N. z 29 sierpnia 2016 r. i w związku z tym utrzymując w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z 20 grudnia 2018 r. w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w jej pkt 3, naruszył art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7 ust. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
W wytycznych Sąd I instancji wskazał, ze w ponownie prowadzonym postępowaniu Minister weźmie pod uwagę zaprezentowaną ocenę prawną. Organ odwoławczy uzna za skuteczne oświadczenia H. C. i E. N. z 29 sierpnia 2016 r. o wskazaniu H. G. jako osoby uprawnionej do rekompensaty za mienie pozostawione przez M. N., c. I., we [...] przy ul. [...] nr [...] oraz weźmie pod uwagę art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. i wyda w sprawie decyzję merytoryczno-reformatoryjną, mając na uwadze to, że odwołanie H. G. dotyczy wyłącznie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 3 decyzji Wojewody Pomorskiego z 20 grudnia 2018 r.
Z tych względów Sąd I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; dalej jako "p.p.s.a.") orzekł, jak w sentencji wyroku. O zwrocie skarżącej kosztów postępowania sądowego – wpisu sądowego i kosztów działania pełnomocnika orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm.).
Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożył Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości. W skardze kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi zarzucił, na podstawie art. 174 pkt 1 i art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:
1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (dalej też: "ustawa zabużańska" lub "ustawa z 8 lipca 2005 r.") poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji naruszył art. 7 ust. 2 ww. ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, w sytuacji kiedy:
- ani Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, ani Wojewoda Pomorski nie wydali w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia - będącego przedmiotem badania przez Sąd I instancji - w oparciu o ten przepis, gdyż w sprawie zapadła decyzja potwierdzająca prawo do rekompensaty, a nie odmawiająca potwierdzenia tego prawa,
- organy administracji publicznej w niniejszym postępowaniu nie przesądzały o rekompensacie przysługującej H. C. i E. N., lecz H. G., tymczasem Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku w istocie ocenił zasadność realizacji uprawnień do rekompensaty H. C. i E. N., wywodząc, że decyzja Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r. nie skutkowała definitywną utratą przez rodzeństwo skarżącej prawa do rekompensaty oraz wskazując, że wcześniejsza odmowa potwierdzenia H. C. i E. N. prawa do rekompensaty podyktowana była względami formalnymi, a nie merytorycznymi,
- decyzja Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., nr WGeV.7541.80.2012.KR, odmawiająca H. C. i E. N. potwierdzenia prawa do rekompensaty (wydana w trybie art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r.) nie była rozstrzygnięciem o charakterze formalnym, lecz była decyzją o charakterze merytorycznym podyktowanym pewnymi kwestiami, które mogą kojarzyć się z formalnymi, a które jednak wpisywały się w przesłanki materialnoprawne, jaką niewątpliwie jest przesłanka z art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej.
2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji naruszył art. 3 ust. 2 ww. ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, jak też poprzez błędną wykładnię ww. przepisu, polegającą na przyjęciu, że oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w ww. przepisie, można złożyć w dowolnym czasie, w szczególności, że oświadczenie takie spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionej na [...] może złożyć, gdy istnieje już w obrocie prawnym prawomocna decyzja administracyjna rozstrzygająca jego uprawnienia w zakresie roszczeń zabużańskich, jak też polegającą na przyjęciu, że oświadczenie to służy konwalidacji różnych czynności dokonanych z naruszeniem przepisów przez spadkobierców właściciela nieruchomości, w sytuacji gdy:
- nie jest możliwe na gruncie ustawy zabużańskiej jednocześnie: dochodzenie uprawnień zabużańskich osobiście przez spadkobiercę właściciela nieruchomości i rezygnowanie z nich poprzez wskazanie innego spadkobiercy (w przedmiotowym przypadku nie bez znaczenia pozostaje, że H. C. i E. N. z jednej strony osobiście dochodzili uprawnień zabużańskich, których zasadność przesądzono w ramach decyzji Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., nr WGeV.7541.80.2012.KR, oraz decyzji Ministra Skarbu Państwa z 18 lipca 2012 r., nr DRiR-NM-580-357/12, a z drugiej strony zrezygnowali z nich, wskazując innego spadkobiercę),
- w sytuacji, gdy spadkobierca właściciela nieruchomości zarówno dochodził osobiście swoich roszczeń zabużańskich, w odniesieniu do których organy administracji publicznej wydały decyzje, które są ostateczne, jak i zrezygnował z nich (roszczeń), wskazując innego spadkobiercę, to decydujące znaczenie dla oceny skuteczności takiego wskazania ma ocena tego, do którego zdarzenia doszło wcześniej (w przedmiotowej sprawie wcześniej doszło do wydania decyzji Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r. oraz decyzji Ministra Skarbu Państwa z 18 lipca 2012 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia H.C. i E.N. prawa do rekompensaty, niż do złożenia przez ww. oświadczeń o wskazaniu datowanych dopiero na 29 sierpnia 2016 r.),
- w sytuacji, kiedy oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, może wywrzeć skutki tylko wtedy, gdy nie orzekano wcześniej w przedmiocie uprawnień zabużańskich osób dokonujących wskazania (w przeciwnym przypadku oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w art. 3 ust. 2 stanowiłoby wytrych będący furtką do omijania przepisów prawa),
- w sytuacji kiedy uprawnienie o charakterze materialnoprawnym, jakim jest złożenie oświadczenia o wskazaniu, nie może być dokonane w czasie, kiedy w wyniku skorzystania z uprawnienia procesowego do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty doszło do wydania rozstrzygnięcia przesądzającego o uprawnieniach materialnoprawnych (takim bowiem rozstrzygnięciem jest decyzja odmawiająca prawa do rekompensaty), co powinno prowadzić do wniosku, że jeśli H. C. i E. N. chcieli skorzystać z uprawnienia do wskazania innego spadkobiercy jako uprawnionego do rekompensaty, to powinni to zrobić przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy dotyczącej ich uprawnień, w przeciwnym przypadku mamy do czynienia z nieakceptowanym w demokratycznym państwa prawa omijaniem przepisów,
- w sytuacji kiedy nie było wadliwe stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zaprezentowane w decyzji będącej przedmiotem badania przez Sąd I instancji, zgodnie z którym oświadczenia H. C. i E. N. nie były skuteczne, gdyż charakter decyzji odmawiającej ww. osobom prawa do rekompensaty przesądził o tym, że w sprawie ich roszczeń zapadła ostateczna decyzja merytoryczna (materialna), będąca decyzją rozstrzygającą sprawę co do istoty, tyle że nie zaspokajającą żądań ww. osób, co jednak usprawiedliwiało przekonanie organu, że w zakresie roszczeń H. C. i E. N. mamy do czynienia ze stanem powagi rzeczy osądzonej, który wyklucza przenoszenie osądzonego roszczenia w trybie oświadczenia o wskazaniu na inne osoby.
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 5 ust. 1 i art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez błędną wykładnię art. 5 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej polegającą na przyjęciu, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych, nawet jeśli na skutek wniosku wszystkich pozostałych uprawnionych prowadzone było odrębne postępowanie administracyjne o potwierdzenie prawa do rekompensaty, które zostało zakończone ostateczną decyzją administracyjną, jak też polegającą na przyjęciu, że naruszenie przez wszystkich pozostałych uprawnionych wymogów z art. 5 ust. 1 w czasie wysuwania przez nich żądań o potwierdzenie prawa do rekompensaty, które nie zostały uwzględnione - można konwalidować w ramach tzw. postępowania zwykłego o potwierdzenie prawa do rekompensaty na rzecz innej osoby poprzez złożenie oświadczenia o wskazaniu, w sytuacji kiedy celem wskazania, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej, jest rezygnacja z własnych roszczeń i przekazanie ich docelowo na rzecz innego spadkobiercy właściciela nieruchomości, a nie konwalidacja własnych błędów i zaniechań, która w istocie ma prowadzić do omijania przepisów prawa.
Zdaniem skarżącego kasacyjnie naruszenia w powyższym zakresie miały wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły Sąd I instancji do błędnego wniosku, że w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 3 decyzji, która była przedmiotem zaskarżenia - Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji naruszył art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., w sytuacji kiedy przepis ten prawidłowo został zastosowany przez organ odwoławczy w sprawie.
Na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w zw. z art. 188 p.p.s.a. skarżący kasacyjnie wniósł o:
1) uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10 lipca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 901/19, w całości i rozpoznanie skargi H. G. poprzez orzeczenie o jej oddaleniu,
2) zasądzenie od H.G. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kosztów postępowania według norm prawem przepisanych;
ewentualnie wniósł o:
1) uchylenie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10 lipca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 901/19, w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał zaskarżone orzeczenie,
2) zasądzenie od H. G. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.
Nadto, na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a., wniósł o przeprowadzenie rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w sprawie kluczową kwestią jest ustalenie skuteczności oświadczeń H. C. i E. N. o wskazaniu H. G. jako osoby uprawnionej do rekompensaty. Sąd I instancji uznał za wadliwe stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, że oświadczenia H. C. i E. N. nie były skuteczne z powodu wcześniejszego negatywnego załatwienia wniosków tychże osób o potwierdzenie prawa do rekompensaty ostateczną decyzją Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., nr WG-V.7541.80.2012.KR, skutkującego tzw. stanem powagi rzeczy osądzonej. W ocenie sądu wojewódzkiego termin określony w art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej odnosi się do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, ale nie ma zastosowania do oświadczenia o wskazaniu, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Ponadto Sąd I instancji uznał za szczególnie istotne w niniejszej sprawie, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych. W konsekwencji powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że fakt, iż H. C. i E. N. nie złożyli w terminie ustawowym wniosków o potwierdzenie na ich rzecz prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie, a sprawa o potwierdzenie prawa do rekompensaty z ich wniosku została osądzona ostateczną decyzją odmawiającą potwierdzenia im tego prawa - nie wyklucza tego, że swoje prawa materialne osoby te mogły po 31 grudnia 2008 r. przenieść na siostrę H. G. poprzez złożenie oświadczeń o wskazaniu.
Skarżący kasacyjnie uznał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wydając zaskarżony wyrok - wskazał, że jego podstawą jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), z czego wynika, że przyczyną uchylenia decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji było naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu skarżonego orzeczenia Sąd I instancji dookreślił, że organ II instancji utrzymując w mocy decyzję Wojewody Pomorskiego z 20 grudnia 2018 r. w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w jej pkt 3, naruszył art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7 ust. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W ocenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji ustalenia sądu wojewódzkiego w powyższym zakresie są nieprawidłowe i niewątpliwie to Sąd I instancji naruszył art. 7 ust. 2, czy art. 3 ust. 2 ustawy zabużańskiej dokonując ich błędnej wykładni jak też niewłaściwie je stosując, co doprowadziło go do błędnego przekonania, że organ odwoławczy naruszył art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.
Skarżący kasacyjnie zgodził się z twierdzeniem Sądu I instancji, że "termin określony w art. 5 ust. 1 ustawy odnosi się do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, ale nie ma zastosowania do oświadczenia, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy", to nie można jednak już przyjąć, jak to uczynił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w ww. przepisie, można w zasadzie złożyć w dowolnym czasie. W ocenie Ministra oświadczenia takiego spadkobierca właściciela nieruchomości pozostawionej na [...] nie może złożyć, gdy istnieje już w obrocie prawnym prawomocna decyzja administracyjna rozstrzygająca jego uprawnienia w zakresie roszczeń zabużańskich. Nie jest bowiem możliwe na gruncie ustawy zabużańskiej zarazem dochodzenie swoich uprawnień zabużańskich przez spadkobiercę właściciela nieruchomości z jednoczesnym rezygnowaniem z nich poprzez wskazanie innego spadkobiercy. Sąd I instancji wydając zaskarżone rozstrzygnięcie nie wziął tego pod uwagę i odciął się całkowicie od celu, jakiemu służyć ma oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w art. 3 ust. 2 (a niewątpliwie nie jest nim konwalidacja błędów popełnionych przez spadkobiercę właściciela i w istocie dochodzenie przez niego swoich roszczeń).
Zdaniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sytuacji, gdy spadkobierca właściciela nieruchomości podejmował działania sprzeczne ze sobą, tj. zarówno dochodził osobiście swoich roszczeń zabużańskich, w odniesieniu do których organy administracji publicznej wydały ostateczne decyzje, jak i zrezygnował z roszczeń, wskazując innego spadkobiercę, to decydujące znaczenie dla ustalenia skuteczności poszczególnych czynności spadkobiercy ma ocena, do którego zdarzenia doszło wcześniej - czy do przesądzenia merytorycznie o roszczeniu dochodzonym osobiście przez spadkobiercę właściciela, czy do rezygnacji przez spadkobiercę z roszczenia poprzez złożenie oświadczenia o wskazaniu. W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że wcześniej doszło do wydania decyzji Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r. oraz decyzji Ministra Skarbu Państwa z 18 lipca 2012 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia H. C. i E. N. prawa do rekompensaty, dlatego później złożone przez wyżej wymienionych oświadczenia o wskazaniu nie mogą wywrzeć skutków. Oświadczenia o wskazaniu, o których mowa w art. 3 ust. 2, zostały bowiem wprowadzone przez ustawodawcę do ustawy z 8 lipca 2005 r. nie po to, aby stanowiły furtkę do omijania przepisów prawa i prowadziły w istocie do realizacji roszczeń na rzecz tych spadkobierców, którzy z różnych względów nie spełnili przesłanek materialnoprawnych z ustawy zabużańskiej, ale dla tych, którzy z różnych względów nie mieli zamiaru/nie chcą dochodzić swoich roszczeń po właścicielu nieruchomości pozostawionej na Kresach. Wskazać zaś należy, iż gdyby H. C. i E. N.nie byli zainteresowani potwierdzeniem prawa do rekompensaty na ich rzecz, to nigdy nie składaliby wniosku w swoim imieniu w tym przedmiocie. Obecnie - na skutek negatywnego rozpoznania wniosku ww. wymienionych - mamy więc do czynienia z próbą omijania przepisów, na skutek której H. C. i E. N. dążą w istocie do otrzymania rekompensaty za pośrednictwem H. G.. Podkreślić więc należy, iż charakter decyzji odmawiającej ww. osobom prawa do rekompensaty przesądził o tym, że w sprawie ich roszczeń zapadła ostateczna decyzja merytoryczna, która co prawda nie zaspokoiła ich żądań, ale powyższe nie powoduje, aby decyzji tej nie uznawać jako orzeczenia rozstrzygającego sprawę co do istoty.
W ocenie Skarżącego kasacyjnie na treść rozstrzygnięcia Sądu I instancji miała istotny wpływ uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2017 r., sygn. I OPS 3/17. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji przyjmuje wnioski, jakie wypływają z ww. uchwały. Jednakże podnieść należy, iż nie można zgodzić się z tym, aby każdym możliwym sposobem konwalidować teraz wszelkie rozstrzygnięcia, wydane przed wydaniem ww. uchwały. Nie każdy tryb postępowania, jak i nie każdy sposób postępowania w ramach danej sprawy administracyjnej jest właściwy do zmiany sytuacji prawnej osób, co do których zapadły rozstrzygnięcia o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty przed ww. uchwałą. Uchwała ta nie spowodowała także konieczności zmiany setek rozstrzygnięć wydanych w oparciu o wcześniejszą linię orzecznictwa co do wykładni art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazuje więc, że na gruncie niniejszej sprawy wykładnia art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej nie sprowadza się jedynie do twierdzenia zaprezentowanego przez sąd wojewódzki, iż "złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych", gdyż szczególne okoliczności sprawy wymuszają dokonanie wykładni tego przepisu w sposób uwzględniający, iż w stosunku do pozostałych uprawnionych sprawa o potwierdzenie prawa do rekompensaty została prawomocnie rozstrzygnięta, na co sąd wojewódzki w ogóle nie zwrócił uwagi.
Gdyby Sąd I instancji nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 7 ust. 2, art. 3 ust. 2 i art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej, to z pewnością nie doszedłby do wniosku, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji naruszył art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7 ust. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. w sposób mający wpływ na wynik sprawy, stąd też naruszenia przepisów zarzucone Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w niniejszej skardze kasacyjnej są istotne i mające wpływ na kształt ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy.
Strona przeciwna nie złożyła odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy i dlatego została uwzględniona.
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259), zwanej dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Ze skargi kasacyjnej wynika, że jej autor oparł postawione w niej zarzuty na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a.
Istota sporu zawisłego między stronami sprowadza się do oceny, czy oświadczenia H. C. i E. N. o wskazaniu H. G. jako osoby uprawnionej do rekompensaty były skuteczne także w sytuacji wcześniejszego negatywnego załatwienia wniosków tychże osób o potwierdzenie prawa do rekompensaty ostateczną decyzją Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., nr WG-V.7541.80.2012.KR, skutkującego tzw. stanem powagi rzeczy osądzonej. W ocenie sądu wojewódzkiego termin określony w art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej odnosi się do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, ale nie ma zastosowania do oświadczenia o wskazaniu, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Ponadto Sąd I instancji uznał za szczególnie istotne w niniejszej sprawie, że złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych. W konsekwencji powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął, że fakt, iż H. C. i E.N. nie złożyli w terminie ustawowym wniosków o potwierdzenie na ich rzecz prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie, a sprawa o potwierdzenie prawa do rekompensaty z ich wniosku została osądzona ostateczną decyzją odmawiającą potwierdzenia im tego prawa - nie wyklucza tego, że swoje prawa materialne osoby te mogły po 31 grudnia 2008 r. przenieść na siostrę H. G. poprzez złożenie oświadczeń o wskazaniu.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z 2005 r. potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa, złożony nie później, niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Przepis ten jest przepisem prawa materialnego, co oznacza, że termin, o którym w nim mowa, nie może zostać przedłużony ani skrócony przez organ administracji publicznej z urzędu ani na wniosek strony. Jest to bowiem termin zawity prawa materialnego, po upływie którego roszczenie z nim związane wygasa. Oznacza to, że roszczenia osoby ubiegającej się o potwierdzenie prawa do rekompensaty niewskazane we wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty wygasły z dniem 31 grudnia 2008 r.
Gdy więc do dnia 31 grudnia 2008 r. wystąpiła ze stosownym wnioskiem choć jedna osoba z grona uprawnionych, każda kolejna osoba spośród osób uprawnionych może wystąpić po 31 grudnia 2008 r. Zachodzi bowiem ewidentna jedność stosunku materialnoprawnego, a okoliczność ta przesądza o tym, że toczy się jedno postępowanie administracyjne o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia określonego mienia nieruchomego poza obecnymi granicami państwa polskiego i przez określonego jego właściciela. W postępowaniu tym konieczne jest dokonanie szeregu ustaleń faktycznych, takich jak np. skład majątku pozostawionego, jego wartość, okoliczności w jakich doszło do pozostawienia mienia, miejsce zamieszkania (i to w określonym czasie) byłego właściciela majątku, ewentualna data jego zgonu i ustalenie spadkobierców. Nie sposób twierdzić, że czynienie tego rodzaju ustaleń nie dotyczy tej samej sprawy pod względem materialnoprawnym, chociaż wnioskodawcami są osoby różne (wyrok NSA z 16 lipca 2014 r., I OSK 2993/12).
Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że wnioskiem złożonym do Wojewody Pomorskiego 25 czerwca 2009 r. wystąpił E. N., a 30 czerwca 2009 r H. C.. Wojewoda Pomorski decyzją z 6 czerwca 2012 r., nr WGeV.7541.80.2012.KR, odmówił jednak E. N. oraz H. C. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N., Z. N. i E. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej we [...], dawne woj. [...].
W związku z wniesionym przez strony postępowania odwołaniem Minister Skarbu Państwa decyzją z 18 lipca 2012 r., nr DRiR-NM-580-357/12, (MSP/DRiR/2176/12) utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody Pomorskiego.
W powyższej sprawie mamy do czynienia z tzw. powagą rzeczy osądzonej. Decyzja ostateczna, a taką jest decyzja Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r., ma bowiem powagę rzeczy osądzonej co do tego, co w związku z podstawą prawną stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Stąd też dla stwierdzenia, że nastąpiło naruszenie zasady res iudicata, istotne znaczenie ma, że sprawa została już rozstrzygnięta decyzją ostateczną.
Nie można uznać zatem, że rozpoznanie wniosków H. C. i E.N. wraz z wnioskiem H. G. doprowadziłoby do sytuacji załatwienia sprawy, która została wcześniej rozstrzygnięta decyzją ostateczną, a co za tym idzie, wydanie decyzji w wyniku rozpoznania tych wniosków naruszałoby powagę rzeczy. W literaturze wskazuje się, że pod względem przedmiotowym na sprawę administracyjną składa się treść żądania strony lub nałożonego na nią obowiązku, podstawa prawna oraz stan faktyczny (por. B. Adamiak (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Postępowanie administracyjne i sądowoadministracyjne, Warszawa 2011, Wyd. 9, str. 336). Tożsamość podmiotowa będzie zachodziła wtedy, gdy sprawa będzie dotyczyła tych samych stron, co poprzednio. Dla oceny, że dane ostateczne rozstrzygnięcie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, niezbędne jest też, aby rozstrzygało ono sprawę co do istoty, a akt ten musi rozstrzygać o prawach lub obowiązkach stron (por. wyrok NSA z 13 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 850/15). Należy jednak wyjaśnić, że nie tylko treść wniosku o wszczęcie postępowania określa tożsamość sprawy, lecz przede wszystkim to, co było objęte treścią rozstrzygnięcia organu w decyzji administracyjnej (por. w tym zakresie wyrok NSA z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II GSK 2170/13). Z akt administracyjnych sprawy wynika natomiast, że treścią decyzji Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r. wydanej w sprawie zainicjowanej przez H. C. i E. N. była odmowa przyznania prawa do rekompensaty. Wobec tego niewątpliwie sprawa, w której wraz z wnioskiem H. G. rozpoznano by wnioski H. C. i E. N., nie mogła być ponownie rozstrzygnięta.
Sąd wojewódzki naruszył zatem art. 5 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. błędnie przyjmując, że oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w ww. przepisie, można w zasadzie złożyć w dowolnym czasie – bez względu na okoliczności sprawy. Sąd pominął, że w obrocie prawnym istnieje już prawomocna decyzja administracyjna o odmowie potwierdzenia E. N. oraz H. C. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. N., Z. N. i E. N. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej we [...], dawne woj. [...].
Ocena spełnienia wymogów potwierdzenia prawa do rekompensaty, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., jest dokonywana w postępowaniu prowadzonym przez właściwego wojewodę. W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty (art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r.). Ostateczna decyzja o odmowie potwierdzenia stronie prawa do rekompensaty, która nie została wyeliminowana z obrotu prawnego, stanowi przeszkodę dla wydania kolejnej decyzji w przedmiocie potwierdzenia tej samej stronie prawa do rekompensaty za tę samą nieruchomość.
Postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty może toczyć się z udziałem dwóch lub więcej stron. Jak wskazano w uchwale składu siedmiu sędziów NSA z 9 października 2017 r., sygn. akt I OPS 3/17, złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty przez osobę uprawnioną w terminie określonym art. 5 ust. 1 ustawy skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych w rozumieniu art. 3 ustawy. W uchwale tej wskazano na celowość załatwienia sprawy o potwierdzenie prawa do rekompensaty jednym rozstrzygnięciem. Tym niemniej wcześniej nie uznawano za niedopuszczalne prowadzenie odrębnych postępowań w stosunku do poszczególnych stron. Podobnie w przypadku prowadzenia jednego postępowania z udziałem wszystkich stron wydawało się dopuszczalne wydanie w takim postępowaniu decyzji częściowych (art. 104 § 2 k.p.a.), to jest decyzji rozstrzygających w przedmiocie potwierdzenia prawa poszczególnych stron do rekompensaty.
W przypadku odmowy potwierdzenia stronie prawa do rekompensaty wygasa uprawnienie tej strony do skutecznego domagania się rekompensaty, a tym samym wygasa również prawo do złożenia oświadczenia o wskazaniu osoby uprawnionej w przypadku, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy. Oczywiste jest, że jedynie ten, kto nadal posiada prawo do rekompensaty, jest uprawniony do złożenia oświadczenia o wskazaniu osoby uprawnionej do rekompensaty. Nie można twierdzić, że uprawnionym do złożenia takiego oświadczenia jest współwłaściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej albo spadkobierca właściciela/współwłaściciela, jeżeli osobie takiej ostateczną decyzją odmówiono potwierdzenia prawa do rekompensaty.
Jak słusznie wskazuje skarżący kasacyjnie, nie jest możliwe na gruncie ustawy zabużańskiej zarazem dochodzenie swoich uprawnień zabużańskich przez spadkobiercę właściciela nieruchomości z jednoczesnym rezygnowaniem z nich poprzez wskazanie innego spadkobiercy. W sytuacji, gdy spadkobierca właściciela nieruchomości podejmował działania sprzeczne ze sobą, tj. zarówno dochodził osobiście swoich roszczeń zabużańskich, w odniesieniu do których organy administracji publicznej wydały ostateczne decyzje, jak i zrezygnował z roszczeń, wskazując innego spadkobiercę, to decydujące znaczenie dla ustalenia skuteczności poszczególnych czynności spadkobiercy ma ocena, do którego zdarzenia doszło wcześniej - czy do przesądzenia merytorycznie o roszczeniu dochodzonym osobiście przez spadkobiercę właściciela, czy do rezygnacji przez spadkobiercę z roszczenia poprzez złożenie oświadczenia o wskazaniu. W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że wcześniej doszło do wydania decyzji Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r. oraz decyzji Ministra Skarbu Państwa z 18 lipca 2012 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia H. C. i E. N. prawa do rekompensaty, dlatego później złożone przez wyżej wymienionych oświadczenia o wskazaniu nie mogą wywrzeć skutków. Gdyby H. C. i E. N. nie byli zainteresowani potwierdzeniem prawa do rekompensaty na ich rzecz, to nigdy nie składaliby wniosku w swoim imieniu w tym przedmiocie. Obecnie - na skutek negatywnego rozpoznania wniosku ww. wymienionych - mamy więc do czynienia z próbą omijania przepisów, na skutek której H. C. i E. N. dążą w istocie do otrzymania rekompensaty za pośrednictwem H. G. Podkreślić więc należy, że charakter decyzji odmawiającej ww. osobom prawa do rekompensaty przesądził o tym, że w sprawie ich roszczeń zapadła ostateczna decyzja, która co prawda nie zaspokoiła ich żądań, ale powyższe nie powoduje, aby decyzji tej nie uznawać jako orzeczenia rozstrzygającego sprawę co do istoty.
Tym samym oświadczenie o wskazaniu, o którym mowa w art. 3 ust. 2 ustawy, może wywrzeć skutki wyłącznie w sytuacji, gdy w obrocie prawnym nie funkcjonuje ostateczne orzeczenie administracyjne o odmowie potwierdzenia uprawnienia w stosunku do osób, które złożyły takie oświadczenie.
W powyższej sprawie Sąd wojewódzki nieprawidłowo powołał się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2017 r., sygn. I OPS 3/17. Jak słusznie wskazał Skarżący kasacyjnie, nie każdy tryb postępowania, jak i nie każdy sposób postępowania w ramach danej sprawy administracyjnej jest właściwy do zmiany sytuacji prawnej osób, co do których zapadły rozstrzygnięcia o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty przed ww. uchwałą. Uchwała ta nie spowodowała także konieczności zmiany setek rozstrzygnięć wydanych w oparciu o wcześniejszą linię orzecznictwa co do wykładni art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej. Na gruncie niniejszej sprawy wykładnia art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej nie sprowadza się jedynie do twierdzenia zaprezentowanego przez sąd wojewódzki, iż "złożenie wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty skutkuje wszczęciem postępowania administracyjnego również w stosunku do wszystkich pozostałych uprawnionych", gdyż szczególne okoliczności sprawy wymuszają dokonanie wykładni tego przepisu w sposób uwzględniający, iż w stosunku do pozostałych uprawnionych sprawa o potwierdzenie prawa do rekompensaty została prawomocnie rozstrzygnięta, na co sąd wojewódzki w ogóle nie zwrócił uwagi.
Błędne jest również przyjęcie przez Sąd wojewódzki, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji naruszył art. 7 ust. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, w sytuacji, w której ani Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, ani Wojewoda Pomorski nie wydali w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia - będącego przedmiotem badania przez Sąd I instancji - w oparciu o ten przepis, gdyż w sprawie zapadła decyzja potwierdzająca prawo do rekompensaty, a nie odmawiająca potwierdzenia tego prawa, bowiem organy administracji publicznej w niniejszym postępowaniu nie przesądzały o rekompensacie przysługującej H. C. i E.N., lecz H. G., tymczasem Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku w istocie ocenił zasadność realizacji uprawnień do rekompensaty H. C. i E. N., wywodząc, że decyzja Wojewody Pomorskiego z 6 czerwca 2012 r. nie skutkowała definitywną utratą przez rodzeństwo skarżącej prawa do rekompensaty oraz wskazując, że wcześniejsza odmowa potwierdzenia H. C. i E. N. prawa do rekompensaty podyktowana była względami formalnymi, a nie merytorycznymi.
W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę, na podstawie art. 151 w zw. z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., oddalił tę skargę, uznając za prawidłowe zaskarżone rozstrzygnięcie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 i art. 205 § 2 p.p.s.a.