I OSK 3105/23

I OSK 3105/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-11-27
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-19
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
III SA/Kr 1495/22 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-02-23
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1 pkt 4
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2022 poz 2000
art. 7, 77 § 1 i 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 27 listopada 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 lutego 2023 r. sygn. akt III SA/Kr 1495/22 w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 10 sierpnia 2022 r. nr SKO-NP-4115-355/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 10 sierpnia 2022 r. nr SKO-NP-4115-355/22; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz A. N. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 23 lutego 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1495/22 oddalił skargę A.N. (dalej "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 10 sierpnia 2022 r. nr SKO-NP-4115-355/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z dnia 20 lutego 2022 r. skarżący wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w M. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką W. N., która zgodnie z Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [..] grudnia 2020 r. została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, a niezdolność powstała w dniu 1 listopada 2020 r. Natomiast na mocy Orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia [..] września 2020 r. matka wnioskodawcy zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z treści wniosku wynika również, że matka skarżącego pozostaje w związku małżeńskim, zaś małżonek również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
Decyzją z dnia 22 marca 2022 r., znak ŚR-ŚP-5231-7/22, Burmistrz Miasta M. orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu organ podniósł, że skarżący jest ubezpieczony w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako rolnik. Nie podejmuje również zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowanej opieki nad matką i z tego względu z dniem 1 lutego 2022 r. zaprzestał wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Organ wskazał jednakże, że w sprawie brak jest spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej "u.ś.r.").
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 26 maja 2022 r. uchyliło decyzję organu I instancji w całości i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania. Kolegium podniosło, że Burmistrz dokonał błędnej interpretacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 i na jej podstawie odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.
Ponownie rozpoznając sprawę, Burmistrz Miasta M. decyzją z dnia 29 czerwca 2022 r. nr ŚR-ŚP-5231-7zm/22 odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sprawie. Jako podstawę rozstrzygnięcia organ wskazał art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu opisaną na wstępie decyzją utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium nie zgodziło się z Burmistrzem w kwestii zaistnienia negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Kolegium, decyzję odmowną uzasadniał natomiast brak spełnienia przez skarżącego przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Kolegium nie zakwestionowało faktu, że matka skarżącego ze względu na swój wiek oraz stan zdrowia wymaga pomocy i opieki, które zapewnia jej skarżący, jednakże w ocenie organu, brak jest związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją przez niego z pracy w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania tejże opieki. Kolegium zauważyło, że matka skarżącego od 2019 r. (wynika z orzeczenia o niepełnosprawności) wymaga stałej lub długotrwałej opieki, natomiast z oświadczenia skarżącego wynika, że dopiero z dniem 1 lutego 2022 r. zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ponadto, jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia Kolegium wskazało, że oprócz skarżącego jest jeszcze troje dzieci zobowiązanych do alimentacji względem matki (brat i dwie siostry). Z powyższych przyczyn, organ II instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję złożył A. N., wnosząc o uchylenie decyzji organu II instancji. Zarzucił Kolegium naruszenie prawa procesowego, tj. art. 7 i 77 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności celem dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego stwierdzenia, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia.
W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o jej oddalenie.
Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 23 lutego 2023 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę. Na wstępie rozważań Sąd wskazał, że sporną okolicznością w niniejszej sprawie było istnienie związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad matką. Niesporne natomiast było, że matka skarżącego posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś na mocy orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 2020 r. została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji. W. N. pozostaje w związku małżeńskim, a mąż posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, który istnieje od 23 lutego 2022 r., orzeczenie zostało wydane do 31 marca 2023 r., a daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić. Niesporny był również zakres opieki skarżącego nad matką ustalony w oparciu o treść oświadczeń skarżącego oraz wywiad środowiskowy. Za niesporną okoliczność Sąd uznał także fakt, że W. N. posiada jeszcze troje dzieci (poza skarżącym) zobowiązanych względem niej do alimentacji, które ze względów finansowych i zdrowotnych nie mogą uczestniczyć w opiece nad matką. Z oświadczenia skarżącego wynika, że zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego w dniu 1 lutego 2022 r.
Sąd podzielił stanowisko przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, z którego wynika, że prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. obejmuje również konieczność poszukiwania związku - także czasowego - pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie znaczny stopień niepełnosprawności matki skarżącego istnieje od 2019 r. Od 2020 r. matka skarżącego jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, a skarżący zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 lutego 2022 r. Sąd uznał, że Kolegium, w oparciu o te okoliczności trafnie przyjęło, że trudno jest stwierdzić, że to opieka nad matką wymusiła na skarżącym rezygnację z prowadzenia gospodarstwa rolnego, skoro przez ponad trzy lata łączył on tę opiekę z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Na etapie postępowania sądowego skarżący podniósł jednak, że w 2022 r. doszło do pogorszenia stanu zdrowia jego matki, która zachorowała na COVID-19. W tym czasie zachorował również ojciec skarżącego, a skarżący od tego czasu utracił możliwość godzenia pracy w gospodarstwie rolnym z opieką nad matką. W ocenie Sądu, organ bez uwzględnienia całokształtu okoliczności sprawy, stwierdził brak istnienia związku czasowego pomiędzy opieką nad matką a rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu, naruszenie to nie miało jednak wpływu na wynik sprawy.
Zdaniem Sądu, za brakiem związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad matką przemawia określony przez skarżącego w oświadczeniach oraz w wywiadzie środowiskowym zakres opieki, a także okoliczność, że poza skarżącym do alimentacji względem matki zobowiązana jest trójka jego rodzeństwa.
Zdaniem Sądu, charakter pracy w gospodarstwie rolnym daje możliwość elastycznego planowania zajęć, znacznie większą niż przy zatrudnieniu na podstawie umów o pracę, czy umów cywilnoprawnych. W ocenie Sądu, z okoliczności niniejszej sprawy nie wynikało, aby czynności opiekuńcze, których wymaga matka skarżącego całkowicie uniemożliwiały prowadzenie przez skarżącego gospodarstwa rolnego. W skardze skarżący podniósł, że po infekcji COVID-19 w lutym 2022 r., matka wymaga tlenoterapii dwa razy dziennie, jednakże Sąd zwrócił uwagę, że wywiad środowiskowy został przeprowadzony w marcu 2022 r., a także w marcu skarżący złożył oświadczenie o zakresie czynności opiekuńczych nad matką, który zdaniem Sądu nie jest tego rodzaju, aby całkowicie uniemożliwiał prowadzenie gospodarstwa rolnego. Ponadto w wywiadzie środowiskowym wskazano, że opieka skarżącego nad matką obejmuje m. in. mierzenie saturacji oraz tlenoterapię. Sąd podkreślił, że czynności m.in. takie jak: przygotowanie posiłków, ich podanie, podanie leków, założenie pampersów, czynności higieniczne, a tym bardziej czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego mogą być realizowane przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu, a także w dni wolne. Nie sposób przyjąć, aby takie czynności, jak dbanie o czystość w domu - sprzątanie, pranie, zmienianie pościeli, towarzyszenie w wizytach lekarskich, badaniach, wykupywanie leków, pilnowanie ich przyjmowania, pomoc w ubieraniu się, przygotowanie posiłków, czy ich podanie, dokonanie pomiaru ciśnienia i saturacji wymagały całkowitej rezygnacji przez skarżącego z prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu, są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je (dla siebie, a przy okazji także dla domowników) przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu, czy w dni wolne od pracy. Nawet gdyby skarżący mieszkał sam, to i tak musiałaby wykonywać większość ww. czynności. Natomiast czynności polegające na pomocy w utrzymaniu higieny, czy podawanie posiłków czy leków nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia.
Sąd I instancji zaznaczył, że z akt sprawy wynika, iż rodzeństwo skarżącego nie może uczestniczyć w osobistej opiece nad matką ze względu na zamieszkiwanie w znacznej odległości od matki, stan zdrowia oraz konieczność utrzymania siebie i rodziny. W ocenie Sądu są to jednak okoliczności, które mogą utrudniać realizację obowiązku alimentacyjnego, ale nie stanowią podstawy do zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego względem matki. Dlatego też, skoro skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, całkowita rezygnacja przez niego z zatrudnienia nie była konieczna, aby zapewnić odpowiednią opiekę matce.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego przyznanego w ramach prawa pomocy z urzędu, zaskarżając go w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:
1) na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej "P.p.s.a.") naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
- art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że brak jest związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego a koniecznością sprawowania opieki nad matką;
- art. 129 § 2 w zw. z art. 135 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej "k.r.o.") w wyniku ich błędnej wykładni skutkującej uznaniem, że skoro skarżący nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, to całkowita rezygnacja przez niego z zatrudnienia nie była konieczna, aby zapewnić odpowiednią opiekę matce, która została poczyniona w oderwaniu od możliwości zarobkowych i majątkowych rodzeństwa skarżącego, a także jego możliwości osobistych;
2) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na naruszeniu przez Sąd I instancji norm wynikających z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w niniejszej sprawie w sposób niewszechstronny i niecałościowy, skutkiem czego błędnie ustalono, że:
- brak jest związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącego prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nad matką;
- możliwe jest podzielenie się obowiązkami w zakresie świadczenia opieki nad matką przez jej zstępnych, w taki sposób, żeby skarżący mógł podjąć zatrudnienie, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
W oparciu o powyższe, skarżący wniósł o:
1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi;
2. ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie;
3. przyznanie pełnomocnikowi skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały opłacone ani w części ani w całości.
Jednocześnie zrzeczono się przeprowadzenia rozprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych w niej zarzutów.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została złożona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Na wstępie wskazać należy, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 P.p.s.a., ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu, Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
Mając na uwadze zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.
Odnosząc się do poniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów należy wyjaśnić, że zakres powadzonego postępowania dowodowego wyznacza norma prawa materialnego. W sprawie niniejszej, podstawą materialoprawną zaskarżonej decyzji organu II instancji był art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu (na dzień wydawania zaskarżonej decyzji) świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2 ww. przepisu).
Istotnym jest zatem, że jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo (zob. B. Chludziński, Komentarz, [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa P. Rączka, Warszawa 2021, s. 453–456). Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się oświadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa – jak podkreśla orzecznictwo – na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych (zob. wyrok NSA z 20 lipca 2023 r., sygn. akt. I OSK 1073/21).
Zaznaczyć należy, że kwestia przyznania świadczenia pielęgnacyjnego rolnikowi (małżonkowi rolnika i domownikowi) podlega odmiennym sposobom regulacji, od dowodów odnoszonych do pozostałych grup zawodowych, z uwagi na uznany przez prawodawcę specyficzny charakter pracy rolnika.
Przypomnienia wymaga, że rolnikiem, w świetle art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2024 r., poz. 90 ze zm., dalej "usr"), jest pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoba, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia. Z kolei działalność rolnicza, to działalność w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej, w tym ogrodniczej, sądowniczej, pszczelarskiej i rybnej. W przywołanym akcie prawa znajduje się również definicja "domownika", którym jest osoba bliska rolnikowi, która ukończyła 16 lat, pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie jego gospodarstwa rolnego albo w bliskim sąsiedztwie oraz stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy (art. 6 pkt 2 usr).
Uregulowanie kwestii nabywania przez rolników, małżonków rolników i domowników rolników prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiło przez dodanie z 15 maja 2014 r. – na mocy art. 17 pkt 4 ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r. poz. 567) – art. 17b u.ś.r. Treść ww. normy skierowana jest do rolników i determinuje konieczność zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w sytuacji starania się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz potwierdzenia tego faktu stosownym oświadczeniem, złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.
Przed wejściem w życie ww. przepisu u.ś.r., problem ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rolników był w orzecznictwie sądowoadministracyjnym oceniany w sposób niejednorodny. Część sądów wskazywała, że brzmienie art. 17 u.ś.r., zgodnie z którym do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego konieczna jest rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, implikuje brak prawa rolnika do ww. świadczenia, inne zaś składy orzekające opowiadały się za zrównaniem rolników w tym zakresie z innymi osobami ubiegającymi się o przyznanie świadczenia. Kres opisanej powyżej rozbieżności w orzecznictwie położyła uchwała siedmiu sędziów NSA z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, w której stwierdzono, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Naczelny Sąd Administracyjny, odnosząc się do prowadzenia gospodarstwa rolnego przyjął, że sformułowanie to oznacza stałą i osobistą działalność rolnika, mającą charakter zarówno wykonywania pracy lub innych zwykłych czynności wiążących się z tym prowadzeniem, jak i zarządzanie gospodarstwem.
Po wprowadzeniu do porządku prawnego art. 17b u.ś.r. (przepis obowiązywał na dzień wydania zaskarżonej decyzji), miał on wiążące znaczenie w dokonywaniu oceny przesłanek z art. 17 u.ś.r., wobec osób prowadzących działalność rolniczą. Wymogu z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie spełniał bowiem rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż był on osobą aktywną zawodowo. Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się o świadczenie pielęgnacyjne, byli zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Zauważenia w tym miejscu wymaga, że ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej nałożony został na osobę wnioskodawcy (rolnika). Objęte art. 17b u.ś.r. oświadczenie stanowiło bowiem dowód na okoliczność rezygnacji z opisywanej formy aktywności zawodowej, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. W sytuacji zaś, gdy strona złożyła do akt sprawy dokumenty, wskazujące na rozbieżność jej twierdzeń – co miało miejsce w analizowanej sprawie – zadaniem organu administracji prowadzącego postępowanie dowodowe, jest dokonanie ustaleń jednoznacznie takie rozbieżności wyjaśniających.
Istotnym jest, że stosownie do art. 37 ust. 1 usr rolnik jest obowiązany nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności.
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że z zebranego materiału dowodowego wynika, że skarżący z dniem 1 lutego 2022 r. zaprzestał z prowadzenia gospodarstwa rolnego (oświadczenia z dnia 15 lutego 2022 r.), co zostało również potwierdzone przez skarżącego w oświadczeniu z dnia 13 marca 2022 r. Z zaświadczenia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w L. z dnia [...] lutego 2022 r. wynika natomiast, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresie od 13 stycznia 2003 r. do nadal na wniosek w zakresie emerytalno-rentownym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik. W aktach sprawy (dotyczących wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy, k. 19), znajduje się również informacja KRUS w L., z której wynika, że w gospodarstwie rolnym, ubezpieczeniem społecznym rolników objęty jest skarżący, zaś miesięczna składka za skarżącego objętego ubezpieczeniem:
- wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim wynosiła za miesiąc 07.2022 r. – 60,00 zł, za miesiąc 08.2022 r. – 60,00 zł, za miesiąc 09.2022 r. – 60 zł;
- emerytalno-rentowym wynosiła za miesiąc 07.2022 r. – 108,00 zł, za miesiąc 08.2022 r. – 108,00 zł, za miesiąc 09.2022 r. – 108,00 zł.
W aktach tych znajduje się również polisa ubezpieczeniowa nr [..] "BEZPIECZNY ROLNIK", z której wynika, że przedmiotem ubezpieczenia są: 2 ha ziemi, stodoła, obora oraz budynek mieszkalny, czy fotowoltaika. Ubezpieczenie obejmuje również NNW, OC w życiu prywatnym oraz ruchomości domowe i stałe elementy wyposażenia w domach jednorodzinnych od wszystkich ryzyk. Osobą objętą ochroną w ramach tego ubezpieczenia jest skarżący.
Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby organ I instancji, jak i organ odwoławczy w trybie art. 136 k.p.a., podjęły jakiekolwiek czynności celem zweryfikowania stanowiska skarżącego oraz składanych przez niego oświadczeń z ww. materiałami zgromadzonymi w sprawie. Zwrócić należy uwagę, iż skarżący w oświadczeniu z dnia 15 lutego 2022 r. wskazał, że od dnia 1 lutego 2022 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego, natomiast z zaświadczenia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w L. z dnia [..] lutego 2022 r. wynika, że skarżący podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako rolnik, a także opłacał składki co najmniej do września 2022 r.
Sąd kasacyjny podkreśla, że w sytuacji, w której o świadczenie pielęgnacyjne występuje rolnik – nie zaś osoba objęta zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, opisaną w art. 3 pkt 22 u.ś.r. – przyznanie tej formy pomocy uzależnione jest od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej w związku ze sprawowaną opieką. Ocenie organu podlega zatem nie kwestia korelacji pomiędzy zaprzestaniem pracy zawodowej a sprawowaną opieką, a związek pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego i opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W analizowanej sprawie organy pominęły odrębne uregulowania wprowadzone przez ustawodawcę wobec rolników i konieczność odmiennej ich oceny niż opiekunów osób niepełnosprawnych, objętych w związku z stosunkiem pracy zawodowej, ubezpieczeniem w ramach ZUS.
W tej sytuacji za zasadne uznać należało zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez dokonanie błędnej analizy materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Zauważenia wymaga, że zgodnie z brzmieniem art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W niniejszej sprawie organy orzekające w sprawie nie przesądziły a nawet nie dokonały analizy kwestii czy dokumenty znajdujące się w aktach sprawy dotyczące oświadczeń skarżącego o rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym oraz jednoczesnego podlegania ubezpieczeniu KRUS nie stanowią przeszkody w kwestii przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawną matkę. Istotnym jest bowiem, że niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników jest następstwem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (podlegającego zgłoszeniu do KRUS).
Wyjaśnić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 7 ust. 1 usr, rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny podlega ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy, o ile nie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty, albo nie ma ustalonego prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Podlega więc – z mocy ustawy – ubezpieczeniu społecznemu rolników. Stosownie zaś do art. 37 ust. 1 u.ś.r., rolnik jest obowiązany zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. W świetle powyższego, skarżący zobligowany był do poinformowania KRUS o fakcie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, co – w sytuacji dokonania takiego ustalenia przez organy – miałoby wpływ na dokonywaną ocenę złożonego przez niego wniosku, w aspekcie ustalenia przesłanki rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Ustalenia takie powinny zaś mieć odzwierciedlenie w zastosowaniu w sprawie art. 17b u.ś.r. Powyższe, bezsprzecznie jest niezbędne dla prawidłowego rozstrzygnięcia wniosku skarżącego.
Nie można ponadto zgodzić się z Sądem I instancji, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa która z osób, tj. czy wnioskodawca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. Podkreślenia wymaga, że art. 17 ust. 1 u.ś.r jasno wylicza przesłanki podmiotowe i przedmiotowe warunkujące przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu kasacyjnego sam fakt istnienia innych osób, nawet zobowiązanych alimentacyjnie wobec podlegającemu opiece, a posiadających potencjalną możliwość zapewnienia osobiście, bądź za pośrednictwem nakładów finansowych opieki niepełnosprawnemu, nie przesądza, że strona może podjąć zatrudnienie, czy też nie musi z niego rezygnować. Niedopuszczalne jest bowiem wprowadzanie dodatkowych, negatywnych przesłanek ustalania prawa do świadczeń z u.ś.r. Przyczyną odmowy przyznania świadczenia nie może być więc istnienie innych osób, nawet na równi z wnioskodawcą obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby podlegającej opiece, czy zamieszkujących na tej samej nieruchomości, które potencjalnie mogą sprawować opiekę, czy pomagać w jej sprawowaniu. Stanowisko takie wyrażane jest aktualnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 sierpnia 2023 r., akt I OSK 1661/22; z 12 grudnia 2023 r., I OSK 2057/22; z 6 lutego 2024 r., I OSK 157/23; z 29 maja 2024 r., I OSK 1662/23).
W kwestii podnoszonych w skardze kasacyjnej naruszeń prawnomaterialnych (pkt 1 zarzutów), Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzuty "błędnej wykładni" norm prawa materialnego w sytuacji, gdy w sprawie doszło do naruszeń procesowych w zakresie ustaleń stanu faktycznego – co podlegało ocenie Sądu kasacyjnego i zostało opisane powyżej. Podstawę skargi kasacyjnej z art. 174 pkt 1 P.p.s.a. można bowiem powoływać wyłącznie w bezspornym stanie faktycznym, pozwalającym na zastosowanie do niego odpowiedniej normy prawa materialnego. Wyrok Sądu I instancji uzasadniony był naruszeniem przez organy administracji norm prawa procesowego.
Ponownie rozpoznając wniosek skarżącego kasacyjnie organ uwzględni wyżej wskazane przez Naczelny Sąd Administracyjny okoliczności. Organ będzie także zobowiązany rozważyć zmiany stanu prawnego wprowadzone ustawą z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429).
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w związku art. 205 § 2 P.p.s.a. (360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym).
Wniosek o przyznanie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. Wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się bowiem do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego (art. 254 § 1 P.p.s.a.), który przyznaje je w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a.