I OSK 2860/19

I OSK 2860/19 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-12-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2019-10-23
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik /sprawozdawca/
Jolanta Rudnicka /przewodniczący/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
II SA/Bk 323/19 - Wyrok WSA w Białymstoku z 2019-08-01
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 125 § 1 pkt 1, art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Dz.U. 2018 poz 554
art. 30 ust. 2
Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 1 sierpnia 2019 r. sygn. akt II SA/Bk 323/19 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z dnia 9 kwietnia 2019 r. nr 406.311/E-11/VI/19 w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego. oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z 1 sierpnia 2019 r. sygn. akt II SA/Bk 323/19 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z 9 kwietnia 2019 r. nr 406.311/E-11/VI/19 w przedmiocie odmowy umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:
1. na podstawie art. 174 pkt 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.o.", przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego uzasadnia umorzenie ciążących na nim zobowiązań; skarżący jest osobą długotrwale bezrobotną, utrzymującą się z zasiłku, niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym; w jego sytuacji praktycznie nie jest możliwe podjęcie pracy, co oznacza, że nie będzie w stanie uregulować ciążącego na nim zobowiązania;
2. na podstawie art. 174 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, w sytuacji gdy skarżący wykazał, że postępowanie organów administracji publicznej oraz Sądu I instancji było dotknięte istotnymi wadami, w tym prowadzącymi do nieprawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie, to jest naruszenie:
1. art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy wynik postępowania jest zależy od rozstrzygnięcia sprawy toczącej się przed Sądem Okręgowym w Białymstoku V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych sygn. akt V U 201/19, w której ma zostać sporządzona opinia biegłego w przedmiocie ustalenia, czy A. A. jest całkowicie niezdolny do pracy i od kiedy istnieje ta niezdolność; stwierdzenie tej okoliczności powinno mieć wpływ na orzeczenie wydane w niniejszej sprawie;
2. art. 134 § 1 w związku z art. 141 § 4 P.p.s.a. przez niedokonanie przez Sąd I instancji pełnej oceny legalności zaskarżonego aktu i nieodniesienie się w uzasadnieniu wyroku do: zarzutów zgłoszonych wobec decyzji organu II instancji, argumentów podniesionych w skardze, argumentów przedstawionych w toku postępowania sądowego, a także wniosków dowodowych zgłaszanych w toku postępowania przed organami;
3. art. 141 § 4 P.p.s.a. przez powtórzenie w uzasadnieniu wyroku w całości argumentacji organów I i II instancji bez jednoczesnego przedstawienia własnego stanowiska w sprawie i odniesienia się do argumentów przedstawionych przez skarżącego; uzasadnienie wyroku nie zawiera stanowiska wobec części zarzutów skargi.
Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białymstoku z 9 kwietnia 2019 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Białegostoku z 25 marca 2019 r. nr DSR-FA.535.4.23.2019/U "i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania", a także zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Wniesiono również o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że przed Sądem Okręgowym w Białymstoku w sprawie o sygn. akt V U 201/19 toczy się postępowanie z udziałem skarżącego o rentę socjalną i rentę z tytułu niezdolności do pracy. Na potrzeby tego postępowania ma zostać sporządzona opinia biegłego na okoliczność ustalenia, czy skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy zarobkowej.
Wnoszący skargę kasacyjną powołał orzecznictwo sądowoadministracyjne, zgodnie z którym przy ocenie sytuacji dochodowej dłużnika należy mieć na uwadze nie tylko jego aktualną sytuację, ale również ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Niskie dochody lub ich nieuzyskiwanie oraz brak potencjalnej możliwości zatrudnienia pozwalają na przyjęcie, że nie jest możliwa spłata istniejącego zadłużenia. W niniejszej sprawie sytuacja skarżącego nie daje możliwości podjęcia pracy, w tym dorywczej, i zwiększenia dochodów. Skarżący posiada wykształcenie średnie techniczne, pracował głównie fizycznie. Z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS z 31 stycznia 2019 r. wynika, że "naruszona sprawność organizmu uniemożliwia wykonywanie pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, co skutkuje ustaleniem częściowej niezdolności do pracy". Ponadto, skarżący cierpi na [...] oraz [...]. Stan zdrowia skarżącego, uniemożliwiający mu podjęcie zatrudnienia, jest czynnikiem od niego niezależnym.
Następnie, wnoszący skargę kasacyjną zwrócił uwagę, że uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie oznacza, że może ona być dowolna. W szczególności, wymaga ona uzasadnienia odpowiadającego dyspozycji art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.". Uzasadnienie takiej decyzji powinno również realizować zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 K.p.a.
Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną, w sprawie istniały przesłanki do zawieszenia postępowania z uwagi na inne toczące się postępowanie, w którym sąd dopuścił dowód z opinii uzupełniającej biegłych z zakresu ortopedii, kardiologii i neurologii. Opinia biegłego stwierdzająca zdolność do pracy lub jej całkowity brak jest w niniejszej sprawie kluczowa, skoro w ocenie organu skarżący jest zdolny do podjęcia dorywczej pracy i dokonywania cyklicznej spłaty zadłużenia. Tymczasem, w toku postępowania skarżący przedłożył szereg dokumentów wskazujących na to, że nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej z uwagi na swój stan zdrowia, a ponadto, że nie posiada żadnego majątku, który mógłby spieniężyć w celu spłaty zaległości.
Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z 30 czerwca 2022 r. sygn. akt I OSK 2860/19 poinformował strony, że Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadza rozprawę wyłącznie zdalnie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, jeżeli wszystkie strony wyrażą na to zgodę. Jeżeli którakolwiek z wezwanych stron oświadczy, że nie ma możliwości technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej, sprawa zostanie skierowana na posiedzenie niejawne. Wobec powyższego, strony zostały wezwane do zajęcia stanowiska w przedmiocie rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Wnoszący skargę kasacyjną wyraził zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.
Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z 3 sierpnia 2022 r. sygn. akt I OSK 2860/19 skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).
Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
Jak wynikało z ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku, A. A. zwrócił się 5 marca 2019 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Białymstoku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego córki B. B., z uwagi na trudną sytuację osobistą i zdrowotną: brak pracy, brak dochodu, orzeczenie o niepełnosprawności.
Prezydent Miasta Białegostoku decyzją z 25 marca 2019 r. odmówił skarżącemu umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego w łącznej wysokości 12 190,90 zł z tytułu wypłaconych B. B. świadczeń z funduszu alimentacyjnego (pkt 1) oraz odmówił umorzenia w całości kwoty odsetek ustawowych za opóźnienie, które na dzień wydania decyzji wynosiły 2 966,65 zł (pkt 2). Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie organ wskazał, że co prawda skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą niepełnosprawną o stopniu umiarkowanym, korzystającą stale ze świadczeń pomocy społecznej, długotrwale bezrobotną, jednakże w jego trudnej sytuacji życiowej trudno dopatrzyć się szczególnie uzasadnionej (nadzwyczajnej) okoliczności.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białymstoku decyzją z 10 kwietnia 2019 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi A. A. stwierdził, że jest ona niezasadna.
Sąd I instancji wskazał, że zaskarżona decyzja ma charakter uznaniowy, co oznacza że nie stanowi naruszenia prawa materialnego odmowa przyznania ulgi nawet w przypadku dostrzeżenia przez organ nienajlepszej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, o ile organ przedstawi uzasadnienie dokonanego wyboru wykazujące brak arbitralności rozstrzygnięcia, a decyzję wyda po zebraniu w sposób właściwy materiału odwodowego i po przeanalizowaniu wszystkich dowodów. Zdaniem Sądu I instancji, zaskarżona decyzja nie przekroczyła granic uznania administracyjnego.
Sąd I instancji wyjaśnił, że ulga w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wtedy, gdy na skutek obiektywnych i wyjątkowych zdarzeń sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika nie pozwala na spłatę należności i nie ma nadziei na jej poprawę.
Sąd I instancji przyjął za prawidłowe ustalenia organów administracyjnych wskazujące, że skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy do 31 stycznia 2020 r. Z uwagi na stan zdrowia, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przyznanym do 30 września 2020 r. Skarżący utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego w wysokości 574,50 zł oraz dodatku mieszkaniowego w kwocie 127,16 zł. Do kancelarii komorniczej z tytułu alimentów dokonuje dobrowolnych wpłat w wysokości 60 zł miesięcznie. W ocenie Sądu, zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do wyprowadzenia wniosku o trwałej niemożności spłaty zaległości alimentacyjnych.
Jak stwierdził Sąd I instancji, postępowanie toczące się przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku w sprawie o sygn. akt V U 201/19 (z odwołania skarżącego od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy), nie może mieć wpływu na kontrolę legalności zaskarżonej decyzji. Sąd administracyjny dokonuje kontroli legalności decyzji na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie orzekania przez organy. Zdarzenia prawne mające miejsce po wydaniu ostatecznej decyzji nie mogą mieć więc wpływu na ocenę legalności decyzji. Natomiast, korzystny wyrok sądu powszechnego pozwoli stronie ponownie starać się o przyznanie ulgi w spłacie zaległości alimentacyjnych.
Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 174 P.p.s.a. Powołanie się na obie podstawy wymaga co do zasady rozważenia w pierwszej kolejności prawidłowości zarzutów procesowych, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony i nie doszło do istotnych uchybień procesowych, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego.
Wbrew pierwszemu z zarzutów skargi kasacyjnej, zaskarżony wyrok nie narusza art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Zawieszenie postępowania z przyczyny określonej w tym przepisie ma charakter fakultatywny, jako że ocena zasadności zawieszenia postępowania pozostawiona została uznaniu sądu, który wydając postanowienie w tej kwestii powinien rozważyć, czy w danym przypadku celowe jest wstrzymanie biegu sprawy. Skoro art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a. stanowi, że "sąd może" zawiesić postępowanie nie zaś, że "sąd zawiesza" postępowanie, to powstrzymanie się od zawieszenia przez Sąd I instancji postępowania nie może być uznane za naruszenie tego przepisu. Poza tym słusznie Sąd ten uznał, że wynik niniejszej sprawy nie zależy od wyniku postępowania toczącego się przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku w sprawie V U 201/19 (z odwołania skarżącego od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy). Prawidłowo zostało wyjaśnione skarżącemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że sąd administracyjny dokonuje kontroli legalności decyzji przez pryzmat stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie orzekania przez organy. Późniejsze zdarzenia prawne niż data wydania ostatecznej decyzji, nie mogą więc mieć wpływu na ocenę legalności decyzji. Korzystny dla strony wyrok Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie V U 201/19, pozwoli stronie na ponowienie starań o przyznanie ulg w spłacie zaległości alimentacyjnych. Od strony formalnej prawidłowo też odmowa uwzględnienia wniosku skarżącego o zawieszenie postępowania sądowego nastąpiła w formie postanowienia o odmowie zawieszenia postępowania wydanego na rozprawie i odnotowanego w protokole rozprawy (k. 47 akt sądowych).
Na uwzględnienie nie zasługuje też drugi zarzut skargi kasacyjnej – naruszenia art. 134 § 1 w związku z art. 141 § 4 P.p.s.a. Zarzucane nim naruszenie polega – zdaniem autora skargi kasacyjnej – na niedokonaniu przez Sąd I instancji pełnej oceny legalności zaskarżonego aktu oraz na nieodniesieniu się w uzasadnieniu wyroku do zarzutów i wniosków dowodowych zgłoszonych przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. został postawiony także osobno, jako pkt 3 skargi kasacyjnej, i zarzuca Sądowi I instancji powtórzenie argumentacji organów administracyjnych, bez przedstawienia własnego stanowiska w sprawie.
Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a.: "Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a."
Do naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. mogłoby dojść gdyby Sąd wyszedł poza granice tej sprawy lub gdyby nie dokonał kontroli decyzji w pełnym zakresie, tylko w części, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca. Ponadto brak związania zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że Sąd bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu. Oznacza to, że o naruszeniu normy wynikającej z powyższego przepisu można byłoby mówić, gdyby sąd wykroczył poza granice sprawy, w której została wniesiona skarga, albo - mimo wynikającego z tego przepisu obowiązku - nie wyszedł poza zarzuty i wnioski skargi, np. nie zauważając naruszeń prawa, które nie były powołane przez skarżącego, a które Sąd I instancji zobowiązany był uwzględnić z urzędu.
Sąd I instancji rozpoznając skargę niewątpliwie orzekał w granicach sprawy, oceniając postępowanie w zakresie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego, a zatem nie orzekał w granicach (w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym) innej sprawy niż ta, w której została wniesiona skarga.
W drugim zaś przypadku istotne jest to, że "strona nie może ograniczyć się do wytyku wyłącznie naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a., gdyż wówczas przepis ten nie może stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej. W takiej sytuacji strona zobowiązana jest powiązać art. 134 § 1 P.p.s.a. z takimi przepisami, których złamania przez organ administracji miał nie dopatrzyć się Sąd pierwszej instancji" (zob. wyrok NSA z 22 maja 2014 r. sygn. akt I OSK 782/13, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 134 § 1 P.p.s.a. jest tak skonstruowany, że powoływanie się w skardze kasacyjnej na jego naruszenie musi być zawsze powiązane z przywołaniem przepisu, którego naruszenia przez organy nie zauważył Sąd I instancji (por. wyrok NSA z 11 kwietnia 2007 r. sygn. akt II OSK 610/06, wyrok NSA z 19 czerwca 2013 r. sygn. akt I OSK 1353/12; wyrok NSA z 15 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1033/12). Tego wymogu autor skargi kasacyjnej nie dopełnił. Złamania omawianej normy nie powiązano z żadnymi przepisami, których naruszenie - zdaniem strony skarżącej kasacyjnie – Sąd I instancji powinien uwzględnić z urzędu.
Okoliczność, że Sąd I instancji przyjął, że orzeczenia organów administracyjnych są prawidłowe, a tym samym oddalił skargę, nie oznacza, że naruszył art. 134 § 1 P.p.s.a. Konieczne jest w tym miejscu zwrócenie uwagi, że skarga kasacyjna nie zawiera zarzutów naruszenia przepisów postępowania kwestionujących przyjęte przez Sąd I instancji ustalenia stanu faktycznego i ich ocenę. Naczelny Sąd Administracyjny przyjął zatem za w pełni miarodajny stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji. W tej sytuacji uprawnione jest stwierdzenie, że wszystkie istotne okoliczności w niniejszej sprawie zostały wyjaśnione.
W ramach zarzutu naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. nie można natomiast kwestionować dokonanej przez Sąd oceny ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia jego zgodności lub niezgodności z mającym zastosowanie w sprawie stanem prawnym, czy też prawidłowości dokonanej przez Sąd oceny działań organu administracji publicznej pod kątem zachowania przepisów procedur obowiązujących ten organ. W ramach zarzutu naruszenia art. 134 § 1 P.p.s.a. nie można skutecznie kwestionować prawidłowości zajętego stanowiska prawnego i wyrażonych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku poglądów.
Przechodząc do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., postawionego zarówno w powiązaniu z art. 134 § 1 P.p.s.a., jak i samodzielnie, należy przypomnieć treść tego przepisu. W myśl art. 141 § 4 P.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania.
Jak wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. może być skutecznie postawiony zasadniczo w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA z 15 lutego 2010 r. sygn. akt II FPS 8/09, wyrok NSA z 20 sierpnia 2009 r. sygn. akt II FSK 568/08). Za jego pomocą nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z tej normy prawnej. O naruszeniu tego przepisu można mówić w przypadku, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia jednego z ustawowych, wyżej wymienionych warunków. Wyrok sądu pierwszej instancji nie będzie poddawał się kontroli sądowoadministracyjnej w przypadku braku wymaganych prawem części (np. nieprzedstawienia stanu sprawy, czy też niewskazania lub niewyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia), a także wówczas, gdy będą one co prawda obecne, niemniej jednak obejmować będą treści podane w sposób niejasny, czy też nielogiczny, uniemożliwiający jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego i prawnego, stanowiącego podstawę kontrolowanego wyroku sądu (por. wyroki NSA z 15 czerwca 2010 r. sygn. akt II OSK 986/09; z 12 marca 2015 r. sygn. akt I OSK 2338/13).
Odnosząc powyższe do uzasadnienia zaskarżonego wyroku, należy stwierdzić przede wszystkim, że zarzut braku przedstawienia własnego stanowiska Sądu I instancji w sprawie jest gołosłowny. Analiza treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, że zawiera ono przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowiska strony przeciwnej, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Z wywodów Sądu wynika, dlaczego w jego ocenie nie doszło do naruszenia prawa wskazanego w skardze i jaki stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania. Sąd I instancji w dostateczny sposób wyjaśnił motywy podjętego rozstrzygnięcia. Polemika z ustaleniami Sądu I instancji i oceną stanu faktycznego dokonaną przez Sąd nie może sprowadzać się do zarzutu naruszenia powołanego przepisu. Oznacza to, że wskazane wyżej uchybienia w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie mogły być skutecznie podważane zarzutem naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Wyrok poddaje się kontroli, a jego merytoryczna poprawność nie mogła być podważana za pomocą zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a.
Dodatkowo należy wskazać, że przepis art. 141 § 4 P.p.s.a. nie nakłada na sąd obowiązku szczegółowego odnoszenia się do wszystkich wymienionych w skardze zarzutów, a jedynie do tych, które miały znaczenie dla sprawy. Stawiając zatem w skardze kasacyjnej zarzut pominięcia określonych zarzutów, konieczne jest precyzyjne ich wskazanie, a następnie powiązanie ich z uchybieniem stosownym normom prawnym oraz wykazanie wpływu tego naruszenia na wynik sprawy, tzn. wykazanie, że gdyby Sąd ich nie pominął, rozstrzygnięcie sprawy mogłoby być inne od kontrolowanego (por. wyrok NSA z 17 czerwca 2016 r. sygn. akt II OSK 2532/14). Odnotować należy, że wnoszący kasację wskazał wyłącznie ogólnie, zarówno w opisie naruszenia, jak i w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, które zarzuty podniesione w skardze zostały przez Sąd I instancji pominięte.
Naczelny Sąd Administracyjny nie może również uwzględnić zarzutu naruszenia prawa materialnego – art. 30 ust. 2 u.p.o. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Skarga kasacyjna wskazuje jako formę naruszenia powyższego przepisu wyłącznie niewłaściwe zastosowanie. Oznacza to, że jako konsekwencja przyjętego przez Sąd I instancji rozumienia prawa materialnego wytyczony został kierunek i zakres przeprowadzonego postępowania dowodowego.
Powyższy przepis wskazuje kryteria brane pod uwagę przez organ (sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy), ale uwzględnienie wniosku pozostawia do uznania organu, zobowiązanego do uwzględnienia zarówno słusznego interesu strony, jak i interesu społecznego. Z treści powołanego przepisu wynika również, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, co do zasady, że każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą normę prawną statuującą obowiązek zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń.
Wobec tego, sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Należy też podkreślić, że przy rozpoznawaniu tego typu spraw trzeba również mieć na względzie, że zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest się w stanie utrzymać samodzielnie. Trudna sytuacja materialna i życiowa rodziców nie zwalnia ich od obowiązku świadczenia na potrzeby dzieci. Rodzice są obowiązani dzielić się z dziećmi nawet bardzo niskimi dochodami. Zobowiązania o charakterze alimentacyjnym mają zatem charakter obligatoryjny. Wobec tego art. 30 ust. 2 u.p.o. powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Należy bowiem podkreślić, że zobowiązany ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jego dziecka alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Za taką wyjątkową, nadzwyczajną sytuację nie może być natomiast uznana sytuacja, będąca efektem działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji.
Wskazać także należy, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku świadczeń alimentacyjnych względem dziecka powinny uwzględniać, że obowiązek alimentacyjny ciąży na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka przez zapewnienie środków na jego utrzymanie, wychowywanie i kształcenie. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Podkreślić należy, za Sądem I instancji, że regulowana art. 30 ust. 2 u.p.o. decyzja posiada charakter uznaniowy. Dokonując zaś wykładni w/w przepisu i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są bowiem możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie na rynku lokalnym. Zatem ocena, czy przy podejmowaniu decyzji doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego, wymaga ustalenia właściwych proporcji pomiędzy kryterium interesu społecznego, a słusznym interesem jednostki.
Ze względu na uznaniowy charakter decyzji wydawanej w oparciu o art. 30 ust. 2 ww. ustawy, kontrola legalności takiego aktu dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu, czy przed podjęciem decyzji organ dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to więc – w ujęciu procesowym – kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jej zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Ponadto, tak zakreślona formuła decyzji wymaga dokładnego odniesienia się w jej uzasadnieniu do zgromadzonego materiału dowodowego oraz przekonującego wyjaśnienia przyczyn rozstrzygnięcia, co wynika z art. 107 § 3 K.p.a.
Należy przyznać rację Sądowi I instancji, że w niniejszej sprawie zgromadzono pełny materiał dowodowy pozwalający na poczynienie ustaleń. Ustalono bowiem ogólną sytuację finansową i życiową skarżącego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został on przez organy prawidłowo oceniony. Brak jest podstaw do kwestionowania rzetelności postępowania dowodowego i prawidłowości ustaleń stanowiących podstawę wydanych w sprawie decyzji odmawiających umorzenia przedmiotowych należności.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały wypłacone na skutek niedopełnienia przez skarżącego obowiązku alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej. Jak wynika z akt sprawy, skarżący ma lat 44, jest osobą rozwiedzioną, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkuje w lokalu socjalnym. Na podstawie orzeczenia ZUS Oddział w Białymstoku został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy do 31 stycznia 2020 r. Z uwagi na stan zdrowia legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przyznanym do 30 września 2020 r. Skarżący utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego w wysokości 574,50 złotych oraz dodatku mieszkaniowego w kwocie 127,16 złotych. Do kancelarii komorniczej z tytułu alimentów dokonuje dobrowolnych wpłat w wysokości 60 złotych miesięcznie. Przyjęte przez Sąd I instancji ustalenia organu oparte są o dowody z dokumentów, a wobec niepodważenia treści dokumentów przez stronę, nie mogą być uznane za ustalenia dowolne (decyzja o przyznaniu zasiłku stałego – k. 137 akt administracyjnych, decyzja o przyznaniu dodatku mieszkaniowego – k. 138 akt administracyjnych, orzeczenie komisji lekarskiej ZUS o częściowej niezdolności do pracy do 31 stycznia 2020 r. – k. 142 akt administracyjnych, orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności skarżącego do 30 września 2020r. – k. 143 akt administracyjnych, informacja o wysokości zadłużenia alimentacyjnego i wysokości odsetek na dzień 25 marca 2019 r. – k. 149 akt administracyjnych, zaświadczenie komornika sądowego o wysokości dokonywanych przez skarżącego wpłat tytułem alimentów – k. 131-132 akt administracyjnych, oświadczenie skarżącego o stanie majątkowym – k. 145 akt administracyjnych).
Zasadnie zatem Sąd I instancji zaakceptował ocenę organów administracyjnych co do ww. dowodów. Zasadnie też uznał, że okoliczności wskazane przez organ zostały udowodnione i przemawiają za odmową przyznania wnioskowanej ulgi. Dotyczy to: sytuacji skarżącego, która trafnie nie została uznana za sytuację wyjątkową na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, mających złą sytuację materialną, oceny, że skarżący mając umiarkowany stopień niepełnosprawności i częściową niezdolność do pracy może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej; kolejno oceny, że skarżący mając 44 lata jest w wieku pozwalającym na aktywizację zawodową i nie utracił całkowicie zdolności zarobkowania (do maja 2017 r. wykonywał pracę zarobkową), choćby w warunkach pracy chronionej, natomiast skarżący nie wykazał, że podejmował starania w kierunku zmniejszenia wysokości obowiązku alimentacyjnego ze względu na utratę swoich zdolności zarobkowych; dalej oceny, że ani status bezrobotnego, ani aktualny stan zdrowia, z powodu którego zaliczono skarżącego do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzony na stałe; i w końcu oceny, że całkowite umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego wraz z odsetkami oznaczałoby zamknięcie drogi do odzyskania należności alimentacyjnych, wypłaconych zastępczo za dłużnika, na którym ciąży ustawowy obowiązek płacenia alimentów na własne dziecko.
Z akt wynika więc, że w życiu skarżącego nie zaistniała żadna obiektywna sytuacja, na którą nie miał wpływu, bądź zdarzenie losowe, które utrudniałoby mu wywiązywanie się z obowiązku alimentacji. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualna sytuacja skarżącego przesądzała o braku możliwości spłaty zadłużenia.
Jak już wskazano powyżej, zła, czy też trudna sytuacja dochodowa, nie jest wystarczającą przesłanką do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o. Natomiast zwrot wypłacanych świadczeń stanowi podstawową zasadę pomocy państwa w tej dziedzinie i nie może być postrzegana jako dodatkowa uciążliwość, czy kara, ale jako zwrot świadczenia, które zostało wypłacone na rzecz osoby uprawnionej przez organ właściwy wierzyciela, wskutek niedopełnienia obowiązku alimentacji.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, słuszne jest stanowisko organów administracyjnych i Sądu I instancji, że brak jest w niniejszej sprawie przesłanek do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie kwestionując trudnego położenia skarżącego, wskazać trzeba, że ocena legalności zaskarżonych decyzji dokonana przez Sąd I instancji, jest prawidłowa.
Wobec powyższego uznać należy, że skarga kasacyjna nie mogła zostać uwzględniona, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. w związku z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, orzekł, jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 P.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261. Pełnomocnik skarżącego powinien złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku stosowny wniosek w tym przedmiocie.
Stosownie do art. 193 zdanie drugie P.p.s.a. uzasadnienie sporządzanego przez Naczelny Sąd Administracyjny wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Oznacza to, że sporządzone przez Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnienie wyroku może zostać zawężone wyłącznie do oceny tych aspektów prawnych, które świadczą o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej, z którego to uprawnienia Naczelny Sąd Administracyjny w rozpoznawanej sprawie postanowił skorzystać.