I OSK 3184/19

I OSK 3184/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-12-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Mariola Kowalska /przewodniczący sprawozdawca/
Piotr Niczyporuk
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Mienie zabużańskie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 498/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-06-18
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
art. 1 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 ust. 1
Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 6,7,8,9,77§1, 107§ 3
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia NSA Piotr Niczyporuk Protokolant starszy sekretarz sądowy Dariusz Bociarski po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej przy udziale Prokuratora Prokuratury Regionalnej w [...] skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 czerwca 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 498/19 w sprawie ze skargi J.G. T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 10 stycznia 2019 r., znak: DAP-WOSRFR-7280-218/2018/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz oddala skargę; 2. zasądza solidarnie od skarżących J.G. T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 460 zł (czterysta sześćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 czerwca 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 498/19, po rozpoznaniu sprawy ze skargi J.G., T.G., M.T., A. B., G.K. i A.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 10 stycznia 2019 r. nr DAP-WOSRFR-7280-218/2018/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Mazowieckiego z 17 kwietnia 2018 r. nr 1615/2018 a także zasądził od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz J.G., T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
Zaskarżoną decyzją z 10 stycznia 2019 r., nr DAP-WOSRFR-7280-218/2018/KB, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, na podstawie art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2097, dalej: ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. lub ustawa o realizacji prawa do rekompensaty), po rozpatrzeniu odwołania J.G., od decyzji Wojewody Mazowieckiego nr 1615/2018 z 17 kwietnia 2018 r. znak: SPN.III.AM.7725-2782/08 odmawiającej potwierdzenia J.G., A.L., I.F., M.W., A.B., G.I., H.K. oraz T.G., dalej jako "skarżący" prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K.B., M.K. (B.) oraz E.G. (B.) nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonych w województwie [...] i [...], m.in. w powiatach [...], [...], [...], [...] -[...], [...], [...] i [...], utrzymał ją w mocy.
Organ odwoławczy wyjaśnił, że w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty, zarówno strony postępowania, jak i właściciele pozostawionych nieruchomości muszą spełnić łącznie wszystkie przesłanki wynikające z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a niespełnienie choćby jednej z przesłanek skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.
K.B., E.Z. z domu B. i M.K. z domu B. (poprzedniczki prawne skarżących) posiadały przed wybuchem II wojny światowej obywatelstwo polskie (uwierzytelnione kopie przedwojennych paszportów ww. osób, odpisy poświadczeń obywatelstwa wydane przez Wojewodę Mazowieckiego z 4 stycznia 2000 r., znak: SO.1.5033/740/99, nr 13/2000, znak: SO.1.5033/740/99, nr 14/2000). Ponadto z akt sprawy wynika, że strony postępowania: A.G., M.T., A.B., J.K. posiadają obywatelstwo polskie, a także I.G. posiadała obywatelstwo polskie (odpisy stron paszportów ww. osób oraz odpis decyzji Wojewody Mazowieckiego z 23 stycznia 2014 r., znak: WSC-1.6122.6263.2013). W aktach sprawy brak jest dokumentu potwierdzającego posiadanie obywatelstwa polskiego przez J.G. i T.G., co w ocenie organu oznacza, że nie spełnili oni wymogu, określonego w art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i zgodnie z art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie są uprawnieni do potwierdzenia im prawa do rekompensaty.
Ponadto z akt sprawy wynika, że następcy prawni J.B., którzy po jego śmierci w dniu 30 grudnia 1937 r. stali się właścicielami wskazanych we wniosku nieruchomości, nie powrócili na obecne terytorium RP (Maria Z.B., Z.B. i K. z Z. B.).
Z akt sprawy wynika, że K. z Z. B., M.K. (B.) i E.Z. (B.) opuściły byłe terytorium RP (uwierzytelniona kopia przedwojennego paszportu M.B. (K.), odpisy przedwojennych paszportów K.B. i E.B. (Z.)). Z ww. dokumentów wynika, że właścicielki pozostawionych nieruchomości opuściły po wybuchu II wojny światowej we wrześniu 1939 r. byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i udały się przez Węgry do Szwajcarii a następnie K.B. udała się do Francji, zaś jej córki M.B. i E.B. do Włoch. Jednak jak wynika z ww. dokumentów i całokształtu materiału dowodowego, nie powróciły one na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Organ wyjaśnił, że celem rekompensaty było umożliwienie obywatelom Rzeczpospolitej Polskiej ponownego startu życiowego po utracie majątku pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Wskazał też, że zobowiązania wynikające z umów republikańskich nie obejmowały osób niebędących obywatelami polskimi ani też osób, które nie zostały repatriowane na terytorium Rzeczypospolitej w granicach ustalonych w 1945 r. (tak: wyrok Trybunały Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., sygn. akt III CZP 84/90, OSNC, z. 8-9/1991, poz. 97).
Materiał dowodowy nie potwierdza okoliczności, że K. z Z. B. i jej córki: M.K. (B.) i E.Z. (B.) po opuszczeniu byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., powróciły na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W niniejszej sprawie odmowa prawa do rekompensaty wynika z przesłanki wywodzonej z socjalnego charakteru prawa do rekompensaty w związku z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. i okoliczności braku repatriacji z byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej na jej obecne terytorium. Wykładnia celowościowa obecnie obowiązującej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wskazuje, że właściciel nieruchomości pozostawionych powinien był przybyć na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Rekompensata ma charakter socjalny i jej celem było zapewnienie środków na zagospodarowanie się osobom w nowych warunkach w związku z utratą całego majątku (zob. orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK2763/13).
Dokumenty zawarte w materiale dowodowym świadczą o tym, że K. z Z. B. i jej córki M.K. (B.) i E.Z. (B.) nie powróciły na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zmarły: M.K. (B.) w 2006 r. w [...] w [...], E.Z. (B.) w 1987 r. w [...], a K. z Z. B. w 1958 r. w [...] (odpis prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] lipca 2008 r., sygn. akt [...], uwierzytelniona kopia prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] listopada 1994 r, sygn. akt [...] i uwierzytelniona kopia prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] maja 2000 r., sygn. akt III [...]), a zatem nie spełniły wymogu dotyczącego powrotu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Organ wskazał, że gdyby celem ustawodawcy było przyznanie uprawnień do uzyskania rekompensaty za pozostawione nieruchomości wszystkim osobom, które w następstwie okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. zmuszone zostały do opuszczenie terenów II Rzeczypospolitej Polskiej (czego konsekwencją była utrata przez nich znajdujących się tam nieruchomości), niezależnie od tego czy po ich opuszczeniu przybyli oni do kraju w granicach ukształtowanych po II wojnie światowej czy nie, zbędne byłoby nawiązywanie w brzmieniu art. 1 ust. 1 powołanej ustawy do układów i umowy, w oparciu o które następowały pierwsze sformalizowane ewakuacje obywateli polskich zamieszkałych na kresach do Polski. Wystarczająca w tym względzie byłaby (przy odpowiedniej modyfikacji) regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawodawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właścicieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) "po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" - o czym stanowi art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy - skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść.
Strony zaś nie udowodniły, że K. z Z. B. i jej córki – M.K. (B.) i E.Z. (B.), powróciły na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej po zakończeniu II wojny światowej.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiedli skarżący, zaskarżając ww. decyzję w całości.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał skargę za zasadną.
Istota sporu, w ocenie Sądu I instancji, sprowadzała się do 2 kwestii, tj. obywatelstwa J.G. i T.G. oraz wskazywanego przez organ warunku repatriacji z terenów Kresów Wschodnich na obecne tereny Polski, będącego wynikiem zmian granic powstałych po II wojnie światowej.
Sąd I instancji wskazał, że znane są mu wyrażane przez NSA i SN poglądy z których wynika, że warunkiem uzyskania prawa do rekompensaty jest wymóg przemieszczenia się obywatela polskiego na terytorium RP w obecnych i powojennych granicach. Jak wyjaśnił Sąd, kwestia rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami dawnej Polski budziła liczne kontrowersje i przez wiele lat stanowiła kwestię nierozwiązaną przez ustawodawcę w sposób ostateczny. Pierwszą regulację zawierała ustawa o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości. Następnie była regulowana ustawą z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet sprzedaży albo opłaty z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U z 2004 r., Nr 6, poz. 39) dalej "ustawa o zaliczeniu".
Obecnie podstawę prawną stanowią przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przesłanki prawa do rekompensaty zostały wymienione w art. 2 tej ustawy.
Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r., SK 11/12, art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w zakresie w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Trybunał dokonał analizy przesłanki zamieszkiwania na terytorium RP 1 września 1939 r. jako jednego z warunków otrzymania prawa do rekompensaty (a w niniejszej sprawie stanowiącego podstawę do odmowy przyznania prawa do rekompensaty), również w powołaniu na uzasadnienie projektu ustawy (druk sejmowy nr 3793/IV), przyjmując jako wzorzec kontroli art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji (pkt 4.2 uzasadnienia). Trybunał wskazał, że prawo do rekompensaty mają nie tylko osoby mieszkające przed II wojną światową na kresach wschodnich a następnie przesiedlone na podstawie umów międzypaństwowych na obecne terytoria Polski, ale i osoby, które na skutek "innych okoliczności" niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie "były zmuszone opuścić byłe terytoria Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy). Istotne zatem było to, że osoby te zostały zmuszone na skutek okoliczności faktycznych i prawnych do pozostawienia swego mienia. Trybunał dokonał także analizy regulacji sytuacji Zabużan i wskazał, że wymóg zamieszkiwania przez osoby ubiegające się o rekompensatę dokładnie 1 września 1939 r. na terytorium Polski przed 2003 r. nie był przez ustawodawcę uznawany jako warunek jej przyznania (pkt 4.3.3.2).
Kompleksowa analiza wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu I instancji wskazuje, że prawo do rekompensaty było niezależne od daty zamieszkania na terenie byłego terytorium Polski (1 września 1939 r.) oraz przesłanki dalszego zamieszkiwania w obecnych granicach Polski. Wynika to także i z tego, że ustawa z 8 lipca 2005 r. wprost takiego wymogu w art. 2 i 3 pkt 2 nie przewidywała. Jak wskazał Trybunał, prawo do rekompensaty przysługiwało nie tylko osobom mieszkającym przed II wojną światową na kresach wschodnich a następnie przesiedlonych na podstawie umów międzypaństwowych na obecne terytoria Polski, ale i osobom, które na skutek "innych okoliczności" niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie "były zmuszone opuścić byłe terytoria Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy).
Dokonując wykładni językowej ustawy z 8 lipca 2005 r. z uwzględnieniem szeroko omawianego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. SK 11/12, uzasadnione jest, zdaniem Sądu I instancji, przyjęcie, że z art. 1 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 3 i 2 pkt 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami obecnej Polski przysługuje spadkobiercom właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami obecnej Polski, będącego w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, który został zmuszony do opuszczenia, na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. byłego terytorium RP pod warunkiem, że spadkobierca posiada obywatelstwo polskie.
Sąd I instancji podkreślił, że znane mu są wyroki NSA (np. I OSK 2488/16 z 7 lipca 2017 r. czy I OSK 2763/13 powołany wcześniej), w których uznano socjalny charakter świadczenia rekompensacyjnego i możliwość jego przyznania tylko tym osobom, które osiedliły się na terenach obecnej Polski. Sąd, kierując się jednak oceną dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 października 2012 r. i wykładnią literalną uważa, że w świetle obecnie obowiązujących norm prawnych (omawianej ustawy) brak jest podstaw do twierdzenia, że ustawa ogranicza dostęp do uzyskania rekompensaty wyłącznie do tych którzy posiadają obywatelstwo polskie (gdy miał je także ich poprzednik) i którzy zamieszkiwali na terenach Polski (i przemieścili się w ramach repatriacji do Polski w nowych granicach – co uzasadniane jest treścią umów międzynarodowych). Wynika to z tego że zgodnie z art. 1 pkt 2 prawo do rekompensaty przysługuje nie tylko tym osobom które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami RP w związku z wojną z 1939 r. i wymienionymi umowami międzynarodowym, ale i odrębnej kategorii podmiotów wymienionych w art. 1 pkt 2 ustawy, co oznacza, że prawo do rekompensaty przyznane zostało także tym osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną z 1939 r. były zmuszone do opuszczenia terytorium byłej RP; brak jest w tym przepisie, jak w art. 2 ustawy przesłanki repatriacji (przemieszczenia) na obecne tereny Polski z terenów byłej Polski jak i brak jest określenia czasowego w jakim przesłanka ta miałaby być spełniona; podobnie jak w przypadku domicylu brak jest podstaw, choćby w aspekcie braku określenia daty repatriacji i czasu pozostawania na terytorium Polski w nowych granicach, do określenia okresu zamieszkiwania.
Odnosząc się do poglądów prezentowanych w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (np. wyrok NSA z 9 października 2014, I OSK 2763/13 czy z 7 lipca 2017 I OSK 2488/16), z których wynika, że gdyby zamiarem ustawodawcy było przyznanie wszystkim osobom które pozostawiły majątek poza granicami RP uprawnień do przyznania rekompensaty niezależnie od tego czy po jego opuszczeniu przybyli do kraju w granicach ukształtowanych po II wojnie światowej, nie byłoby potrzeby nawiązywania w art. 1 ust 1 ustawy do układów i umowy i wystarczyłaby regulacja zawarta w ust. 2 tego artykułu, Sąd nie podzielił takiej oceny przede wszystkim z tego powodu, że art. 2 ust. 2 ustawy o zaliczeniu, który wymagał od uprawnionych zamieszkiwania na stale w Polsce co najmniej od dnia wejścia w życie tej ustawy, tj. 30 stycznia 2004 r. został uznany za niekonstytucyjny wyrokiem z 15 grudnia 2004 r. sygn. K 2/04.
W ocenie Sądu I instancji należy przyjąć, że ustanowiony w umowach republikańskich wymóg przemieszczenia się Zabużan wyłącznie na terytorium Polski w powojennych jej granicach odnosi skutek prawny wyłącznie do tych z Polaków, którzy objęci byli układami z 9 września 1944 r., 22 września 1944 r. i 6 lipca 1945 r. (art. 1 pkt 1-4 ustawy), gdyż takie były porozumienia międzyrządowe. Natomiast w przypadku pozostałych brak jest jakiejkolwiek regulacji, z której można by wywieść konieczność wykazywania przy ubieganiu się o prawo do rekompensaty repatriacji na obecne tereny Polski. Skoro regulacji takich brak i brak w ustawie tego rodzaju warunku, w ocenie Sądu I instancji, nieuzasadnione są wywody organu o konieczności spełnienia tej pozaustawowej przesłanki.
Odnosząc się do podważanej przez organ kwestii związanej z obywatelstwem J.G. i T.G. Sąd stwierdził, że zarzuty organu są wadliwe. Oboje z nich posiadają obywatelstwo polskie a organ nie wykazał aby było inaczej. T.G. legitymuje się dowodem osobistym wydanym przez Wójta Gminy [...] [...] września 2017 r., z którego wynika jej polskie obywatelstwo. J.G. w trakcie postępowania administracyjnego posiadał ważny do [...] czerwca 2018 r. paszport a T.G. posiada dowód osobisty wydany [...] września 2017 r. ważny do [...] września 2027 r. (poprzedni ważny do [...] października 2017 r.). Skoro organ miał wątpliwości co do ich obywatelstwa mógł zwrócić się do nich o przedstawienie dokumentu potwierdzającego obywatelstwo polskie, gdyż okoliczność ta miała istotne znaczenie w sprawie. Brak inicjatywy organu stanowi o naruszeniu art. 7, 8 i 9 kpa.
Utrata ważności paszportu, na co powołuje się organ, nie powoduje utraty obywatelstwa. Ustawa z 13 lipca 2006 r. o dokumentach paszportowych (t.j. Dz.U z 2018 r., poz. 1919) w art. 3 stwierdza co prawda, że paszport poświadcza obywatelstwo polskie jednak, co do zasady, dokument ten przede wszystkim uprawnia do przekraczania granicy i potwierdza tożsamość osoby w nim wskazanej. Paszport jest ważny przez 10 lat od daty jego wydania, co wynika z art. 32 pkt 1 tej ustawy, co oznacza że po tej dacie obywatel polski nie może się nim posługiwać i powinien wystąpić o wydanie nowego dokumentu.
Z kolei z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 6 sierpnia 2010 r. o dowodach osobistych (t.j. Dz.U z 2019 r., poz. 653), wynika, że "dowód osobisty jest dokumentem stwierdzającym tożsamość i obywatelstwo polskie osoby na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych państw członkowskich Unii Europejskiej, państw Europejskiego Obszaru Gospodarczego nienależących do Unii Europejskiej oraz państw niebędących stronami umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, których obywatele mogą korzystać ze swobody przepływu osób na podstawie umów zawartych przez te państwa ze Wspólnotą Europejską i jej państwami członkowskimi oraz na podstawie jednostronnych decyzji innych państw, uznających ten dokument za wystarczający do przekraczania ich granic". Dowód ten uprawnia do przekraczania granic państw o których mowa w ust. 1 tej ustawy.
Podobnie jak paszport, dowód potwierdza obywatelstwo a utrata jego ważności nie powoduje utraty obywatelstwa, gdyż to jest możliwe wyłącznie w drodze jego zrzeczenia się przez uprawnionego. Tym samym organ, dokonując oceny kwestii posiadania przez T.G. i J.G. obywatelstwa naruszył wskazane wyżej przepisy ustawy o obywatelstwie oraz 6, 7, 8, 9 i 77 § 1 kpa poprzez wadliwe ustalenie, że T.G. i J.G. nie posiadają obywatelstwa polskiego oraz art. 34 ust. 2 Konstytucji.
Z tych wszystkich względów Sąd uznał, że wydane decyzje naruszają w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy art. 1 pkt 2 i art. 3 pkt 2 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez wadliwe przyjęcie, że dla skutecznego ubiegania się o rekompensatę konieczne jest spełnienie warunku zamieszkiwania na terenie Polski w obecnych jej granicach. Wadliwa wykładnia przepisów prawa materialnego miała istotny wpływ na treść uzasadnienia i ustalony przez organ stan faktyczny, co stanowi o naruszeniu przez organ art. 107 § 3 kpa.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, skarżąc wyrok w całości.
Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.) skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie:
1. prawa materialnego:
- przez błędną wykładnię art. 1 ust. 1 i ust. 2 w zw. art. 2 ust 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolite] Polskiej (dalej ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.), polegającej na przyjęciu, że zakres podmiotowy art. 1 oraz art. 2 ust. 1 w związku art. 6 ust. 1 pkt 3 ww. ustawy ma zastosowanie również wobec właścicieli pozostawionej na byłych terenach Polski nieruchomości, którzy nie spełnili wymogu przybycia (przesiedlenia) właściciela tych nieruchomości na obecne tereny Polski,
- przez błędne zastosowanie art. 3 ust. 2 ustawy poprzez uznanie, że prawo do rekompensaty przysługuje spadkobiercom właściciela, który nie spełnia przesłanek określonych art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej,
- przez błędne zastosowanie art. 2 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez uznanie, że strony nie mają obowiązku dołączenia do wniosku dokumentów z aktualną datą ważności, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego.
Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez uznanie, że wydana w niniejszej sprawie decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz poprzedzająca ją decyzja Wojewody Mazowieckiego zostały wydane z naruszeniem art. 6, 7, 8, 9, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w sytuacji, gdy opisane powyżej naruszenia przepisów kpa po stronie organów administracji nie miały miejsca,
2. art. 141 § 4 oraz 153 p.p.s.a., poprzez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niekonkretnych wskazań dla organów administracji co do dalszego sposobu postępowania w sprawie, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia Sądu, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku.
3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 1 w zw. art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2097) poprzez niezastosowanie i błędną wykładnię ww. przepisów, w sytuacji kiedy skarga powinna zostać oddalona, bowiem prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prowadzi do wniosku, że niespełnienie jednej z przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty uprawnia organ do wydania decyzji odmownej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy albowiem prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prowadzi do wniosku, że wydana przez organ decyzja odpowiada prawu, co powinno skutkować zastosowaniem art. 151 p.p.s.a. i oddaleniem skargi.
Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi J.G., T.G., M.T., A.B., G.K. i A.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 10 stycznia 2019 r., znak: DAP-WOSRFR-7280-218/2019/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oraz o zasądzenie od strony skarżącej na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kosztów postępowania według norm przepisanych. Na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a skarżący kasacyjnie wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.
W skardze kasacyjnej zgłoszone zostały zarzuty zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W niniejszej sprawie zarzuty naruszenia przepisów postępowania wiążą się jednak w sposób bezpośredni z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego przez błędną wykładnię, stąd ocena zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do podstawowej kwestii w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd I instancji wykładni art. 1 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 ust. 1 ustawy o rekompensacie w warunkach rozpoznawanej sprawy.
Nie jest zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 2 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. poprzez uznanie, że strony nie mają obowiązku dołączenia do wniosku dokumentów z aktualną datą ważności, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego. Prawidłowo Sąd I instancji uznał, że zarówno J.G., jak i T.G. posiadają obywatelstwo polskie, udokumentowane odpowiednio paszportem polskim ważnym do [...] czerwca 2018 r. oraz dowodem osobistym wydanym przez Wójta Gminy [...] z [...] września 2017 r. Trafnie wskazał również Sąd I instancji, że upływ terminu ważności dokumentu potwierdzającego obywatelstwo polskie nie stanowi automatycznie o utracie obywatelstwa. Zatem upływ terminu ważności dokumentu może świadczyć jedynie o braku ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość, nie zaś o utracie innych praw. Jeżeli organ powziął wątpliwość w tej kwestii, mógł we własnym zakresie poczynić stosowne ustalenia. Jeżeli w dacie składania wniosku obie ww. osoby udokumentowały prawidłowo posiadane obywatelstwo, to nie można było nakładać na nie dodatkowego obowiązku, wynikającego jedynie z braku rozstrzygnięcia sprawy przez organ w ustawowym terminie.
Podstawowy spór w sprawie dotyczy jednak tego, czy ustawa o mieniu zabużańskim uzależnia nabycie prawa do rekompensaty przez osoby, które były zmuszone do opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., od przemieszczenia się na obecne terytorium RP. Skarżący kasacyjnie organ stoi na stanowisku, że przyjęcie takiego warunku wynika z analizy wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela zaprezentowany w skardze kasacyjnej pogląd oraz stanowiska Naczelnego Sądu Administracyjnego ujęte w wyrokach tego Sądu o sygn. akt: I OSK 2507/19, I OSK 3077/19, I OSK 2763/13, I OSK 2488/16, I OSK 462/17, I OSK 1794/18 i I OSK 3343/19.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego warunek repatriacji, przesiedlenia, powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na "byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" na terytorium "w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej" wynika z treści wskazanych przepisów i jest niezbędny dla uzyskania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty.
W tym zakresie zasadny jest zarzut naruszenia art. 1 ust. 1 i 2 , art. 2 ust. 1 i art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej.
Analiza uzasadnienia wyroku Sądu I instancji wskazuje, że Sąd, negując istnienie warunku przesiedlenia, podnosił przede wszystkim brak jego wyartykułowania w art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej. Odwoływał się ponadto do uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. SK 11/12.
W pierwszej kolejności zatem, nie powtarzając argumentacji organu, nawiązującej zresztą do poglądów judykatury, należy wskazać, że przesłanka przesiedlenia zawarta w regulacjach poprzedzających ustawę zabużańską ujęta jest w art. 1 ust. 1 ustawy zabużańskiej poprzez odwołanie się do układów republikańskich. Na ich podstawie bowiem doszło do masowych przesiedleń ludności z Kresów Wschodnich na terytorium Polski w jej obecnych granicach. Gdyby intencją ustawodawcy było przyznanie rekompensaty wszystkim właścicielom nieruchomości położonych na Kresach będących w momencie wybuchu wojny obywatelami polskimi, bez względu na ich powrót do kraju w jego nowych powojennych granicach, czy też spadkobiercom wszystkich tych właścicieli nieruchomości położonych na Kresach, którzy zginęli w łagrach bądź zostali zamordowani, to nie zachodziłaby jakakolwiek potrzeba wymieniania w przepisie art. 1 układów republikańskich czy w art. 1 a umowy z 15 lutego 1951 r. o zamianie odcinków terytoriów państwowych. Ta ostatnia także skutkowała przymusowymi przesiedleniami ludności w ramach tzw. Akcji H -T na terytorium Polski.
Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12 zwrócił uwagę, że: "Wspólna dla wszystkich umów republikańskich była deklaracja PKWN, że ewakuowani rolnicy "otrzymają ziemię w rozmiarach przewidzianych ustawą o reformie rolnej", natomiast "włościanie, którzy przesiedlają się na terytorium Polski, jeżeli nawet nie posiadają ziemi w chwili ewakuacji, otrzymają, w razie życzenia, przydział ziemi na zasadach ogólnych" (art. 1 tych umów in fine). Nakazano ponadto, aby "domy w miastach i wiejskich osiedlach, opróżnione na skutek przesiedlenia (Niemców), były zostawione w pierwszym rzędzie do dyspozycji przesiedlonych" (art. 3 ust. 6 in fine umów republikańskich). Celem ustawy z 2005 r. jest zatem udzielenie rekompensaty osobom przesiedlonym w trybie wymienionych umów republikańskich i tym, którzy opuścili dawne ziemie RP poza procedurą ewakuacyjną w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Wyjaśnić należy, że przepisów prawa, wbrew stanowisku Sądu I instancji, nie można wykładać w taki sposób, że pewne zawarte w nich zwroty, wyrażenia, odesłania (w tym przypadku do konkretnych umów) byłyby pozbawione znaczenia. Tym bardziej, że przepis ten wyraźnie stanowi o zasadach realizacji prawa do rekompensaty "z tytułu pozostawienia nieruchomości (...) w wyniku wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną dokonanego na podstawie (...)". Określenie "dokonanego na podstawie" wyraźnie i wprost nawiązuje do umów, które skutkowały masowymi i przymusowymi przesiedleniami osób narodowości polskiej i żydowskiej z byłego terytorium RP na terytorium Polski w powojennych granicach. Podkreślić należy, że celem ustawy nie jest zrekompensowanie wszystkich krzywd, jakich doznali Polacy na byłym terytorium RP. Także wskazywana okoliczność, że właściciele mienia zabużańskiego nie powrócili na terytorium kraju z obawy przed prześladowaniami politycznymi nie mogła mieć znaczenia.
Wyjaśnić też w tym miejscu trzeba, że prawo spadkobiercy właściciela mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do realizacji uprawnień przewidzianych ustawą zabużańską, nie jest odrębną kategorią prawną, a ma swoje źródło w prawach przysługujących właścicielowi mienia (por. wyroki NSA: z 11 stycznia 2011 r., I OSK 1745/11 i z 26 kwietnia 2012 r., I OSK 606/11). Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu drugiej wojny światowej jego własność, a który to majątek, w związku z ww. wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić i zostawić na byłym terytorium RP. Prawo do rekompensaty zabużańskiej jest prawem publicznoprawnym, powstającym - po stronie spadkobiercy - nie z mocy faktu samego spadkobrania, a na podstawie przepisów ustawy zabużańskiej a więc nie jest prawem cywilnym, objętym dyspozycją art. 922 § 1 kodeksu cywilnego, i z tego względu nie wchodzi w skład spadku (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 2201/14, z 26 kwietnia 2012 r. sygn. akt I OSK 606/11, z 21 maja 2013 r. sygn. akt I OSK 1856/12, z 24 maja 2013 r. sygn. akt I OSK 1355/12 i z 14 grudnia 2013 r. sygn. akt I 1210/12). Nie można uprawnień spadkobiercy byłego właściciela mienia zabużańskiego rozpatrywać w całkowitym oderwaniu od sytuacji, w jakiej znajdował się sam właściciel.
Skoro bowiem ustawa zabużańska przyznaje w art. 3 pkt 2 określone uprawnienia spadkobiercom "właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" to poprzednik prawny ww. osób musi spełniać wszystkie przesłanki do nabycia rekompensaty, w szczególności "pozostawić nieruchomość poza obecnymi granicami RP w wyniku wypędzenia z byłego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie (...)" jednego z układów republikańskich lub jednej z umów wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 4 czy ust. 1 a ustawy. Wprawdzie art. 1 ust. 2 ustawy stanowi, że "Przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", to jednak przypadek poprzedników prawnych skarżących nie jest tym, którego dotyczy dyspozycja art. 1 ust. 2 ustawy. Przepis ten bowiem nie może być wykładany z pominięciem ustępu 1. Podobnie jak podmioty objęte dyspozycją ust. 1 właściciel nieruchomości "zmuszony opuścić byłe terytorium na skutek innych okoliczności" powinien także powrócić na terytorium RP, aby uzyskać rekompensatę za pozostawione mienie. Nielogicznym byłoby przyjęcie, że ustęp 1 obejmuje podmioty, które utraciły nieruchomość wskutek "wypędzenia" lub "opuszczenia" terytorium "dokonanego na podstawie" enumeratywnie wymienionych przypadków przymusowych przesiedleń do Polski w jej nowych granicach, a ustęp 2 obejmuje podmiotowo wszystkich pozostałych właścicieli mienia - również tych niepowracających do kraju. Nietrudno zauważyć, że przy takim rozumieniu ustępu 2 przepis ten miałby podmiotowo szerszy zakres niż ustęp 1, a co więcej obejmowałby on swoim zakresem także "repatriantów" z ustępu 1. Taki sposób redagowania tekstu prawnego byłby nielogiczny i pozbawiony sensu i to nawet przy uwzględnieniu, że na etapie prac legislacyjnych doszło do podmiotowego rozszerzenia pierwotnego rządowego projektu ustawy zabużańskiej. Wystarczyłby bowiem wówczas jako jeden przepis właśnie ustęp drugi, bo pierwszy pozbawiony byłby znaczenia. Zauważyć należy, że stosownie do § 55 zasad techniki prawodawczej (rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. – Dz. U. z 2016, poz. 283) artykuł w tekście ustawy wyraża samodzielną myśl, a pomiędzy jego ustępami występują powiązania treściowe. Oznacza to, że art. 1 ustawy zabużańskiej i jego poszczególne ustępy (1, 1a i 2) nie mogą być odczytywane niejako w oderwaniu od siebie, lecz muszą być interpretowane całościowo. To, że ust. 2 art. 1 stanowi powiązane treściowo dopełnienie ustępu 1 tego artykułu dowodzi właśnie proces legislacyjny.
Na etapie prac legislacyjnych doszło do podmiotowego rozszerzenia zakresu ustępu pierwszego, ale nie do takiego rozszerzenia, które po pierwsze – podważałoby w ogóle sens istnienia ustępu pierwszego, a po drugie – wyłączałoby przesłankę powrotu byłego właściciela na terytorium Polski w powojennych granicach, a tym samym obejmowałoby także tych właścicieli, którzy nie powrócili do kraju i to bez względu na przyczyny niemożności tego powrotu. To, że wprowadzona poprawka polegająca na dodaniu ustępu drugiego do art. 1 ustawy zabużańskiej nie obejmuje kręgu osób – właścicieli pozostawionych nieruchomości, którzy nie powrócili do Polski w jej nowych granicach dowodzą dokumenty z prac Komisji Skarbu Państwa – druki nr 4279 z 7 lipca 2005 r. i nr 4279-A z 8 lipca 2005 r. (dostępne w opisie projektu w Lex). Jak wynikało z powyższych dyskusji, jeżeli mówić o rozszerzeniu przez ustęp 2 zakresu podmiotowego art. 1 ust. 1 ustawy to wyłącznie w kontekście osób powracających do kraju poza procedurą repatriacyjną wynikającą z wymienionych układów, powracających "dobrowolnie". Wywodzenie zatem z art. 1 ust. 2 ustawy, że obejmuje on wszystkich właścicieli nieruchomości pozostawionych na Kresach z wyjątkiem tych ujętych w ustępie 1 jest niczym nieuzasadnione, podobnie jak rozpatrywanie ustępu 2 w całkowitym oderwaniu od ustępu 1. Warunek powrotu (zawarty w ustępie 1) nie był ani podważany, ani kwestionowany na etapie prac legislacyjnych, a wręcz przeciwnie z całości dyskusji wynika, że chodziło o osoby, które powróciły do Polski w jej powojennych granicach. Z dokonanej poprawki wnioskować można jedynie, że zakodowany w ustępie pierwszym warunek nie powinien być określany warunkiem repatriacji, lecz pojęciem szerszym jako warunek powrotu. Oczywiście, Sąd dostrzega, że dodanie omawianego ustępu 2 do art. 1 zrodziło szereg innych wątpliwości interpretacyjnych, chociażby określenia ram czasowych warunku powrotu, na co zwracał uwagę Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 23 października 2012 r. SK 11/12 (fragment 4.3.3.1), nie uprawnia to jednak do jego odrzucenia czy pominięcia w procesie wykładni przepisów ustawy zabużańskiej. W konsekwencji przyjęcie na gruncie ustawy z 2005 r., że doszło do rezygnacji z przesłanki powrotu, wymagałoby nie tylko, jak podnosił Trybunał, wskazania ram czasowych przesiedlenia, ale także rewizji niekorzystnych rozstrzygnięć podjętych na tle wcześniejszych regulacji.
Również rozważania Trybunału we fragmencie: "Po pierwsze, prawo do rekompensaty mają nie tylko osoby repatriowane (mieszkające przed II wojną światową na kresach wschodnich, a następnie przesiedlone na podstawie umów międzypaństwowych skutek zmiany granic na obecne terytorium Polski – nie tylko tych zawartych bezpośrednio po II wojnie światowej – por. art. 1 ust. 1 ustawy rekompensacyjnej, ale także późniejszych – por. art. 1 ust. 1 a, dodany z dniem 11 listopada 2006 r.), ale także osoby "wypędzone" z tych obszarów (art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy rekompensacyjnej) oraz osoby, które na skutek "innych okoliczności" niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie, "były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" (art. 1 ust. 1 pkt 3 ustawy rekompensacyjnej). Cechą wspólną wszystkich tych kategorii osób jest to, że zostały one zmuszone okolicznościami faktycznymi i prawnymi do pozostawienia swojej nieruchomości", nie wskazują, że doszło do rezygnacji z przesłanki powrotu, w sytuacji gdy nie ona była w istocie przedmiotem badania Trybunału. Przypomnieć też należy, że już tylko rozszerzenie zakresu podmiotowego ustawy o osoby powracające do Polski, ale nie repatriowane w procedurze umów republikańskich, w kierunku, jaki określił Sąd Najwyższy w uchwale z 10 kwietnia 1991 r. III CZP 84/90 (na osoby powracające, ale nie w ramach procedur przyjętych w układach republikańskich) było krytycznie oceniane na etapie procedury legislacyjnej (vide: opinia prawna do projektu Jana Morwińskiego dostępna w opisie projektu w Lex online), tym bardziej zatem rozszerzenie zakresu podmiotowego na wszystkich obywateli narodowości polskiej i żydowskiej bez względu na ich "przesiedlenie" i związany z tym powrót do Polski nie mogło pozostać niejako niezauważone w procesie legislacyjnym, czy też zamieszczone nieświadomie w ustępie 2 bez względu na cel ustawy.
Odwołując się do treści uzasadnienia uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 grudnia 2013 r. (sygn. akt I OPS 11/13) wskazać trzeba, że skoro celem ustawy z 8 lipca 2005 r. jest wywiązanie się przez państwo polskie z zobowiązania PKWN, dotyczącego zrekompensowania obywatelom polskim strat w mieniu nieruchomym poniesionych na skutek przemieszczeń, związanych ze zmianą polskiej granicy wschodniej (art. 1 ust. 1 ustawy), to wykładnia przepisów tej ustawy musi być zgodna z generalnymi założeniami, jakie leżały u podstaw, zawartych w 1944 r. umów republikańskich. Umowy te zaś spowodowały przemieszczenie się znacznej ilości osób na odległe od siebie tereny i to w warunkach bezpośrednio powojennych, co z kolei wymagało ustanowienia priorytetu. Było nim zapewnienie repatriowanym na obszar państwa polskiego osobom możliwości zagospodarowania się w nowym miejscu pobytu. Również w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę niezasadne jest nadmierne eksponowanie w charakterze rekompensaty jej odszkodowawczego charakteru. Owszem, ten element w konstrukcji rekompensaty występuje, co trafnie dostrzegł Trybunał, tym niemniej jest on spowodowany w istocie wyłącznie upływem czasu od realizacji umów republikańskich stanowiących źródło zobowiązania władz państwa polskiego do uregulowania w prawie wewnętrznym rozliczeń z obywatelami polskimi (narodowości polskiej i żydowskiej), którzy utracili mienie nieruchome w związku ze zmianą granic na skutek wojny, o ile zostali przemieszczeni (repatriowani) na terytorium państwa polskiego w obecnych granicach ustalonych w 1945 r. o czym nie wolno zapominać. To, że wskutek tej regulacji niejako przy okazji i dodatkowo prawo to nabyły także osoby powracające, ale wypędzone czy zmuszone opuścić tereny byłej RP w innych okolicznościach poza układami, nie może skutkować zmianą charakteru całej ustawy i takim rozszerzeniem jej stosowania, które spowoduje, że przeważy w niej albo pozostanie wyłącznie element odszkodowawczy. Wszystko to prowadzi do wniosku, że utrata nieruchomości, pozostawienie jej na dawnym terytorium RP na skutek "wypędzenia" czy "opuszczenia", czy też "innych okoliczności", nie jest jedynym warunkiem uzyskania prawa do rekompensaty wynikającym z art. 1 ustawy zabużańskiej. Warunkiem koniecznym jest przesiedlenie, przemieszczenie, repatriacja, a dokładniej przybycie na terytorium Polski w jej obecnych granicach. Zbędne również, z punktu widzenia założonego celu ustawodawczego, byłoby nałożenie na wnioskujących o rekompensatę spadkobierców właścicieli pozostawionych nieruchomości obowiązku dokumentowania miejsca zamieszkania tych właścicieli (lub współwłaścicieli) "po ich przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" - o czym stanowi art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy - skoro do takiego przybycia w ogóle nie musiałoby dojść.
Można tym samym stwierdzić, że wynikający z art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy wymóg dołączenia do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dowodów potwierdzających miejsce zamieszkania po przybyciu na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej osób, o których mowa w art. 2 lub art. 3 dodatkowo, a zarazem jednoznacznie potwierdza, że prawo do rekompensaty przysługuje tylko tym właścicielom nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej, którzy obok spełnienia przesłanek z art. 2 ustawy, przybyli i zamieszkali na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
Z prawa do rekompensaty nie można bowiem – wskutek interpretacji ustawy – uczynić narzędzia skutkującego odpowiedzialnością państwa polskiego za zbrodnie wojenne.
Tym samym, skoro właścicielki przedwojennych nieruchomości położonych na dawnych terytoriach RP wyjechały z tych terenów w 1939 r. i po wojnie nie osiedliły się w obecnych granicach Rzeczpospolitej Polskiej, to zasadne było stanowisko organów administracji odmawiające spadkobiercom ww. osób prawa do rekompensaty.
Wobec uwzględnienia podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego poprzez błędną ich wykładnię, podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie mogły zmienić stanowiska Sądu II instancji w tej sprawie.
Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu znany jest fakt, że w Trybunale Konstytucyjnym zawisła sprawa pod sygnaturą SK 64/21 ze skargi konstytucyjnej dotyczącej m. in. kwestii stanowiącej przedmiot sporu w niniejszej sprawie, o zbadanie zgodności art. 1 w związku z art. 2 ustawy "w zakresie, w jakim poszerza katalog przesłanek otrzymania prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej o przesłankę «przemieszczenia» lub «zamieszkania» właściciela nieruchomości położonej na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego następcy prawnego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w obecnych granicach" z art. 32 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji, art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, art. 2 w związku z art. 64 ust. І i 2 Konstytucji, art. 7 w związku z art. 87 ust. 1, w związku z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji. Zgodnie z art. 272 § 1 p.p.s.a., można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.
Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a.