I OSK 3006/23

I OSK 3006/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-11-05
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-07
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Kremer
Joanna Skiba
Mariola Kowalska /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne
Wywłaszczanie nieruchomości
Sygn. powiązane
II SA/Gl 765/23 - Wyrok WSA w Gliwicach z 2023-08-31
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
art. 27 ust. 2
Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 31 sierpnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 765/23 w sprawie ze skargi P.K. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 4 kwietnia 2023 r., nr NWXIV.7581.2.3.2023 w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 31 sierpnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 765/23, po rozpoznaniu sprawy ze skargi P.K. na decyzję Wojewody Śląskiego z 4 kwietnia 2023 r. nr NWXIV.7581.2.3.2023 w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość oddalił skargę.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Prezydent Miasta Sosnowiec decyzją z 23 stycznia 2023 r. orzekł w punkcie pierwszym o umorzeniu postępowania wszczętego z wniosku B.B. w sprawie wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania ustalonego za nieruchomość usytuowaną w [...], oznaczoną numerem [...] o powierzchni [...] m2, k.m. [...], przejętą na podstawie decyzji Prezydenta z 1 października 1979 r.
W punkcie drugim decyzji, Prezydent odmówił P.K. (dalej "skarżąca, skarżąca kasacyjnie") wypłaty zwaloryzowanego odszkodowania ustalonego za ww. nieruchomość. Decyzja ta została sprostowana z urzędu postanowieniem z 30 marca 2023 r. w ten sposób, że w miejsce nieprawidłowego numeru decyzji, na podstawie której doszło do przejęcia ww. nieruchomości i organu wydającego tę decyzję wpisano dane prawidłowe.
Podstawę prawną decyzji Prezydenta z 23 stycznia 2023 r. stanowiły przepisy art. 128 ust. 1, art. 129 ust. 1, ust. 5, art. 130, art. 132 ust. 1a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity przywołany w podstawie prawnej decyzji: Dz. U. z 2021 r. poz. 1899 z późn. zm.; dalej "u.g.n.") oraz art. 105 § 1 i art. 110 Kodeksu postępowania administracyjnego –dalej: "k.p.a."). W uzasadnieniu decyzji Prezydent Miasta Sosnowiec wyjaśnił, że decyzją Prezydenta Miasta Sosnowiec z 1 października 1979 r. nr 113/79 wywłaszczono nieruchomość położoną w [...] oznaczoną numerem [...], stanowiącą własność M.H. W decyzji tej orzeczono także o odszkodowaniu z tego tytułu w wysokości [...] zł. Decyzja z 1 października 1979 r. stała się ostateczna z dniem 12 listopada 1979 r. Prezydent stwierdził, że z uwagi na istnienie w obrocie prawym prawomocnej decyzji Prezydenta z 16 lipca 2014 r. o umorzeniu postępowania w sprawie wypłaty odszkodowania prowadzonego na wniosek B.B. należało orzec jak w punkcie pierwszym sentencji decyzji. W odniesieniu natomiast do wniosku skarżącej o wypłatę zwaloryzowanego odszkodowania organ pierwszej instancji wyjaśnił, że doszło do ustalenia odszkodowania i przekazania odszkodowania do depozytu sądowego, co wynika z postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 31 grudnia 1979 r. o sygn. akt [...]. Organ uznał zatem, że zostało ono wypłacone. Dodatkowo organ pierwszej instancji zaznaczył, że dokumentacja finansowa przechowywana jest przez okres 5 lat, a od wydania ww. postanowienia minęło 44 lata, zatem z uwagi na znaczny upływ czasu organ uznał uzyskany odpis postanowienia za wystarczający dowód wpłacenia kwoty odszkodowania do depozytu sądowego.
W odwołaniu od decyzji skarżąca, zaskarżyła decyzję organu I instancji w części, tj. w zakresie punktu 2, w którym Prezydent odmówił skarżącej wypłaty odszkodowania.
Wojewoda Śląski zaskarżoną decyzją z 4 kwietnia 2023 r. znak: NWXIV.7581.2.3.2023 (dalej "Wojewoda" lub "organ odwoławczy") utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Sosnowiec z 23 stycznia 2023 r. w zaskarżonym zakresie. Organ odwoławczy wskazał, że decyzja wywłaszczeniowa z 1 października 1979 r. wydana została na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1974r. Nr 10 poz. 64 z późn. zm.; dalej "u.z.t.w.n."). Zgodnie z przepisami ww. aktu prawnego w sytuacji, gdy wypłata odszkodowania osobie uprawnionej natrafiała na przeszkody prawne istniał obowiązek złożenia sumy odszkodowania do depozytu sądu powiatowego właściwego ze względu na położenie nieruchomości. W rozpoznawanej sprawie przeszkodę prawną, o której mowa w przepisach ww. ustawy stanowił brak sądowego stwierdzenia nabycia spadku zarówno po zmarłym właścicielu nieruchomości (M.H.), jak i po jego następcy prawnym (A.L.), co nie pozwalało na ustalenie prawidłowego kręgu ich spadkobierców, a także wyjazd spadkobierców poza granice kraju. Postępowanie spadkowe po A.L., który zmarł [...] maja 1961 r., zostało przeprowadzone dopiero w 1997 r. (spadek na podstawie ustawy nabyła żona F.L. oraz córka B.B.). Postanowieniem z 7 kwietnia 2017 r. Sąd Rejonowy w [...] stwierdził, że na podstawie testamentu spadek po F.L. nabyły jej córki B.B. oraz skarżąca po 1/2 każda z nich. W postępowaniu wywłaszczeniowym uczestniczył pełnomocnik S.P., posiadający notarialne pełnomocnictwo od F.L. Decyzja wywłaszczeniowa została doręczona do rąk pełnomocnika 12 listopada 1979 r. i uzyskała klauzulę prawomocności. W sprawie uzyskano dowód w postaci postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 1979 r. o sygn. akt [...], z którego wynika, że sąd zezwolił na złożenie do depozytu sądowego kwoty [...] zł. Organ odwoławczy podkreślił, że to pełnomocnik skarżącej przedstawił dowód w postaci kopii polecenia przelewu na rachunek Sądu Rejonowego w [...] na ww. kwotę tytułem złożenia do depozytu na rzecz właściciela nieruchomości. W ocenie Wojewody brak dokumentów spadkowych, a także fakt, że spadkobiercy mieszkali poza granicami kraju stwarzały przeszkody prawne do wypłaty należnego odszkodowania, co spowodowało złożenie odszkodowania do depozytu sądowego. Na procedurę podjęcia środków według wówczas obowiązujących przepisów spadkobiercy właściciela nieruchomości mieli 5 lat. Natomiast w toku postępowania wywłaszczeniowego pełnomocnik S.P. wskazywał, że nie przeprowadzono postępowania spadkowego po nieżyjącym właścicielu nieruchomości.
Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wniosła P.K.
W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd I instancji wyjaśnił, że stosownie do art. 132 ust. 3 u.g.n. wysokość odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości ustalona w decyzji podlega waloryzacji na dzień jego zapłaty. Waloryzacji dokonuje organ, osoba lub jednostka organizacyjna zobowiązana do zapłaty odszkodowania. Z mocy wskazanej regulacji osoba wywłaszczona lub jej następca prawny posiada roszczenie o waloryzację odszkodowania, które organ, osoba lub jednostka organizacyjna zobowiązana do zapłaty odszkodowania uwzględnia, gdy stwierdzi, iż istnieje niewykonana ostateczna decyzja administracyjna o ustaleniu odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości (por. wyrok WSA w Warszawie z 9 lipca 2020 r., VIII SA/Wa 383/19, opubl. w internetowej bazie: orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej "CBOSA"). W orzecznictwie zgodnie wskazuje się, że norma zawarta w art. 132 ust. 3 u.g.n. ma także zastosowanie do odszkodowania ustalonego na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów o wywłaszczeniach, a więc także przepisów ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości o ile decyzja w przedmiocie odszkodowania nie została wykonana. Z akt administracyjnych sprawy wynikało, że na mocy decyzji Prezydenta z 1 października 1979 r. znak: ZGT-8221-W/188/78 doszło do wywłaszczenia nieruchomości położonej w [...], oznaczonej jako pgr [...] mj. [...], o powierzchni [...] m2, zapisanej w KW numer [...] Państwowego Biura Notarialnego w [...] stanowiącej własność M.H. oraz do ustalenia odszkodowania z tego tytułu w wysokości [...] zł. Decyzja wywłaszczeniowa została wydana na podstawie przepisów u.z.t.w.n., a postępowanie zostało wszczęte na wniosek Zarządu [...]. Zgodnie z art. 2 u.z.t.w.n. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji o wywłaszczeniu nieruchomości i odszkodowaniu, tj. 1 października 1979 r. wywłaszczenie mogło nastąpić jedynie na rzecz Państwa, a o wywłaszczenie mógł ubiegać się zainteresowany organ administracji państwowej, instytucja państwowa lub przedsiębiorstwo państwowe. Wywłaszczenie następowało za odszkodowaniem, a obowiązek odszkodowania ciążył na ubiegającym się o wywłaszczenie (art. 7 u.z.t.w.n.).
W myśl art. 27 ust. 2 u.z.t.w.n. sumę odszkodowania przypadającą do wypłaty należało złożyć do depozytu sądowego również w przypadku, jeżeli osoba uprawniona odmawiała przyjęcia odszkodowania albo jeżeli wypłata odszkodowania osobie uprawnionej natrafiała na przeszkody prawne. Suma odszkodowania złożona do depozytu sądowego przechodziła na własność Państwa, jeżeli osoby uprawnione do odbioru nie podjęły jej w ciągu 5 lat od dnia doręczenia im wezwania do odbioru ze wskazaniem skutków niepodjęcia (art. 27 ust. 3 u.z.t.w.n.). Wykonanie ostatecznej decyzji administracyjnej o ustaleniu odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości określonego w formie pieniężnej następuje przede wszystkim poprzez wypłatę kwoty odszkodowania osobie uprawnionej. Realizacja decyzji odszkodowawczej może polegać także na złożeniu przez dłużnika (podmiot zobowiązany do zapłaty odszkodowania) kwoty odszkodowania do depozytu sądowego, bowiem skuteczne (ważne) złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego ma takie same skutki jak spełnienie świadczenia. Kwestią kluczową dla rozpoznawanej sprawy są ustalenia dotyczące tego, czy doszło do wypłaty odszkodowania osobom uprawnionym.
Zdaniem Sądu I instancji materiał dowodowy zgromadzony w sprawie był wystarczający do stwierdzenia, że odszkodowanie orzeczone decyzją wywłaszczeniową z 1 października 1979 r. zostało skutecznie złożone do depozytu sądowego. Organ pierwszej instancji uzyskał dowód w postaci postanowienia Sądu Rejonowego w [...] Wydział II Cywilny z [...] grudnia 1979 r. o sygn. akt [...] o zezwoleniu na złożenie kwoty odszkodowania do depozytu sądowego oraz w postaci pisma Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 2021 r. informującego o wpłacie odszkodowania. W toku postępowania odwoławczego uzyskano od pełnomocnika skarżącej kopię polecenia przelewu odszkodowania na rachunek Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 1979 r. Jak trafnie wskazały organy zgodnie z art. 27 ust. 2 u.z.t.w.n. sumę odszkodowania przypadającą do wypłaty należało złożyć do depozytu sądowego, jeżeli osoba uprawniona odmawiała przyjęcia odszkodowania albo jeżeli wypłata odszkodowania osobie uprawnionej natrafiała na przeszkody prawne. W rozpoznawanej sprawie przeszkodę prawną, o której mowa w ww. przepisie, stanowił brak sądowego stwierdzenia nabycia spadku zarówno po właścicielu wywłaszczonej nieruchomości, jak i po jego następcy prawnym, a także wyjazd potencjalnych spadkobierców poza granice kraju.
W ocenie Sądu I instancji organy orzekające w sprawie wywiązały się zatem należycie z obowiązków wynikających z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Pomimo znacznego upływu czasu od daty zakończenia postępowania sądowego w przedmiocie zezwolenia na złożenie kwoty odszkodowania do depozytu sądowego, w sposób wystarczający wykazały, iż decyzja wywłaszczeniowa została zrealizowana, tj. należne odszkodowanie zostało złożone do depozytu sądowego, w wyniku czego Skarb Państwa jako dłużnik zwolnił się z powstałego zobowiązania. Sąd I instancji podzielił ustalenia organów, że fakt złożenia odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość do depozytu sądowego stanowi dowód pośredni na okoliczność realizacji decyzji wywłaszczeniowej. Ponadto w toku postępowania odwoławczego pełnomocnik skarżącej przedłożył kopie dokumentów składających się na akta sprawy [...], które zostały mu udostępnione przez Sąd Rejonowy w [...]. W aktach sprawy znajduje się nieuwierzytelniona kopia polecenia przelewu zleconego przez Okręgową Dyrekcję Rozbudowy Miast w Sosnowcu Oddział w [...] na rachunek Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 1979 r. na kwotę [...] zł tytułem złożenia do depozytu na rzecz właściciela nieruchomości wywłaszczonej (w tytule przelewu wskazano numer i datę decyzji wywłaszczeniowej). W rozpoznawanej sprawie zachował się zatem dokument potwierdzający złożenie sumy odszkodowania do depozytu sądowego. Sąd I instancji podkreślił też, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku po następcy prawnym właściciela wywłaszczonej nieruchomości zostało wydane dopiero w dniu [...] listopada 1997 r. (postanowienie Sądu Rejonowego w [...] w sprawie [...]).
Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach złożyła P.K., skarżąc wyrok w całości.
Skarżąca kasacyjnie zarzuciła Sądowi I instancji wydanie wyroku z naruszeniem
1) prawa materialnego:
a) art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 3 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości polegającym na błędnej wykładni normy powołanego przepisu poprzez uznanie, że złożenie do depozytu sądowego kwoty ustalonego odszkodowania jest ważne i skuteczne również wówczas, gdy we wniosku do sądu o zezwolenie na złożenie depozytu jako osobę uprawnioną wskazano osobę nieistniejącą, względnie osobę, która uprawnienia do odszkodowania nigdy nie nabyła;
a) art. 27 ust. 2 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w zw. z art. 2 Konstytucji RP oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, sporządzonego w Paryżu 20 marca 1952 r. (Dz.U. 1995 nr 36 poz. 175) polegającym na błędnej wykładni normy powołanego przepisu poprzez uznanie, że wadliwe wskazanie w decyzji wywłaszczeniowej osoby uprawnionej do odszkodowania stoi na przeszkodzie wypłacie tego odszkodowania na rzecz osób uprawnionych, a jedyna możliwość kwestionowania tej okoliczności może mieć miejsce w odrębnym postępowaniu dotyczącym legalności decyzji o wywłaszczeniu i ustaleniu odszkodowania, również wówczas, kiedy decyzja ustalająca odszkodowanie została wydana wobec osoby nieistniejącej, a organ wydający decyzję posiadał w tym zakresie wiedzę.
Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie wyroku WSA w całości; oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania za obie instancje. Na podstawie art.176 § 2 ppsa, oświadczyła, że zrzeka się rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.
Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 27 ust. 2 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości poprzez jego błędną wykładnię, polegającą, zdaniem skarżącej kasacyjnie, na błędnym uznaniu przez Sąd I instancji, że złożenie do depozytu sądowego kwoty ustalonego odszkodowania było prawnie ważne i skuteczne, w sytuacji, gdy jako osobę uprawnioną wskazano "osobę nieistniejącą". Zgodnie z tym przepisem sumę odszkodowania przypadającą do wypłaty należy /.../ złożyć do depozytu sądowego, jeżeli osoba uprawniona odmawia przyjęcia odszkodowania albo jeżeli wypłata odszkodowania osobie uprawnionej natrafia na przeszkody prawne.
Nie jest sporne, że w niniejszej sprawie suma odszkodowania została złożona do depozytu sądowego. Świadczą o tym znajdujące się w aktach sprawy i przywołane przez skarżącą kasacyjnie dowody: - wniosek z [...] grudnia 1979 r. o złożenie kwoty odszkodowania - [...] zł należnej Ob. M.H. do depozytu sądowego, - postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 1979 r. o zezwoleniu na złożenie kwoty ustalonego odszkodowania do depozytu sądowego na rzecz M.H., - ogłoszenie Sądu Rejonowego w [...] z [...] stycznia 1980 r. o wszczęciu postępowania w przedmiocie złożenia do depozytu sądowego kwoty [...] zł na rzecz M.H., łącznie z wezwaniem aby w terminie 1 - go miesiąca od daty ukazania się tego ogłoszenia zgłosił się do tut. Sądu wraz z tytułem własności. Ponadto w aktach sprawy znajduje się polecenie przelewu na rachunek Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 1979 r. na kwotę [...] zł tytułem złożenia depozytu na rzecz M.H. Nie budziło również wątpliwości, że M.H. zmarł w dniu [...] maja1944 r., a zatem przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego o czym organ prowadzący wówczas postępowanie został poinformowany.
Należy zauważyć, że problemem w sprawie, jak twierdzi skarżąca kasacyjnie, jest kwestia złożenia sumy odszkodowania do depozytu sądowego ze wskazaniem, że właścicielem wywłaszczanej nieruchomości i uprawnionym do odbioru odszkodowania była osoba, która w dacie wydania decyzji już nie żyła. Wskazać przy tym należy, że decyzja wywłaszczeniowa, w której wskazano M.H. jako właściciela wywłaszczanej nieruchomości, jest decyzją, której ważności nie podważono w prowadzonym postępowaniu nieważnościowym (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 19 września 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 985/19).
W sprawie niniejszej nie budziło wątpliwości organu wywłaszczeniowego, że postępowaniem wywłaszczeniowym objęto nieruchomość, której właściciel hipoteczny zmarł przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego, a przed wydaniem decyzji wywłaszczeniowej nie doszło do sądowego stwierdzenia nabycia spadku po tym zmarłym. Mimo to, organ wywłaszczeniowy dopuścił do udziału w postępowaniu potencjalną właścicielkę nieruchomości, reprezentowaną przez umocowanego notarialnie pełnomocnika. Wprawdzie po zmarłym M.H. wydano już w 1951 roku postanowienie stwierdzające nabycie spadku na rzecz jego syna A.L., jednakże postanowienie Sądu Powiatowego w [...] z [...] stycznia 1951r. sygn. akt [...] z nieznanych przyczyn nie zostało przedstawione organom wywłaszczeniowym. Jak wynika z akt sprawy postanowienie to zostało przesłane przez skarżącą kasacyjnie dopiero przy piśmie z 23 lipca 2013 r. Z kolei stwierdzenie nabycia spadku po A.L., zmarłym [...] maja 1961 r. zostało wydane dopiero w 1997 roku. Zatem stan prawny nieruchomości w dacie wydania decyzji wywłaszczeniowej nie został uregulowany.
Przepisy ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r., podobnie zresztą jak obecnie obowiązujące przepisy art. 113 ust. 6 i 7 oraz art. 114 ust. 3 i 4 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2024 r. poz. 1145), dopuszczały prowadzenie postępowania wywłaszczeniowego wobec nieruchomości o nieuregulowanym stanie prawnym. Przewidywał to w szczególności art. 6 ust. 4 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. stanowiąc, że obowiązek wystąpienia do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości nie ciążył na ubiegającym się o wywłaszczenie, jeżeli prowadzenie rokowań z właścicielem o dobrowolne odstąpienie nieruchomości natrafiłoby na przeszkody trudne do pokonania, w szczególności jeżeli osoba właściciela lub jego miejsce pobytu są nieznane. Podobnie art. 16 ust. 2 pkt 6 powyższej ustawy stanowił, że we wniosku o wywłaszczenie należy wskazać osobę właściciela nieruchomości i miejsce jego zamieszkania, jeżeli jest znane, lub posiadacza nieruchomości, jeżeli nie jest nim osoba ujawniona jako właściciel w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, a osoby właściciela nie można ustalić. Natomiast art. 20 owej ustawy wskazywał, że jeżeli w toku postępowania zgłosi i udowodni swoje prawo własności do nieruchomości osoba nie ujawniona jako właściciel w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, naczelnik powiatu dopuści ją do uczestniczenia w postępowaniu w charakterze strony niezależnie od uczestnictwa właściciela.
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy dostrzec, że nie jest kwestionowane, że jeszcze przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego zmarł właściciel przedmiotowej nieruchomości. Niesporne jest także, że w postępowaniu wywłaszczeniowym uczestniczyła F.L., będąca, jak wiadomo dopiero w aktualnie prowadzonym postępowaniu, równocześnie współwłaścicielką oraz następcą prawnym zmarłych M.H. i jego syna A.L. Jedyna zatem przeszkoda do wydania decyzji wywłaszczeniowej na rzecz spadkobierców ww. osób wynikała z zaniedbania i braku działania spadkobierców.
Jednocześnie należy skonstatować, że przepisy ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. samodzielnie określały elementy decyzji o wywłaszczeniu. Zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 4 tej ustawy, orzeczenie o wywłaszczeniu powinno w szczególności zawierać wymienienie osób (imię, nazwisko i adres) uprawnionych do otrzymania odszkodowania. Powyższa regulacja nie może być jednak odczytywana w oderwaniu od przywołanych powyżej przepisów tej ustawy, pozwalających wszcząć i prowadzić postępowanie wywłaszczeniowe w stosunku do nieruchomości, która nie miała uregulowanego stanu prawnego. Powyższe wskazuje, że nie w każdym przypadku istniała możliwość identyfikacji właściciela wywłaszczanej nieruchomości, a zatem przepis art. 23 ust. 1 pkt 4 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. nie może być odczytywany jako przewidujący bezwzględną konieczność zindywidualizowania osoby wywłaszczanej, w kontekście wskazania z imienia, nazwiska i adresu osoby uprawnionej do otrzymania odszkodowania (wyrok NSA z 24 sierpnia 2021 r., I OSK 4160/18). Przepis art. 23 ust. 1 pkt 4 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. powinien być interpretowany także z uwzględnieniem art. 24 tej ustawy, zgodnie z którym jako osobę uprawnioną do otrzymania odszkodowania należy wskazać właściciela nieruchomości, a jeżeli zgłosi się w toku postępowania inna osoba, nie ujawniona jako właściciel w księdze wieczystej lub zbiorze dokumentów, która udowodni swoje prawo własności do nieruchomości i zostanie dopuszczona do postępowania, jako uprawnionego do odszkodowania należy wskazać tę osobę, jeżeli właściciel wyraża na to zgodę lub mimo wezwania nie bierze udziału w postępowaniu. W okolicznościach badanej sprawy żadna z tych kategorii osób uprawnionych do odszkodowania nie ujawniła się w postępowaniu wywłaszczeniowym, a to oznacza, że nie było możliwe imienne wskazanie następców prawnych M.H. (wpisanego do księgi hipotecznej jako właściciel nieruchomości) jako osób uprawnionych do odszkodowania (por. wyrok NSA z 4 września 2019 r., I OSK 1163/19; wyrok NSA z 19 grudnia 2019r., I OSK 1169/18).
Trafnie zatem uznał Sąd I instancji, że w tych okolicznościach sprawy oznaczenie w decyzji wywłaszczeniowej osób uprawnionych do odszkodowania poprzez wskazanie dotychczasowego właściciela było prawnie dopuszczalne. Wskazanie w decyzji zmarłego wpisanego w księdze hipotecznej stanowiło jedynie informację o właścicielu nieruchomości według stanu wiedzy organu prowadzącego postępowanie wywłaszczeniowe.
Zgodnie z art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., kwotę odszkodowania przypadającą do wypłaty należało złożyć do depozytu sądowego, jeżeli osoba uprawniona odmawiała przyjęcia odszkodowania albo jeżeli wypłata odszkodowania osobie uprawnionej natrafiała na przeszkody prawne. Wedle art. 26 ust. 3 wskazanej ustawy, kwota odszkodowania złożona do depozytu sądowego przechodziła na własność Państwa, jeżeli osoby uprawnione do odbioru nie podjęły jej przez 5 lat od dnia doręczenia im wezwania do odbioru ze wskazaniem skutków niepodjęcia.
Sąd Powiatowy w [...] prawomocnym postanowieniem z [...] grudnia 1979r. postanowił zezwolić Okręgowej Dyrekcji Rozbudowy Miast w [...] - zarząd Inwestycji [...] na złożenie do depozytu sądowego ww. kwoty odszkodowania. Sąd Rejonowy uznał zatem, że złożenie do depozytu sądowego, w świetle okoliczności sprawy jest zgodne z art. 26 ust. 2 ustawy z 12 dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Postanowienie Sądu Rejonowego w [...] nie zostało podważone.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela argumentacji skargi kasacyjnej, że wskazanie jako uprawnianego do wypłaty M.H. świadczy o wadliwości przekazania odszkodowania do depozytu sądowego Wskazywana wyżej okoliczność mogła ewentualnie prowadzić do wniosku, że realizacja wypłaty odszkodowania do rąk osób uprawnionych była przejściowo utrudniona stosownie do art. 27 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Natomiast złożenie do depozytu sądowego sumy odszkodowania na podstawie ostatecznej decyzji zwolniło skutecznie podmiot zobowiązany z ciążącej na nim powinności wypłaty sumy odszkodowania.
Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie, nie popartym żadnym zarzutem, nie było przeszkód prawnych do wypłaty świadczenia pieniężnego z depozytu sądowego następcom prawnym uprawnionego wierzyciela, o ile spełnione zostałyby warunki do tej wypłaty. Obowiązujący Kodeks postępowania administracyjnego oraz Kodeks cywilny w brzmieniu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej przewidywały możliwość przeniesienia prawa na rzecz następców prawnych, natomiast Kodeks postępowania cywilnego określał tryb tego postępowania.
Zarzut naruszenia Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka I Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r. nr 36 poz. 175/1) również nie został prawidłowo uzasadniony. Sama Konwencja w stosunku do Polski weszła w życie dopiero w dniu 19 stycznia 1993 r. Przepis Artykułu 1 stanowi, że każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych.
Należy zauważyć, że z treści Artykułu 1 Protokołu nr 1 nie wynika wprost nieograniczone zobowiązanie państwa do zapłaty odszkodowania za własność wywłaszczoną na cele publiczne. Standardowa ochrona wymaga przyznania rozsądnego odszkodowania; którego wysokość może być zmniejszona, gdy uwzględni się cele reformy gospodarczej lub wymagania sprawiedliwości społecznej, a całkowity brak odszkodowania może być uzasadniony tylko w wyjątkowych okolicznościach.
W tej sprawie przepisy obowiązujące w dacie wydania decyzji wywłaszczeniowej przewidywały możliwość wywłaszczenia na cel publiczny, określały również prawo osoby wywłaszczonej do odszkodowania. Odszkodowanie w niniejszej sprawie zostało również skutecznie wypłacone. Ważne złożenie kwoty odszkodowania do depozytu sądowego ma bowiem takie same skutki jak spełnienie świadczenia i zobowiązuje wierzyciela do zwrotu dłużnikowi kosztów złożenia (art. 470 Kodeksu cywilnego, który to przepis obowiązywał w dniu składania wniosku o przyjęcie do depozytu). Dłużnik, od którego wierzyciel domaga się spełnienia świadczenia, może zatem odesłać go po odbiór przedmiotu świadczenia do depozytu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 kwietnia 2005 r. sygn. akt I CK 735/04, Pr.Bank. 2006, Nr 7-8).
Powyższe rozważania doprowadziły Naczelny Sąd Administracyjny do przekonania, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, stąd też stosownie do art. 184 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.
Wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).