I OSK 2935/23

I OSK 2935/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-12-20
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-12-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska /sprawozdawca/
Iwona Bogucka
Maciej Dybowski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Bk 433/23 - Wyrok WSA w Białymstoku z 2023-09-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 20 grudnia 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 12 września 2023 r., sygn. akt II SA/Bk 433/23 w sprawie ze skargi R.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 11 kwietnia 2023 r. znak 406.342/E-20/26/23 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego oddala skargę kasacyjną
Uzasadnienie
Wyrokiem z 12 września 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę R.K. (Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku (Kolegium) z 11 kwietnia 2023 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego.
Skarżący zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości zarzucając mu naruszenie:
I. przepisów prawa materialnego:
art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (dalej: u.p.s.),poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, iż organy mimo, iż w zaskarżonych decyzjach nie uwypukliły przesłanki orzeczenia na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s.: o "nadmiernym obciążeniu lub też niweczeniu skutków udzielonej pomocy" w przypadku odmowy, to jednak organy oceniły, iż "nadmierne obciążenie bądź zniweczenie skutków udzielonej pomocy" nie wystąpi, w sytuacji gdy wskazanie przez organ, że "sytuacja skarżącego jest korzystniejsza niż wielu innych osób, czy zwrócenie uwagi na niski, ale stały dochód, przez sformułowanie propozycji rozłożenia na ratę" nie stanowi analizy przesłanki z art. 104 ust. 3 u.p.s, o nadmiernym obciążeniu bądź zniweczeniu skutków udzielonej pomocy, podczas gdy celem świadczenia przez organy państwa pomocy społecznej jest ochrona osoby zobowiązanej oraz kierowanie się w postępowaniu w sprawie świadczeń pomocy społecznej dobrem osób korzystających z tego rodzaju świadczeń, co w konsekwencji doprowadziło do oddalenia skargi,
art. 104 ust. 4 u.p.s., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym uznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, iż organy nie przekroczyły granic uznaniowych przy wydawaniu przedmiotowych decyzji, w sytuacji gdy sytuacja skarżącego jest bardzo trudna, jedynym źródłem utrzymania jest obecnie otrzymywany zasiłek stały w wysokości 719 zł, skarżący ze względu na stan zdrowia ma znaczne trudności w podjęciu zatrudnienia nawet w warunkach pracy chronionej,
art. 2 ust. 1 u.p.s., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że trudna sytuacja skarżącego, nie wystarcza jednak do stwierdzenia trudności sytuacji, podczas gdy umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego uzasadnione jest sytuacją finansową, osobistą i zdrowotną skarżącego oraz zmierzało do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego i miało na celu umożliwienie życia w warunkach odpowiadających godności człowieka.
II. przepisów postępowania, których uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik przedmiotowej sprawy to jest art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, pomimo, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 7, art. 9 w zw. z art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 2016 r. kodeks postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.), w sytuacji gdy organy nie uwypukliły przesłanki o nadmiernym obciążeniu lub też niweczeniu skutków udzielonej pomocy w przypadku decyzji odmowej, bez należytej oceny czy odmowa umorzenia nienależnie pobranego zasiłku stałego spowoduje nadmierne obciążenie oraz zniweczy skutki udzielonej pomocy, podczas gdy organy nie ustaliły czy na terenie miejscowości [...], istnieją zakłady pracy chronionej tworzone pod kątem osób niepełnosprawnych, w których skarżący ze swoimi schorzeniami mógłby podjąć pracę, skarżący nie uważa, że organy powinny kwestionować orzeczenie o niepełnosprawności lecz powinny ustalić czy możliwie jest podjęcie takiego zatrudnienia, skoro ten argument wpłynął na podjęcie decyzji odmownej. Sam fakt, iż skarżący może podjąć pracę w warunkach pracy chronionej nie wpływa korzystniej na jego sytuację gdy de facto nie może podjąć takiego zatrudnienia ze względu na brak ofert pracy, w konsekwencji organy podjęły decyzję nie rozważywszy w pełni sytuacji finansowej i materialno - bytowej skarżącego i przekroczyły granice uznaniowe przy wydawaniu decyzji administracyjnej.
Skarżący, na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a., wniósł o :
uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 12 września 2023 r., ozn. sygn. akt II SA/Bk 433/23 w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku,
zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
Przed ustosunkowaniem się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy poddanej pod rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Organy obu instancji odmówiły Skarżącemu umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku stałego w kwocie 10.965 zł.
Wyjaśniły, że zakwalifikowanie wypłaconego Skarżącemu w okresie od 1 stycznia 2019 r. do 31 maja 2020 r. zasiłku stałego w kwocie 10.965 zł jako świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s. (świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej) nastąpiło na podstawie decyzji Burmistrz [...] (Burmistrz) z 5 października 2020 r. W związku z powyższym orzeczono o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego organy uznały, że w sprawie nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 z późn. zm.), dalej u.p.s., co uzasadniało odmowę umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.
Ustalenia faktyczne organów i dokonaną przez nie ich ocenę jak również przedstawioną przez organy wykładnię przepisów prawa materialnego podzielił Sąd Wojewódzki oddalając skargę.
W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego, zatem co do zasady Sąd kasacyjny winien odnieść w pierwszej kolejności do zarzutów o charakterze procesowym. Ustosunkowanie się do zarzutu objętego punktem II petitum skargi kasacyjnej poprzedzić jednak należy uwagą co do wykładni pojęcia szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.
Sąd pierwszej instancji wskazał w uzasadnieniu, że ustalona przez organ "trudna sytuacja skarżącego" nie jest jeszcze równoznaczna ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s. Wyjaśnił że "szczególny przypadek" to sytuacja wyjątkowa, wyróżniająca stronę na tle innych osób ubiegających się o udzielenie podobnej ulgi, to sytuacja nadzwyczajna, na przezwyciężenie której nie ma widocznych i aktualnych możliwości ani sposobu, będąca jednocześnie sytuacją, w której zwrot wydatków na udzielone świadczenie stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielanej pomocy.
Tak przedstawionej wykładni art. 104 ust. 4 u.p.s. Skarżący nie zakwestionował.
W zarzucie objętym punktem II petitum skargi kasacyjnej Skarżący zarzucił Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, pomimo, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 7 i art. 9 w zw. z art. 77 k.p.a.
Sąd kasacyjny wyjaśnia, że ostatni z przepisów przywołanych przez Skarżącego jako wzorzec kontroli, to jest art. 77 k.p.a. składa się z kilku jednostek redakcyjnych o różnej treści normatywnej. Niesprecyzowanie przez Skarżącego ani w petitum ani w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, który z paragrafów przywołanego przepisu został naruszony przez organ, a którego to naruszenia nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji, oznacza, że kontrola instancyjna sprawowana przez Naczelny Sąd Administracyjny może objąć wyłącznie zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7 i 9 k.p.a.
Przywołany przez Skarżącego art. 7 k.p.a. przewiduje, że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stosownie natomiast do art. 9 k.p.a. Organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.
Wbrew stanowisku Skarżącego organy rozważyły jego sytuację materialno-bytową. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd Wojewódzki, w aktach administracyjnych sprawy znajdują się następujące dokumenty : oświadczenia Skarżącego o stanie majątkowym, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, decyzja o przyznaniu zasiłku stałego na okres świadczeniowy 1 maja 2022 r. – 30 kwietnia 2024 r. w kwocie 719 zł miesięcznie, trzy wywiady środowiskowe, z których ostatni (datowany na 1 grudnia 2022 r.) opisuje szczegółowo sytuację rodzinną, mieszkaniową, zawodową, zdrowotną i finansową Skarżącego. Organ pozyskał również dokumentację potwierdzającą bierność zawodową Skarżącego, w tym brak dochodu poza zasiłkiem stałym brak gospodarstwa rolnego i innego majątku. Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że organy odnotowały wskazywane przez Skarżącego w wywiadzie środowiskowym wydatki w kwocie około 2.320 zł związane z utrzymaniem należącego do jego rodziców mieszkania, w którym prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i w którym "zaczął delikatny remont łazienki".
Zarówno Kolegium jak i Sąd pierwszej instancji dostrzegli, że Skarżący dysponuje stałym dochodem, to jest zasiłkiem stałym, związanym z orzeczeniem o niepełnosprawności przyznanym do kwietnia 2024 r. Sąd zwrócił również uwagę, że Skarżący mieszka w lokalu należącym do rodziców, ponosząc z tego tytułu opłaty w wysokości 2 320 złotych, co trzykrotnie przekracza wysokość jego dochodu. Mimo to Skarżący nie wykazywał, by był z tytułu ponoszenia tychże opłat dodatkowo zadłużony.
Sąd kasacyjny dostrzega przywoływaną przez Skarżącego argumentację dotyczącą korzystania przez niego z pomocy rodziców, co pozwala mu na uniknięcie zadłużenia. Zwraca jednak uwagę, że twierdzenie to nie zostało poparte żadnymi dowodami.
Skarżący uzasadniając zarzut naruszenia przepisów postępowania podkreślał, że organy nie ustaliły czy w jego miejscu zamieszkania istnieją zakłady pracy chronionej w których mógłby podjąć zatrudnienie. Jak jednak słusznie wyjaśnił Sąd Wojewódzki, nie jest też rolą organu weryfikowanie czy w miejscu zamieszkania skarżącego istnieją możliwości podjęcia pracy w warunkach pracy chronionej. Zwrócić należy również uwagę, że obowiązek zwrotu należności powstał w związku z podjęciem przez Skarżącego zatrudnienia w okresie pobierania zasiłku stałego. Jak wynika z akt sprawy, podstawą do przyznania zasiłku stałego w 2018 r. było legitymowanie się przez Skarżącego orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Pomimo legitymowania się tym orzeczeniem, oraz pomimo powoływania się w toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 15 listopada 2018 r. na brak ofert pracy dla osób niepełnosprawnych, Skarżący podjął pracę 27 listopada 2018 r. i pozostawał w zatrudnieniu do 31 maja 2020 r.
W konsekwencji za prawidłowe uznać należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, który podkreślił, że skoro Skarżący w latach 2018-2020 pozostawał w zatrudnieniu, to wobec wskazania w orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności o możliwości podjęcia pracy w określonych warunkach - wniosek organów o istnieniu możliwości podjęcia przez Skarżącego zatrudnienia takiej możliwości jest uprawniony, do momentu jego podważenia przez Skarżącego.
Sąd kasacyjny podkreśla, że sąd Wojewódzki dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji zwrócił uwagę, że samo ustalenie, że skarżący jest osobą niepełnosprawną również nie przesądza o zaistnieniu "szczególnego przypadku" w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s., bowiem o ulgę na tej podstawie ubiegają się zazwyczaj osoby w trudnej sytuacji życiowej, bytowej, rodzinnej, zdrowotnej. Podkreślił też, że Skarżący jest stosunkowo młody (ma [...] lat), nie posiada nikogo na utrzymaniu, co w świetle zasad doświadczenia życiowego czyni jego sytuację choć istotnie trudną, to jednak korzystniejszą niż sytuacja osób z bardzo niskim dochodem i mających kogoś na utrzymaniu.
Przedstawiony przez Sąd Wojewódzki tok rozumowania jest zgodny zarówno z zasadami logicznego rozumowania jak i z zasadami doświadczenia życiowego. Oznacza to, że wbrew zarzutom Skarżącego stan faktyczny sprawy został dokładnie wyjaśniony przez organy zaś Sąd Wojewódzki przyjmując go za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nie naruszył art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a.
Zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 9 k.p.a. nie został w żaden sposób uzasadniony przez Skarżącego, naruszenia takiego nie dostrzega również Sąd kasacyjny.
Odnosząc się do zarzutu objętego punktem I. 1 petitum skargi kasacyjnej zwrócić należy uwagę, że odwołując się do argumentacji dotyczącej nadmiernego obciążenia lub też niweczenia skutków udzielonej pomocy Skarżący pomija okoliczność, że przez okres przeszło półtora roku uzyskiwał zarówno wynagrodzenie za pracę jak i zasiłek stały. Tymczasem świadczenie z pomocy społecznej nie może być traktowane jako dodatek do wynagrodzenia za pracę, stałoby to bowiem w oczywistej sprzeczności z celami i założeniami pomocy społecznej wyrażonymi w art. 2 ust. 1 oraz 3 ust. 1 i ust. 4 u.p.s. Sąd kasacyjny podziela stanowisko Kolegium, że w takiej sytuacji umorzenie należności naruszałoby poczucie sprawiedliwości.
W realiach niniejszej sprawy nie można zatem mówić o zniweczeniu skutków udzielonej Skarżącemu pomocy. Okoliczności dotyczące nadmiernego obciążenia Skarżącego w związku z odmową umorzenia zaległości zostały przez organ i Sąd Wojewódzki prawidłowo rozważone w kontekście pojęcia "szczególnie uzasadnionego przypadku". Skarżący jest osobą stosunkową młodą, nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, korzysta z mieszkania rodziców ponosząc w związku z jego utrzymaniem koszty trzykrotnie wyższe niż jego miesięczny dochód w postaci zasiłku stałego, prowadzi prace remontowe i nie wykazuje jednocześnie żadnego zadłużenia. Nie sposób zatem przyjąć, by odmowa umorzenia należności mogła spowodować nadmierny uszczerbek w majątku Skarżącego, zwłaszcza wobec możliwości ubiegania się o inny rodzaj ulgi jakim jest rozłożenie kwoty podlegającej zwrotowi na raty.
Przedstawiona wyżej ocena sytuacji osobistej i majątkowej Skarżącego jak również analiza zasadności zarzutu objętego punktem I.1 petitum skargi kasacyjnej skutkuje koniecznością uznania za niezasadny zarzutu objętego punktem I.2 petitum skargi kasacyjnej. Sąd pierwszej instancji słusznie uznał, że sytuacja Skarżącego nie może zostać uznana za szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu art. 104 ust. 4 u.p.s., w konsekwencji nie było podstaw do zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności. Organy wydając swoje rozstrzygnięcie uwzględniły zarówno sytuację osobistą Skarżącego jak i interes społeczny.
Oczywiście niezasadny jest zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 u.p.s. Zgodnie z przywołanym przepisem pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zestawienie deklarowanych przez Skarżącego dochodów (719 złotych) i ponoszonych przez niego wydatków na samo utrzymanie mieszkania rodziców (2.320 złotych) wskazuje, że jest on w stanie przezwyciężać trudne sytuacje życiowe wykorzystując własne zasoby i możliwości.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalając ego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.
W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.