I OSK 293/22

I OSK 293/22 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-11-29
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-02-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Mariola Kowalska /przewodniczący/
Piotr Niczyporuk /sprawozdawca/
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Bd 23/21 - Wyrok WSA w Bydgoszczy z 2021-07-14
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mariola Kowalska Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Dariusz Bociarski po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 14 lipca 2021 r., sygn. akt: II SA/Bd 23/21 w sprawie ze skargi A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu z dnia 3 listopada 2020 r., nr SKO-82-738/20 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 14 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Bd 23/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę A. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Toruniu z 3 listopada 2020 r. nr SKO-82-738/20 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.
Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Decyzją z dnia 24 sierpnia 2020 r., nr GOPS.5285.167.2020.D.ZZ, Wójt Gminy [...] (dalej: Wójt/organ I instancji) uznał świadczenie wychowawcze przyznane A. C. (dalej: Skarżąca) informacją nr GOPS.5285.497.2019 ŚW.I. z 23 sierpnia 2019 r. na małoletniego M. B. za okres od 1 września 2019 r. do 31 maja 2020 r. w łącznej kwocie 4500 zł za nienależnie pobrane (pkt 1) i zobowiązał Skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami za opóźnienie (pkt 2 lit. a-i rozstrzygnięcia).
W uzasadnieniu Wójt wskazał, że 5 czerwca 2020 r. przedłożono w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w [...] postanowienie z 1 czerwca 2020 r., sygn. akt III Nsm 1624/19, zmieniające orzeczenie w przedmiocie wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem Skarżącej zawarte w punkcie I postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 20 września 2011 r., sygn. III Nsm 890/08 w ten sposób, że w miejsce zawartego w tym punkcie rozstrzygnięcia powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim obojgu rodzicom, zaś miejsce zamieszkania małoletniego ustalić przy ojcu R. B.
Dalej organ wskazał, że zgodnie z wyjaśnieniami Skarżącej jej syn od września 2019 r. zamieszkuje u swojego ojca. Dalej przywołał, że przeprowadzony wywiad środowiskowy potwierdził, iż małoletni od 1 września 2019 r. nie zamieszkuje z matką. Przytoczywszy treść art. 4 ust. 2 oraz art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 ze zm., dalej "u.p.p.w.d.") organ stwierdził, że w sprawie zachodzi sytuacja opisana w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. - świadczenie wypłacono pomimo braku prawa Skarżącej do tego świadczenia, albowiem jest ono determinowane wspólnym zamieszkiwaniem dziecka z rodzicem.
Po rozpoznaniu odwołania od powyższego rozstrzygnięcia, decyzją z 3 listopada 2020 r. - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Toruniu (dalej: Kolegium) utrzymało w mocy decyzję I instancji.
W uzasadnieniu, po przytoczeniu stanu faktycznego oraz treści art. 25 ust. 2 pkt 6 oraz art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. organ odwoławczy stwierdził, że warunkiem pobierania świadczenia jest wspólne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem, co w niniejszej sprawie bezspornie, od dnia 1 września 2019 r., nie występuje. Odnosząc się do argumentacji odwołania organ stwierdził, że art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie zawiera frazy "jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania", która była obecna w ustawie w stanie prawnym obowiązującym do 30 czerwca 2019 r., co jednak nie oznacza, że na organie nie spoczywają obowiązki co do stosownych pouczeń. Zwrócił uwagę na cel ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (wsparcie finansowe rodziców sprawujących stałą pieczę nad dzieckiem) oraz stwierdził, że kwestia zmiany miejsca zamieszkania dziecka, jako fundamentalna dla uprawnienia do pobierania świadczenia wychowawczego, powinna wzbudzić u Skarżącej świadomość utraty tego uprawnienia i skłonić do niezwłocznego poinformowania o tej okoliczności organu. Kolegium potwierdziło prawidłowość uznania przez organ I instancji pobranych świadczeń jako pobranych nienależnie, podkreśliło okoliczność wyczerpującego uzasadnienia jego decyzji, a nadto pouczyło o możliwości wystąpienia do organu I instancji o zastosowanie ulgi w spłacie zobowiązania.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy (dalej: Sąd I instancji) wniosła Skarżąca.
Opisanym na wstępie wyrokiem z dnia 14 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Bd 23/21 Sąd I instancji, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "p.p.s.a.") oddalił wniesioną skargę.
Sąd I instancji wskazał, że istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy tego, czy Skarżąca była uprawniona do pobrania świadczenia wychowawczego na syna w okresie od 1 września 2019 r. do 31 maja 2020 r., w rozumieniu przepisów u.p.p.w.d. Zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Prawo do pobierania świadczeń powinno przysługiwać osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d.), sformułowanie "wspólne zamieszkanie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u osoby, która sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspakaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na to cel, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, który określony jest w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem, celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. Tym samym granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę, wyznaczają przesłanki: "zamieszkiwania", "wychowywania", "opieki" i "zaspakajania potrzeb życiowych dziecka". Skoro zatem celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka (podopiecznego), opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie opiekun prawny, który wnosi o wypłatę tego świadczenia, musi sprawować nad nim faktyczną opiekę, uczestniczyć w jego wychowywaniu, czy też zaspokajać potrzeby życiowe podopiecznego. Wspólne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem lub opiekunem faktycznym determinuje zatem przyznanie rozważanej formy wsparcia ze środków publicznych. Tym samym nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb. Podobnie nie każdy rodzic posiadający władzę rodzicielską, wobec którego w wyroku orzekającym rozwód ustalono, że z nim będzie zamieszkiwało dziecko – będzie uprawniony do przedmiotowego świadczenia. Decydujące jest zamieszkiwanie i bezpośrednie sprawowanie opieki, wychowania i zaspakajania potrzeb życiowych dziecka, które faktycznie z danym rodzicem zamieszkuje.
Zdaniem Sądu I instancji, organy administracji dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych, przyjmując, że Skarżąca od chwili zmiany miejsca zamieszkania jej syna nie może być uznana za zamieszkującą z dzieckiem, a w konsekwencji - uprawnioną do świadczenia wychowawczego. Dostrzec należy, że ocena ta abstrahuje od roli Skarżącej we właściwym wykonywaniu obowiązków rodzicielskich, jak i nie oznacza zaistnienia wątpliwości co do sposobu wykonywania tych obowiązków i opieki nad dzieckiem. Okoliczności te pozostają poza sferą zainteresowania organu realizującego przedmiotowe świadczenie i rozpoznającego niniejszą sprawę, albowiem warunkiem sine qua non posiadania prawa do świadczenia wychowawczego jest faktyczne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem - przebywanie dziecka u tego z rodziców, który pobiera świadczenie wychowawcze. Okoliczność, że od 1 września 2019 r. syn Skarżącej mieszkał z ojcem w jego mieszkaniu jest w sprawie niesporna. Wynika z ustaleń przeprowadzonego rodzinnego wywiadu środowiskowego (notatka z 1 lipca 2020 r.), oświadczenia ojca dziecka sporządzonego na okoliczność ww. wywiadu oraz oświadczenia samej Skarżącej. Należy zatem, w ocenie Sądu I instancji, bez wątpienia stwierdzić, że przesłanka wspólnego zamieszkania rodzica pobierającego świadczenie wychowawcze z dzieckiem, na które to świadczenie przyznano, od tego dnia odpadła.
Dalej Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 24 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. W myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Skoro od 1 września 2019 r. małoletni, na którego przyznano świadczenie, nie zamieszkuje z wnioskodawczynią (Skarżącą), znaczy to, że pobierała ona to świadczenie nienależnie i zobowiązana jest do jego zwrotu, o czym prawidłowo rozstrzygnięto zakwestionowanymi decyzjami.
Odnosząc się do argumentacji skargi - Sąd I instancji wskazał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. W sprawach dotyczących świadczenia wychowawczego nie ma przesądzającego znaczenia rozstrzygnięcie sądu powszechnego w zakresie powierzenia wykonywania władzy rodzicielskiej, ani nawet ustalenia miejsca pobytu dziecka w miejscu zamieszkania danego rodzica - w sytuacji gdy faktycznie dziecko zamieszkiwało z drugim rodzicem. Jedną z podstawowych przesłanek przyznania świadczenia jest, jak wskazano, faktyczne wspólne zamieszkiwanie wnioskodawcy i dziecka, na które świadczenie jest wnioskowane. Organy administracji publicznej, realizując zadania w zakresie świadczenia wychowawczego, muszą zatem ustalić, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem przez jego rodziców. Miejsce faktycznego pobytu dziecka należy zaś odróżnić od miejsca jego zamieszkania w prawnym znaczeniu tego określenia. Art. 26 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (obecnie t.j. Dz. U. z 2023, poz.1610, dalej: "k.c.", "kodeks cywilny") mówi o prawnym miejscu zamieszkania, którym w stosunku do dziecka jest tzw. domicilium necessarium, tj. miejscem zamieszkania określonym ustawowo w zależności od miejsca zamieszkania innych osób bez względu na to, czy dziecko w rzeczywistości w danej miejscowości przebywa (E. Michniewicz-Broda, Komentarz do art. 26 Kodeksu cywilnego, Lex 2014). Istotą prawomocnego wyroku sądu rodzinnego jest określenie prawnego miejsca zamieszkania dziecka. Nie jest tak, że rodzic, który faktycznie zamieszkuje z dzieckiem i ponosi koszty jego utrzymania traci prawo do świadczenia wychowawczego dlatego, że w wyroku rozwodowym Sąd, będąc do tego prawnie zobowiązany, ustalił formalne miejsce zamieszkania dziecka u drugiego z rodziców, z którym faktycznie dziecko nie zamieszkuje. W konsekwencji nie może determinować oceny miejsca zamieszkania ukształtowana w tym aspekcie sytuacja dziecka określona np. w orzeczeniu rozwodowym, istotne pozostaje rzeczywiste (faktyczne) wspólne jego zamieszkiwanie z rodzicem lub opiekunem faktycznym bądź prawnym i pozostawanie na jego utrzymaniu (por. wyrok WSA w Warszawie z 8 kwietnia 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 1502/18, wyrok dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http:/orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako "CBOSA").
Dalej Sąd I instancji podniósł, że treść formularza wniosku Skarżącej z 15 lipca 2019 r. o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego (SW-1) w pkt 2 Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko/dzieci w wieku poniżej 18 roku życia, jest jednoznaczna: "Składam wniosek o świadczenie wychowawcze na następujące dziecko/dzieci zamieszkujące ze mną oraz pozostające na moim utrzymaniu (...)", gdzie Skarżąca wskazała, że składa wniosek na syna M. B. 29 lipca 2019 r. Skarżąca przedłożyła w organie odpis wyroku Sądu Okręgowego w [...] z 24 marca 2006 r., sygn. akt I C 1587/05 rozwiązującego jej małżeństwo przez rozwód, gdzie z w pkt 2 władze rodzicielską nad małoletnim M. B. powierzono obojgu rodzicom i ustalono, że dziecko będzie zamieszkiwało z matką. Co do zarzutu naruszenia obowiązków informacyjnych organu to zdaniem Sądu I instancji analiza akt sprawy nie pozostawia wątpliwości, iż Skarżąca została - z chwilą złożenia elektronicznego wniosku - pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Skuteczne złożenie wniosku (czy to podpisanego własnoręcznie, czy za pośrednictwem platformy elektronicznej) aktualizuje założenie, że wnioskodawca zapoznał się z pouczeniem zawartym w tym wniosku. Stosowne pouczenie zawarte zostało również w treści informacji organu I instancji z 23 sierpnia 2019 r. Skarżąca miała zatem świadomość tego, w jakich sytuacjach świadczenie nie przysługuje, jak również o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia. Analizując treść skierowanych do Skarżącej pouczeń, Sąd I instancji uznał, że Skarżąca została w jasny i skonkretyzowany sposób pouczona o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do świadczenia, w tym zmianie miejsca zamieszkania dziecka, na które przyznane zostało to świadczenie (pouczenie o treści art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.). Okoliczność, że Skarżąca poszukiwała stosownych pouczeń na stronie internetowej ośrodka, nawet jeśli okazały się one nieaktualne (choć przesłanka wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem jako warunkująca prawo do świadczenia wychowawczego nie zmieniła się), nie może mieć zatem wpływu na ocenę, że w sprawie dokonano prawidłowego pouczenia o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia.
W ocenie Sądu I instancji, zgodzić należy się również z organem odwoławczym, że tak doniosły fakt, jak zmiana miejsca zamieszkania jej syna, winien wzbudzić – w warunkach racjonalnie oczekiwanej przezorności świadczeniobiorcy - wątpliwość co do tego, czy świadczenie nadal Skarżącej przysługuje. Twierdzenie Skarżącej co do faktycznego wykorzystywania pobranego świadczenia na potrzeby dziecka, a także wykonywania nad nim władzy rodzicielskiej pomimo zmiany miejsca jego zamieszkania, nie miało wpływu na ocenę legalności zaskarżonej decyzji z powodu opisanego już wcześniej. Sprawowanie faktycznej opieki, wychowywanie i zaspakajanie potrzeb życiowych dziecka musi być połączone z faktycznego wspólnego zamieszkiwania dziecka ze świadczeniobiorcą. Z powyższych powodów, orzekającym w sprawie organom nie można skutecznie postawić zarzutu naruszenia wskazanych w skardze przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 6-9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 poz. 23, dalej: "k.p.a."). W ocenie Sądu I instancji - nie zaistniał w sprawie wskazywana w skardze podstawa do stosowania art. 7a § 1 k.p.a., bowiem nie zachodzą wątpliwości co do treści normy prawnej uzależniającej prawo do świadczenia wychowawczego od faktycznego zamieszkiwania z dzieckiem. Niezasadny okazał się również zdaniem Sądu I instancji, zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego. Organy prawidłowo zastosowały przepisy art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. W kontrolowanej sprawie Skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze, które jej nie przysługiwało za okres od 1 września 2019 r. do 31 maja 2020 r. w łącznej wysokości 4500 zł.
Sąd I instancji zważył także, że zaistniała w sprawie sytuacja faktyczna i prawna w pełni odpowiadająca dyspozycji art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Skarżąca pobrała bowiem świadczenie, za wskazany okres nienależnie i jest zatem obowiązana do jego zwrotu, bowiem za nienależnie pobrane świadczenie uważa się m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Zdaniem Sądu I instancji z pewnością Skarżąca mogłaby uniknąć tej konsekwencji gdyby niezwłocznie po zaistnieniu tak istotnej zmiany w sytuacji rodzinnej jak - zamieszkanie dziecka z ojcem - zgłosiła to niezwłocznie właściwemu organowi. Organy administracji nie naruszyły wskazanych w skardze przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 365 § 1 k.p.c., bowiem wbrew wywodom skargi nie miały one zastosowania w okolicznościach niniejszej sprawy administracyjnej i pozostają bez wpływu na wynik tej sprawy. Organy administracji w niniejszej sprawie nie rozstrzygały merytorycznie o kwestiach rozstrzyganych orzeczeniem sądu powszechnego lecz o konsekwencjach pobierania świadczenia publicznoprawnego - świadczenia wychowawczego w sytuacji utraty prawa do tego świadczenia, co pozostaje w ich kompetencji.
Nie stwierdziwszy istotnych wątpliwości w sprawie, o których mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. - Sąd I instancji oddalił również wniosek o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentów wskazanych w skardze – akt sprawy prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...] pod sygn. akt IlI Nsm 1624/19.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Skarżąca, zaskarżając go w całości i zarzucając:
1. naruszenie prawa materialnego, a w szczególności art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w zw. z art. 106, art. 95 § 1 i art. 97 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359, dalej: "k.r.o.") w zw. z art. 365 § 1 ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (obecnie t.j. Dz. U. z 2023, poz.1550, dalej: "k.p.c.") w zw. z art. 26 § 1 i 2 k.c., poprzez błędną wykładnię ww. przepisów i ustalenie, że decydujące znaczenie ma faktyczne miejsce przebywania dziecka, w sytuacji gdy przepisy prawa rodzinnego wprost uprawniają wyłącznie Sąd rodzinny do ustalania miejsca pobytu dziecka, pieczy nad dzieckiem, sprawowania opieki, a w przedmiotowej sprawie aż do dnia 9 czerwca 2020 r. obowiązującym było uregulowanie miejsca pobytu małoletniego przy matce, zawarte w wyroku rozwodowym stron, który to wyrok w myśl art. 365 § 1 k.p.c. był wiążący m.in. dla organów administracji publicznej, a Wójt oraz Kolegium jako organy administracji, winny ten wyrok stosować, nadto sama ustawa zawiera definicję osoby faktycznie sprawującej opiekę w oderwaniu od opieki sprawowanej przez rodzica, zatem organ błędnie zinterpretował stan prawny przedmiotowej sprawy, stwierdzające, że przesądzającym dla prawa do świadczenia jest miejsce faktycznego pobytu dziecka, w oderwaniu od obowiązujących uregulowań prawnych obowiązujących w tym zakresie, a zawartych w przepisach prawa rodzinnego oraz procedurze cywilnej;
2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść wyroku w postaci art. 6 k.p.a., w sytuacji gdy organy obu instancji oraz Sąd I instancji nie działały zgodnie z zasadą praworządności, skoro zaakceptowały ustalenia organu I instancji jako właściwego do ustalenia sprawowania opieki, z pominięciem sądu rodzinnego oraz wbrew prawomocnemu wyrokowi Sądu, wydanemu w tym zakresie;
3. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie w postaci art. 7 k.p.a. w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., w sytuacji braku działania organu w słusznym interesie obywatela, skoro Skarżąca w dalszym ciągu posiadała władzę rodzicielską, sprawowała opiekę nad dzieckiem i wydatkowała uzyskane środki ze świadczenia 500+ wyłącznie na uzasadnione potrzeby małoletniego, co udokumentowała w toku postępowania;
4. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie w postaci art. 7a k.p.a., poprzez niedostrzeżenie przez Sąd I instancji oraz organy obu instancji, że faktyczna zmiana miejsca pobytu dziecka, nie powoduje utraty prawa do świadczenia, skoro wciąż obowiązującym w tym zakresie jest prawomocny wyrok sądowy, a zatem przepisy, wbrew twierdzeniom Sądu oraz organów obu instancji budzą wątpliwości interpretacyjne, które nie zostały rozstrzygnięte na korzyść strony;
5. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie w postaci art. 8 k.p.a., poprzez brak prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie obywateli do organów władzy publicznej, w sytuacji braku stosowania przez organy obu instancji prawomocnego rozstrzygnięcia Sądu, wbrew zasadzie wyrażonej w art. 365 § 1 k.p.c.;
6. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie w postaci art. 9 k.p.a., gdyż jak słusznie uwypukliła Skarżąca już w odwołaniu od decyzji organu I instancji, informacja widniejąca na stronie internetowej Gminy, była przestarzała i nie wskazywała, iż w stanie faktycznym takim jak w przypadku Skarżącej świadczenie jest nienależne, zatem mimo zmiany przepisów ustawy, na którą organy obu instancji nie zwróciły uwagi, mimo że już organ I instancji nie dochował obowiązku informowania strony, wprowadzając stronę w błąd informacjami zawartymi na oficjalnej stronie internetowej, w sposób rażący naruszając art. 9 k.p.a.
Wobec powyższego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium i przekazanie
Kolegium sprawy do ponownego rozpoznania. Jednocześnie wniosła o zasądzenie kosztów postępowania oraz wniosła o wstrzymanie wykonalności zaskarżonej decyzji do czasu rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej.
Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z 11 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 293/22 odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna została rozpoznana na rozprawie stosownie do art. 181 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na rozprawie w składzie trzech sędziów, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.
Rozpoznana w tym zakresie skarga kasacyjna nie okazała się skuteczna.
Nie zostały także prawidłowo sformułowane zarzuty kasacyjne naruszenia przepisów postępowania. Skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia wyroku sądu I instancji, a nie decyzji organu administracji. Sąd I instancji nie prowadził postępowania wyjaśniającego w oparciu o przepisy k.p.a., nie ma także do niego zastosowania art. 6, 7, 7a, 8, 9 k.p.a. W uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 przyjęto, że przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które – zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną – zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych.
W niniejszej sprawie ustosunkowanie się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga wcześniejszego odniesienia się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego, od ich prawidłowej wykładni zależy bowiem zakres postępowania dowodowego.
Zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Jednocześnie w myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 tej u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładnia art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. w celu ustalenia nie warunków przyznania świadczenia wychowawczego, ale nienależnie pobranego świadczenia musi zatem uwzględniać cel przyznania świadczenia wychowawczego wynikający z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., tj. udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 maja 2022 r., sygn. akt I OSK 1929/21, źródło CBOSA). Intencją ustawodawcy było zatem powiązanie tej formy pomocy z pokryciem wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowaniem dzieci.
Sąd I instancji przyjął, że koniecznym warunkiem uzyskania przez rodzica prawa do świadczenia jest tworzenie rodziny z małoletnim i wspólne z nim zamieszkiwanie.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje osobom faktycznie ponoszącym koszty wychowania i opieki. Sąd I instancji nie dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., a w konsekwencji nie doszło również do niewłaściwego jego zastosowania. Trafne jest stanowisko Sądu, że rodzic nieponoszący wydatków związanych z wychowaniem dziecka rozumianym jako opieka nad nim i zaspokajanie jego potrzeb życiowych, nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia wychowawczego.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d., celem świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze nie jest świadczeniem przyznawanym dziecku, ale osobom ponoszącym wydatki w związku z wychowaniem dziecka, przez wydatki te nie można jednak rozumieć wynagrodzenia sprawującego opiekę za sprawowaną opiekę. Katalog podmiotów, które mogą uzyskać to świadczenie obejmuje rodzica. Podobnie jednak jak w przypadku pozostałych osób wymienionych w art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., świadczenie przysługuje pod warunkiem ponoszenia wydatków związanych z wychowaniem dziecka rozumianym jako opieka nad nim i zaspokajanie jego potrzeb życiowych. W przypadku rodziców obowiązek ten wynika z obowiązku alimentacyjnego względem dziecka. Skoro zatem celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka (podopiecznego), opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie rodzic, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi ponosić koszty związane ze sprawowaną faktycznie opieką, wychowywaniem, zaspokajaniem potrzeb.
W sprawie o sygnaturze I OSK 1133/19 (źródło CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny, w uzasadnieniu wyroku z 30 kwietnia 2020 r. wyjaśnił, że zawarta w tym przepisie norma określa cel wprowadzenia przez prawodawcę świadczenia wychowawczego – "częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych". Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, znalazło to również swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu projektu ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (druk VIII.216), gdzie w sposób wyraźny podniesiono, że "celem projektowanej ustawy jest przede wszystkim pomoc finansowa kierowana do rodzin wychowujących dzieci. Rodziny wychowujące potomstwo będą mogły otrzymać nowe świadczenie wychowawcze. Świadczenie skierowane będzie do rodzin wychowujących dzieci do 18. roku życia. Proponowane rozwiązanie ma zmniejszyć obciążenia finansowe rodzin związane z wychowywaniem dzieci, a tym samym zachęcać do podejmowania decyzji o posiadaniu większej liczby dzieci (...)". I dalej: "Istotą wprowadzanych projektowaną ustawą regulacji jest objęcie świadczeniem wychowawczym możliwie jak najszerszego zakresu osób posiadających na swoim utrzymaniu dzieci, realizując tym samym podstawowy cel, tj. wsparcie ekonomiczne rodzin, w szczególności tych zagrożonych ubóstwem, oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia".
Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela zatem pogląd wyrażony w powołanym wyroku NSA, jak również przywołany w jego uzasadnieniu pogląd doktryny, że konsekwencją uznania przez ustawodawcę, że świadczenie wychowawcze jest ściśle związane z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem i służyć ma częściowemu pokryciu wydatków związanych z jego wychowywaniem, było wprowadzenie regulacji, która uniemożliwiałaby uzyskanie świadczenia, gdy dziecko przestaje podlegać tym procesom (P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra, Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, Wrocław 2016, s. 116).
Ponadto należy wskazać, że nie każdy ustanowiony przez sąd rodzinny opiekun sprawujący pieczę nad dzieckiem może otrzymać świadczenie wychowawcze, a tylko taki, który sprawuje nad nim rzeczywistą opiekę, uczestniczy w jego wychowaniu i zaspokajaniu potrzeb i w związku z tym ponosi koszty wychowania (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1133/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1741/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2000/19, źródło CBOSA).
W świetle powyższych wywodów za niezasadne należało uznać zarzuty naruszenia art. 25 ust. 2 pkt 6, art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 2 pkt 10 u.p.p.w.d. w zw. z art. 106, art. 95 § 1 i art. 97 § 1 k.r.o. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 26 § 1 i 2 k.c.
Mając na uwadze powyższe rozważania oraz stan faktyczny niniejszej sprawy, za nieskuteczne należy uznać zarzuty naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów postępowania, tj. art. 6 k.p.a. (pkt 2 petitum skargi kasacyjnej), art. 7 k.p.a. w zw. z art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. (pkt 3 petitum skargi kasacyjnej), art. 7a k.p.a. (pkt 4 petitum skargi kasacyjnej), art. 8 k.p.a. (pkt 5 petitum skargi kasacyjnej) i art. 9 k.p.a. (pkt 6 petitum skargi kasacyjnej). Powyższe zarzuty są w istocie ściśle powiązane z zarzutem naruszenia prawa materialnego a ich konstrukcja wskazuje bowiem, że zarzucane Sądowi wadliwe stwierdzenie naruszeń w zakresie przepisów postępowania przed organami administracji jest następstwem uznania przeprowadzonej przez organy wykładni stosowanych przepisów prawa materialnego za niewłaściwą. Natomiast do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego odniesiono się już powyżej.
Wobec powyższego należy uznać, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.