I OSK 2675/20

I OSK 2675/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-04-26
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-12-04
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Maciej Dybowski /przewodniczący sprawozdawca/
Maria Grzymisławska-Cybulska
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6100 Nabycie mienia państwowego z mocy prawa przez gminę
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1112/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2019-12-12
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 2018 poz 2096
art. 28
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
art. 2 ust. 1
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Protokolant: starszy asystent sędziego Krzysztof Ważny po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej X.Y. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Krakowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 grudnia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1112/19 w sprawie ze skargi X.Y. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w Krakowie na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 kwietnia 2019 r. nr DAP-WN-727-71/2017 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji I. prostuje oczywiste omyłki: 1. w rubrum zaskarżonego wyroku w ten sposób, że po słowach "ze skargi X.Y.", w miejsce słów "Sp. z o. o." wpisuje słowa "spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą"; 2. w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku na stronie: a. 1 (pierwszej) w wersach: 8 (ósmym) i 12 (dwunastym) od góry w ten sposób, że numer decyzji "GG.II.7242/1/128/947/91/Tj" każdocześnie zastępuje numerem "GG.II.7242/I/128/947/91/Tj"; w wersie 2 (drugim) od dołu po słowach "Wojewody Krakowskiego z dnia", datę "5 czerwca" zastępuje datą "30 września"; w wersie 6 (szóstym) od dołu liczbę "24" zastępuje liczbą "28"; b. 4 (czwartej) w wersie 7 (siódmym) od dołu w ten sposób, że po słowach "Wojewody Krakowskiego z", datę "5 czerwca" zastępuje datą "30 września"; II. skargę kasacyjną oddala
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2019 r. I SA/Wa 1112/19 (dalej wyrok I SA/Wa 1112/19) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P. sp. z o.o. [z siedzibą] w K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 18 kwietnia 2019 r. nr DAP-WN-727-71/2017 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:
Wojewoda Krakowski decyzją z dnia 30 września 1991 r. nr GG.II.7242/I/128/ 947/91/Tj (dalej decyzja z 30 września 1991 r.), na podstawie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 32 poz. 191 ze zm., dalej pwust), stwierdził nabycie przez Gminę Kraków z mocy prawa, nieodpłatnie własności nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów w jednostce ewidencyjnej [...] w obrębie nr [...] - działki nr [...], [...]- uregulowanej w księdze wieczystej Kw Nr [...], zgodnie ze sporządzonym spisem, opisanej w karcie inwentaryzacyjnej Nr 1 [, stanowiącej integralną część niniejszej decyzji; k. 6 akt Wojewody].
Pismem z 19 maja 2008 r. P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. (dalej skarżąca), reprezentowana przez adw. P.B., wniosła o stwierdzenie nieważności decyzji z 30 września 1991 r. w części dotyczącej działki ewidencyjnej oznaczonej nr [...] [k. 1-5 t. II akt Ministra].
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej Minister) decyzją Nr 87 z 24 lutego 2009 r. [nr DAP.O.32018-12/08/09/Ach] (dalej decyzja z 24 lutego 2009 r.) stwierdził nieważność decyzji komunalizacyjnej z 30 września 1991 r. nr GG.II.7242/I/128/947/91/Tj Wojewody Krakowskiego w części dotyczącej stwierdzenia nabycia przez Gminę Kraków działki ewidencyjnej nr [...] [k. 10-8 akt Wojewody; k. 53-55 t. II akt Ministra].
Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wystąpił Prezydent Miasta Krakowa. Postanowieniem z "24" [winno być "28"- uw. NSA] lutego 2011 r. nr DAP.GiK.757-106/10/LKa Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zawiesił przedmiotowe postępowanie, a następnie postanowieniem z 25 marca 2019 r. podjął zawieszone postępowanie [k. 63-65, 136-138, 142-142v t. II akt Ministra].
Decyzją z dnia 18 kwietnia 2019 r. nr DAP-WN-727-71/2017 (dalej decyzja z 18 kwietnia 2019 r.) Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji:
1. uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Nr 87 z 24 lutego 2009 r. nr DAP.O.32018-12/08/09/Ach;
2. umorzył postępowanie z wniosku "P." Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody Krakowskiego z 30 września 1991 r. nr "GG.II.7242/1/128/947/91/Tj" [winno być "GG.II.7242/I/128/947/91/Tj"; k. 6 akt Wojewody - uw. NSA], w części dotyczącej działki ewidencyjnej oznaczonej numerem [...].
W uzasadnieniu Minister wskazał, że materialnoprawną podstawą decyzji komunalizacyjnej Wojewody Krakowskiego z "5 czerwca" [winno być "30 września" - uw. NSA; k. 6 akt Wojewody] 1991 r. był art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, który stanowi: Jeżeli dalsze przepisy nie stanowią inaczej, mienie ogólnonarodowe (państwowe) należące do: 1) rad narodowych i terenowych organów administracji państwowej stopnia podstawowego [...] - staje się w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy z mocy prawa mieniem właściwych gmin.", tj. 27 maja 1990 r.
Organ nadzoru wyjaśnił, że stronami postępowania komunalizacyjnego (a w konsekwencji postępowania nadzorczego) są Skarb Państwa jako dotychczasowy właściciel mienia i właściwa gmina, wyjątkowo zaś inny podmiot, gdy wykaże, że przysługuje mu tytuł prawnorzeczowy do skomunalizowanej nieruchomości, który wykluczałby uznanie, że w dniu 27 maja 1990 r. prawo własności należało do Skarbu Państwa.
Po analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Minister zauważył, że wnioskująca o stwierdzenie nieważności decyzji P. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. nie przedstawiła żadnego dokumentu potwierdzającego jej tytuł prawnorzeczowy do skomunalizowanej działki nr [...].
Wyrokiem [częściowym] z dnia 25 lutego 2005 r., sygn. akt I C 1057/02/P (dalej wyrok I C 1057/02/P lub wyrok z 25 lutego 2005 r.) Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie, [...] w punkcie III. uzgodnił treść księgi wieczystej Kw Nr[...] prowadzonej dla działki nr: [...] obr. [...] o pow. 33a 01 m2 przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza Wydział Ksiąg Wieczystych w Krakowie, w ten sposób, że w dziale II tej księgi w miejsce dotychczasowego wpisu Gminy Kraków nakazano umieścić wpis o treści: "P." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. [k. 49-60 t. I akt Ministra]. Aktem notarialnym z 12 kwietnia 2007 r. Rep A Nr [...], [J.T. - działający w imieniu spółki pod firmą: P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. - jako jej wykazany przedstawiciel], przeniósł na spółkę pod firmą: P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - spółka komandytowa z siedzibą w K. własność działek - w tym działki nr [...] [k. 115-119 t. II akt Ministra]. Następnie P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - spółka komandytowa z siedzibą w K., przekształcona została w spółkę S. Sp. z o.o. spółka komandytowa z siedzibą w K.
Minister podkreślił, że dnia 19 maja 2008 r. wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej złożyła P. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., tzn. zbywca nieruchomości po dokonanej czynności prawnej w 2007 r. [k. 1-5 t. II akt Ministra]. Organ administracji winien wykluczyć z postępowania administracyjnego osobę zbywcy (prawa zbywalnego). Minister zauważył, że w chwili złożenia przez P. spółka z o.o. z siedzibą w K. wniosku o stwierdzenie nieważności ww. decyzji Wojewody Krakowskiego, w części dotyczącej działki ewidencyjnej oznaczonej nr [...], Spółka nie miała interesu prawnego w rozumieniu art. 28 kpa, a w przypadku, gdy organ podejmie czynności na skutek wniosku podmiotu nieuprawnionego i nie zostanie w toku postępowania konwalidowany brak wniosku od strony legitymowanej, postępowanie to podlega umorzeniu (art. 105 § 1 kpa), a w II instancji - na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa [k. 14-12 akt Wojewody= k. 149-151 t. II akt Ministra].
Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., reprezentowana przez adw. P.B., zarzucając decyzji z 18 kwietnia 2019 r. naruszenie:
1. art. 138 § 1 pkt 2 kpa przez jego niewłaściwe zastosowanie i uchylenie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji nr 87 z 24 lutego 2009 r., a w konsekwencji umorzenie postępowania administracyjnego z wniosku Spółki;
2. art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 kpa przez naruszenie przepisów postępowania mającego istotny wpływ na rozstrzygniecie sprawy, brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy z uwagi na niedostateczne ustalenie faktów i ich znaczenia według obowiązujących przepisów prawa i w zakresie uzasadnienia zaskarżonej decyzji, a to brak ustalenia losów prawnych działki gruntu mającej w dacie 27 maja 1990 r. oznaczenie geodezyjne nr [...], objętej księgą wieczystą KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie Wydział Ksiąg Wieczystych, stanowiącej integralną część decyzji od chwili jej przejęcia przez Skarb Państwa do jej rzeczywistego stanu prawnego i podstaw nabycia prawa własności przez Skarb Państwa;
3. art. 61 § 1 w zw. z art. 28 kpa przez ich błędne zastosowanie i uznanie, że skarżąca nie miała interesu prawnego we wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji Wojewody Krakowskiego z 30 września 1991 r. nr GG.II.7242/I/128/947/91/Tj, skoro w dniu 27 maja 1990 r. była jej właścicielem.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi rozwinięto podniesione w niej zarzuty (k. 2-7 akt I SA/Wa 1112/19).
W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie (k. 16-16v akt I SA/Wa 1112/19).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 1112/19 na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że kontroli Sądu w niniejszej sprawie nie podlega legalność komunalizacji, lecz jedynie umorzenie postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej z uwagi na brak po stronie skarżącej interesu prawnego.
W doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się jednolicie, że interes prawny ma charakter materialnoprawny. Jest on oparty na normach administracyjnego prawa materialnego, gdzie musi istnieć norma przewidująca w określonym stanie faktycznym i w odniesieniu do konkretnego podmiotu możliwość wydania określonego aktu. Mieć interes prawny w postępowaniu administracyjnym znaczy to samo, co wskazać przepis prawa materialnego powszechnie obowiązującego, na którego podstawie można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś własnej potrzeby albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danego podmiotu - strony postępowania (art. 28 kpa). Od tak pojmowanego interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, to jest sytuację, w której dany podmiot (osoba) jest wprawdzie bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, nie może jednak tego zainteresowania poprzeć przepisami prawa, mającego stanowić podstawę skierowanego żądania w zakresie podjęcia stosownych czynności przez organ administracji.
Postępowanie zakończone wydaniem kwestionowanej decyzji Wojewody Krakowskiego z "5 czerwca" [winno być "30 września" - uw. NSA] 1991 r. prowadzone było na podstawie art. 5 ust. 1 pwust. W trybie tego przepisu, jeśli nie istniały powody dla wyłączenia mienia z komunalizacji, organ był obowiązany stwierdzić nabycie jego własności przez właściwą gminę przy zaistnieniu warunków w nim wymienionych. Decyzja ta ma charakter deklaratoryjny. Stwierdza ona nabycie przez gminę mienia w takim zakresie, w jakim przysługiwało ono Skarbowi Państwa. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych słusznie przyjmuje się, że stronami postępowania komunalizacyjnego są Skarb Państwa jako dotychczasowy właściciel mienia i właściwa gmina, ponieważ postępowanie komunalizacyjne dotyczy interesu prawnego tych podmiotów. W powyższym postępowaniu organ rozstrzyga kwestię nabycia własności mienia Skarbu Państwa przez właściwą gminę wraz ze wszystkimi obciążeniami i prawami osób trzecich (art. 9 pwust). By uznać inny podmiot za stronę przedmiotowego postępowania niezbędne jest wykazanie przez ten podmiot posiadania interesu prawnego do udziału w tym postępowaniu. Innymi słowy, inne podmioty mogą brać udział w postępowaniu komunalizacyjnym, jeżeli wykażą się tytułem prawnorzeczowym do mienia będącego przedmiotem komunalizacji.
Zdaniem skarżącej prawomocny wyrok [częściowy] Sądu Rejonowego dla Krakowa Podgórza w Krakowie z 25 lutego 2005 r. sygn. akt I C 1057/02/P (utrzymany w mocy wyrokiem z 21 września 2005 r. sygn. akt II Ca 768/05 Sądu Okręgowego w Krakowie) uzgadniający treść wielu ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym przez umieszczenie w miejsce dotychczasowego wpisu Skarbu Państwa bądź Gminy Kraków jako właścicieli nieruchomości wpisu "P." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. (również w odniesieniu do przedmiotowej nieruchomości [działki nr [...]- pkt III sentencji wyroku I C 1057/02/P - uw. NSA]) i stwierdzenie nieważności orzeczenia o przejęciu nieruchomości na rzecz Państwa na podstawie przepisów o reformie rolnej, oznacza że nieruchomość nigdy nie stała się własnością Państwa, a tym samym nie mogła zostać skomunalizowana, a tytuł własności do niej przysługiwał w dacie 27 maja 1990 r. skarżącej spółce.
Sąd I instancji nie zgodził się ze stanowiskiem skarżącej.
Na zasadzie art. 2 ust. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. R.P. nr 4 poz. 17 ze zm., dalej dekret z 6 września 1944 r.), przejście na rzecz Skarbu Państwa własności wszystkich nieruchomości, określonych w tym artykule w punktach: b, c, d, i e, zatem również nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, należących do osób fizycznych lub prawnych, przekraczających określone normy obszarowe w przypadku przeznaczenia ich na cele reformy rolnej, następowało z mocy samego prawa. Stwierdzenie nieważności, w analizowanej sytuacji decyzji nacjonalizacyjnej, pozostawało bez wpływu na stan prawny ukształtowany mocą dekretu z 1944 r.
W sytuacji sporu, czy dana nieruchomość podpadała pod przepisy o reformie rolnej, ustalenia winny być czynione w postępowaniu szczególnym. Postępowanie to przewiduje § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 10 poz. 51 [, zm. z 1946 r. nr 34 poz. 215; z 1947 r. nr 72 poz. 456 - uw. NSA], dalej rozporządzenie).
W myśl utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego, dopiero wydanie decyzji deklaratoryjnej na zasadzie § 5 rozporządzenia stwierdzającej, że dana nieruchomość nie podpadała pod działanie regulacji zawartej w art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu o wprowadzeniu reformy rolnej, pozwalałoby przyjąć, że w analizowanym stanie faktycznym nie doszło do przejścia prawa własności na rzecz Skarbu Państwa "Majątku Ziemskiego [...]" (uchwała 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2011 r. I OPS 3/10 [ONSAiWSA2011/2/23]; wyroki: Sądu Najwyższego z 25.3. 1999 r. III RN 165/98, OSNAP 2000/3/90; [Sądu Apelacyjnego w Lublinie z] 15.10.2002 r. I ACa 423/02, Palestra 2004/3-4, s. "469" [winno być "269-275", z glosą aprobującą W. Szczepińskiego - uw. NSA]).
Dopiero wydana w ww. postępowaniu decyzja deklaratoryjna mogłaby stanowić dowód w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej, na okoliczność że kwestionowana decyzja rażąco naruszała art. 5 ust. 1 pkt 1 pwust, a jednocześnie dawała przymiot strony skarżącej w postępowaniu zarówno komunalizacyjnym, jak i w postępowaniu nieważnościowym
Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika brak takiej decyzji, co powoduje, że należy stwierdzić, że do czasu wykazania przez skarżącą, że sporna nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie można zakwestionować, że tak nie było. A w konsekwencji uznać, że to skarżącej, a nie Skarbowi Państwa przysługiwał tytuł prawny do przedmiotowej nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r.
W ocenie Sądu I instancji decyzja stwierdzająca nieważność decyzji z 27 lutego 1996 r. i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody Krakowskiego z 5 lipca 1993 r. odnośnie tego, że nieruchomość podpada pod działanie dekretu o przeprowadzaniu reformy rolnej, nie rozstrzyga definitywnie o tym, że Skarb Państwa nie nabył m.in. przedmiotowej nieruchomość. O tym czy dana nieruchomość podpadała czy też nie pod działanie dekretu stanowiło rozporządzenie Ministra Rolnictwa Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, które w § 6 przewidywało dopuszczalność złożenia przez osobę zainteresowaną wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działa[nia] postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dopóki taka decyzja nie zostanie wydana, brak jest podstaw do kwestionowania tytułu Skarbu Państwa, gdyż jak wskazano wyżej, skutek przejścia własności w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej następował z mocy prawa w dacie wejścia dekretu w życie, tj. 13 września 1944 r. [art. 21 zd. 1 dekretu w brzmieniu pierwotnym - uw. NSA].
Odnosząc się do wyroku Sądu wydanego w trybie art. 10 art. 10 [ustawy z 6 lipca 1982 r.] o księgach wieczystych i hipotece, dalej kwh, Sąd I instancji wyjaśnił, że sporna nieruchomość - zgodnie ze stanem na dzień 27 maja 1990 r. - stanowiła własność Skarbu Państwa. Wpis do księgi wieczystej - po myśli art. "6266" [winno być "6268 § 6"] kodeksu postępowania cywilnego - jest orzeczeniem sądu cywilnego, którego treść wiąże wszystkie inne sądy oraz organy. Dodatkowo - na zasadzie art. 3 ust. 1 kwh - domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Z tej przyczyny organ administracyjny nie ma możliwości, by w toku postępowania, jakie przed nim się toczy, dokonywać odmiennych ustaleń prawnych od tych, jakie wynikają z prawomocnych orzeczeń sądowych, w tym z wpisów dokonanych w księdze wieczystej. NSA w wyroku z 6.4. 1999 r. IV SA 2338/98, Lex 47173 wyjaśnił, a który to pogląd podzielił skład orzekający Sądu I instancji w niniejszej sprawie, zasada wyrażona w art. 3 kwh wyklucza jakąkolwiek kontrolę w postępowaniu administracyjnym, dotyczącą treści wpisów własności w tychże księgach (także wyrok NSA z 1.6.2016 r. I OSK 2100/14). Obalenie domniemania, wynikającego z tego wpisu, mogło nastąpić w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 1 kwh), co też nastąpiło. Powyższe pozostaje bez wpływu na komunalizację z uwagi na to, że w tym trybie mogą być uzgadniane jedynie wpisy aktualne, podczas gdy wpis dotyczący prawa własności Skarbu Państwa ma charakter historyczny a jedyną drogą dla wykazania jego nieprawidłowości jest proces o ustalenie prowadzony w trybie art. 189 kpc albo w trybie administracyjnym w oparciu o § 5 rozporządzenia. Wpis dokonywany w trybie art. 10 kwh następuje od chwili jego dokonania i nie działa wstecz.
W powoływanym przez skarżącą wyroku II Ca 768/05, Sąd Okręgowy uznał, że dokonując uzgodnienia treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości ani Sąd I [Rejonowy], ani Sąd Okręgowy nie zajął stanowiska w kwestii podpadania bądź nie [nieruchomości] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 6 września 1944 r. z uwagi na to, że rozstrzygnięcie takie należy wyłącznie do organu administracji, którym jest wojewoda.
Z tych wszystkich względów Sąd I instancji uznał za prawidłowe rozstrzygnięcie organu nadzoru umarzające postępowanie w niniejszej sprawie. Nie ulega wątpliwości, że skarżąca ani w dacie komunalizacji, ani w dacie złożenia wniosku o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności kwestionowanej decyzji komunalizacyjnej nie legitymowała się tytułem własności przedmiotowej nieruchomości. W dniu 27 maja 1990 r. tytuł własności przysługiwał Skarbowi Państwa, a w dacie złożenia wniosku w niniejszej sprawie [19 maja 2008 r.; k. 1-5 t. II akt Ministra] Spółka nie była już jej właścicielem wskutek przeniesienia własności [nieruchomości - działki nr [...]] w 2007 r. na inny podmiot.
Wprawdzie organ nadzoru w zaskarżonej decyzji nie odniósł się do wszystkich aspektów niniejszej sprawy skupiając się głównie na braku tytułu prawnego skarżącej w dacie składania wniosku o wszczęcie postępowania nieważnościowego, jednak uchybienie to pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu (k. 49, 58-65 akt I SA/Wa 1112/19).
Skargę kasacyjną wywiodła P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., reprezentowana przez adw. P.B., zaskarżając wyrok I SA/Wa 1112/19 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:
1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:
a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 157 § 2 w zw. z art. 28 i art. 61 § 1 28 kpa przez błędne ich niezastosowanie wskutek przyjęcia przez Sąd I instancji, że organ prawidłowo uznał, że wnioskodawca nie posiada przymiotu strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji komunalizacyjnej, a w świetle powołanych przez wnioskodawcę twierdzeń i dowodów było zasadne przyjęcie, że stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji może dotyczyć jego praw (wyrok NSA z 19.3.1997 r. III SA 1802/95, Lex 29911);
b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 365 i art. 366 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm., dalej kpc) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 i art. 105 § 1 kpa przez ich błędne zastosowanie w sprawie, polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, że Wojewódzki Sąd Administracyjny oraz orzekający w zaskarżonej decyzji organ administracji publicznej nie są związani prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z dnia 25 lutego 2005 r., sygn. akt I C 1057/02/P Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza w Krakowie, który w pkt III. uzgodnił z rzeczywistym stanem prawnym treść księgi wieczystej Kw Nr [...], prowadzonej dla działki nr: [...] obr. [...] o pow. 33a 01 m2 przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza Wydział Ksiąg Wieczystych w Krakowie, w ten sposób, że w dziale II tej księgi w miejsce dotychczasowego wpisu Gminy Kraków nakazał umieścić wpis o treści: "P." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., co potwierdził w swych orzeczeniach Sąd Okręgowy w Krakowie i Sąd Najwyższy;
c. art. 151 w zw. z art. 141 § 4 i art. 145 § pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 kpa polegające na nieprawidłowej kontroli przez WSA w Warszawie legalności decyzji Ministra, tj. błędnym uznaniu za odpowiadającą prawu i oddaleniu skargi, będącego skutkiem uznania, że nie zachodził w postępowaniu jurysdykcyjnym brak prowadzenia postępowania wyjaśniającego w kierunku ustalenia interesu prawnego wnioskodawcy, w tym m.in. brak wyjaśnienia wpływu ewentualnego stwierdzenia nieważności na prawa wnioskodawcy w oparciu o prawomocny wyrok z 25 lutego 2005 r., a uzasadnienie Sąd[u] I instancji w tym zakresie okazało się zbyt lakoniczne;
d. art. 151 w zw. z art. 145 § pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 i art. 105 § 1 kpa przez ich niewłaściwe zastosowanie, co doprowadziło Sąd do błędnego wniosku, że uchylenie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Nr 87 z 24 lutego 2009 r. znak DAP.O.32018-12/08/09/Ach, a w konsekwencji umorzenie postępowania administracyjnego wszczętego na wniosek Spółki odpowiada prawu;
e. art. 151 ppsa przez jego błędne zastosowanie i oddalenie skargi w sytuacji, kiedy zachodziły przesłanki do jej uwzględnienia.
Opisane uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wskutek ich zaistnienia Sąd I instancji oddalając skargę na decyzję administracyjną oparł swe rozstrzygnięcie na błędnych przesłankach, czego konsekwencję stało się nieuzasadnione przyjęcie, że w dniu 27 maja 1990 r. Skarb Pastwa a nie Spółka była właścicielem działki nr [...], co przesądziło zdaniem Sądu I instancji o braku dowodów podważających ten stan prawny, mimo prawomocnego wyroku z 25 lutego 2005 r. (pkt III) uzgadniającego treść księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym i niezwiązaniu Sądu I instancji tym wyrokiem, co doprowadziło do wniosku orzekający Sąd o zasadności uznania bezprzedmiotowości postępowania i konieczności uchylenia decyzji Ministra nr 87 z 24 lutego 2009 r. i umorzenia postępowania administracyjnego na zasadzie art. 138 § 1 pkt 2 kpa przez organ administracji państwowej.
2. prawa materialnego:
f. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 365 i art. 366 kpc przez ich błędne (niewłaściwe) zastosowanie w sprawie, polegające na nieuzasadnionym przyjęciu, że Sąd I instancji i orzekający w zaskarżonej decyzji organ administracji publicznej nie są związani prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z 25 lutego 2005 r., sygn. akt I C 1057/02/P, który w pkt III. uzgodnił z rzeczywistym stanem prawnym treść księgi wieczystej Kw Nr [...], prowadzonej dla działki nr: [...] obr. [...] o pow. 33a 01 m2 przez Sąd Rejonowy dla Krakowa-Podgórza Wydział Ksiąg Wieczystych w Krakowie, w ten sposób, że w dziale II tej księgi w miejsce dotychczasowego wpisu Gminy Kraków nakazał umieścić wpis o treści: "P." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K.;
g. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 157 § 2 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 365 i art. 366 kpc w zw. z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. nr 19 poz. 147 ze zm., dalej kwh) w zw. z art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 32 poz. 191 ze zm.) przez ich niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie) polegające na błędnym przyjęciu, że w dniu 27 maja 1990 r. Skarb Pastwa a nie Spółka była właścicielem działki nr [...], mimo prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z 25 lutego 2005 r., sygn. akt I C 1057/02/P, co potwierdził w swych orzeczeniach Sąd Okręgowy w Krakowie i Sąd Najwyższy, i w konsekwencji błędne uznanie w zaskarżonym wyroku, że Minister zasadnie umorzył postępowanie w sprawie;
h. art. 9 Konstytucji RP w wz. z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r. nr 36 poz. 175/1 ze zm.) w zakresie, w jakim zaskarżona decyzja pozbawia stronę ochrony nabytego mienia i prawa majątkowych nabytych w 1918 r. do działki gruntu nr [...] i potwierdzonego prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z 25 lutego 2005 r. i Sądu Okręgowego w Krakowie z 21 września 2005 r. od którego skargi o wznowienie zostały oddalone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Krakowie z 22 listopada 2018 r. II Ca 166/12.
Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnego w Warszawie do ponownego rozpoznania; zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego od organu administracyjnego na rzecz skarżącej (k. 73-94 akt I SA/Wa1112/19).
Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.
Na rozprawie dnia 26 kwietnia 2024 r. nikt się nie stawił, mimo prawidłowego powiadomienia o rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).
W sprawie nie zachodzą przesłanki skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 pkt 1-6 ppsa, zatem należy ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów zawartych w podstawach skargi kasacyjnej.
Nie jest dopuszczalne przemienne (bez zachowania koniecznej odrębności obu podstaw skargi kasacyjnej) przytaczanie ich na poparcie argumentacji pomijającej rozdzielność tych podstaw (wyrok NSA z 21.2.2005 r. GSK 1310/04, akceptowany przez J. Drachala, A. Wiktorowską, R. Stankiewicza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2023, s. 874, nb 5, 6).
Zarzuty skargi kasacyjnej w części, w której Autor skargi wskazał jako wzorce kontroli: "art. 151 w zw. z art. 141 § 4 i art. 145 § pkt 1 lit. c ppsa [...]" (pkt 1.c); "art. 151 w zw. z art. 145 § pkt 1 lit. c ppsa [...]"(pkt 1.d); "art. 151 w zw. z art. 145 § pkt 1 lit. a ppsa [...]"(pkt 2.f i 2.g petitum skargi kasacyjnej) zostały w tej części sformułowane nieprawidłowo z uwagi na niespójność przepisów, których stwierdzenia naruszenia dopatruje się skarżący kasacyjnie (art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c bądź art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa) - przepisy te zawierają przeciwstawne normy wynikowe i jako takie nie mogą pozostawać ze sobą w związku). Błąd ten ma charakter jedynie konstrukcyjny, i nie uniemożliwia dokonania kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku, bowiem istota każdego z tych zarzutów pozwala Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu prawidłowo zidentyfikować normę odniesienia.
Autor skargi kasacyjnej dokonał rozdzielenia zarzutów materialnoprawnych od zarzutów procesowych, lecz rozdzielenie to nie było konsekwentne. Mimo wskazania różnych wzorców kontroli, Autor skargi kasacyjnej w istocie wskazywał te same naruszenia, kwalifikując je "z daleko idącej ostrożności procesowej" (s. 9 akapit 4 skargi kasacyjnej) w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (zarzut 1.b), by następnie przywołać je w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (zarzut 2.f i 2g petitum skargi kasacyjnej), mimo że z uzasadnienia (pkt IV s. 9-16 skargi kasacyjnej i przywołanych wyroków wynika, że Autor skargi kasacyjnej opowiada się zakwalifikowaniem wzorców kontroli z art. 365 i art. 366 kpc jako przepisów prawa materialnego. Tak też kwalifikuje te przepisy orzecznictwo NSA i doktryna (wyroki NSA z: 22.3.2005 r. FSK 1437/04; 3.6.2008 r. I OSK 1269/07, aprobowane przez H. Knysiak-Molczyk, Skarga kasacyjna w postępowaniu sądowoadministracyjnym, LexisNexis 2010, s. 222, przypis 20). Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie pogląd ten podziela.
Zaskarżony wyrok nie narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 365 i art. 366 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeksu postępowania cywilnego (Dz.U. "nr 43 poz. 296" [winno być "2018 r. poz. 1360 - uw. NSA] ze zm., dalej kpc) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 i art. 105 § 1 kpa ani art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 365 i art. 366 kpc w zw. z art. 157 § 2 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (w brzmieniu Dz.U. z 2001 r. nr 124 poz. 1361, zm. nr 125 poz. 1368, nr 110 poz. 1189; z 2002 r . nr 169 poz. 1387; z 2003 r. nr 42 poz. 363; z 2004 r. nr 172 poz. 1804, dalej kwh) w zw. z art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 32 poz. 191 ze zm.) - (zarzuty 1.b, 2.f, 2.g petitum skargi kasacyjnej). Art. 365 § 2 kpc był w kontrolowanej sprawie nierelewantny, przeto Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku w oparciu o wzorce: art. 365 § 1 (wskazany na s. 9 w punkcie IV uzasadnienia skargi kasacyjnej) i art. 366 kpc, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji (Dz.U. z 2018 r. poz. 1360 ze zm.; tempus regit actum).
W doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalonym jest pogląd, że wyrok sądowy jest oświadczeniem woli i wiedzy sądu (K. Knoppek, Dokument w procesie cywilnym, Poznań 1993, s. 90-91 ; wyrok NSA z 7.7.2016 r. I OSK 2816/14).
Sąd I instancji prawidłowo ustalił treść oświadczeń wiedzy i dokonał prawidłowej wykładni oświadczeń woli zawartych w sentencjach obu wyroków: I C 1057/02/P i II Ca 768/05, uwzględniwszy wypowiedzi Sądów powszechnych, przedstawione w uzasadnieniach: wyroku częściowego Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie z 25 lutego 2005 r., sygn. akt I C 1057/02/P, od którego apelację pozwanych oddalił wyrokiem z 21 września 2005 r. II Ca 768/05 Sąd Okręgowy w Krakowie, jako dokumentów urzędowych (art. 244 § 1 kpc; T. Ereciński w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, T. II, Wolters Kluwer 2016, a. 342, uw. 23 i 24, i aprobowane przez Komentatora orzecznictwo, i art. 76 § 1 kpa; B. Adamiak w: B. Adamiak/J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2022 s. 548 nb 5). Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał trafnej wykładni wyroków I C 1057/02/P i II Ca 768/05, z uwzględnieniem całości sentencji obu wyroków i ich uzasadnień, i w kontekście normatywnym regulacji prawnych, w jakich doszło do ich wydania.
W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy Sąd Rejonowy jednoznacznie wskazał: "[...] pozwani [Skarb Państwa - Prezydent Miasta Krakowa i Gmina Kraków - uw. NSA; k. 49 t. I akt Ministra] nie wykazali aby kiedykolwiek została wydana decyzja wojewódzkiego urzędu ziemskiego, na podstawie której Skarb Państwa przejął nieruchomości powoda, Sąd prowadzący niniejsze postępowanie przyjął, że nie została ona nigdy wydana. Taki wynik postępowania powoduje, iż w ocenie Sądu wobec braku wydania decyzji administracyjnej nie powstały skutki cywilnoprawne powodujące przejście prawa własności na rzecz pozwanego Skarbu Państwa, a zatem także na rzecz pozwanej Gminy Kraków ([...] Skarb Państwa nigdy skutecznie nie nabył własności spornych nieruchomości) a wpis Skarbu Państwa do ksiąg wieczystych nastąpił na podstawie zaświadczenia niemającego żadnego umocowania w uprzednio wydanej decyzji administracyjnej. Nie miały z kolei żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy twierdzenia strony powodowej, iż nieruchomości przejęte na rzecz Skarbu Państwa nie spełniały kryteriów określonych w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, a także rozważania na temat legalności wspomnianego dekretu, ponieważ badanie tych kwestii daleko przekroczyłoby zakres kognicji sądu cywilnego, a kwestia czy grunty znacjonalizowano zgodnie z przepisami dekretu, czy też nie, powinna być wyjaśniona jedynie w drodze postępowania administracyjnego [...]" (s. 9 uzasadnienia wyroku I C 1057/02/P; k. 60 t. I akt Ministra). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy Sąd II instancji jednoznacznie wskazał: "[...] Sąd Okręgowy w pełni podziela pogląd Sądu I instancji zarówno w kwestii ustaleń faktycznych jak i wykładni przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6 września 1944 r. Zgodnie z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, orzekanie czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej [...] należało do organu administracji państwowej, który rozstrzygał te sprawy w drodze decyzji. Słusznie zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 marca 1999 r. sygn. akt III RN 165/98, iż w świetle obowiązujących ówcześnie przepisów prawnych w sprawach, czy dana nieruchomość podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ówczesne wojewódzkie urzędy ziemskie obowiązane były do wydania stosownej decyzji administracyjnej. Dopiero w nawiązaniu do tej decyzji wydawały następnie stosowne zaświadczenie, które miało stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej. Sąd Okręgowy w pełni podziela rozważania prawne Sądu I instancji w kwestii rozkładu ciężaru dowodowego w niniejszej sprawie. Skoro bowiem strona pozwana opierała swoje stanowisko w sprawie na skutkach prawnych wypływających z decyzji administracyjnej wydanej przez stosowne organy administracji, to fakt istnienia tej decyzji powinna była wykazać. [...] Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 27.09.1991 r. III CZP 90/91, sąd powszechny nie jest powołany do samodzielnego rozstrzygania kwestii, czy dana nieruchomość podpada pod działanie wymienionego przepisu [art. 2 ust. 1 lit. e - uw. NSA] dekretu. Dlatego zarówno Sąd I instancji jak i Sąd Okręgowy nie zajął stanowiska w tej kwestii mimo, iż obie strony postępowania kierowały swoją aktywność procesową na udowadnianie tegoż faktu. Rozstrzygnięcie takie w dalszym ciągu należy bowiem do organu administracji, którym jest w odniesieniu do orzekania na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wojewoda (s. 9 uzasadnienia wyroku II Ca 768/05; k. 70 t. I akt Ministra.
W rzeczywistości prawomocny wyrok częściowy I C 1057/02/P, od którego apelację oddalono wyrokiem II Ca 768/05, podjęty na podstawie art. 10 ust. kwh (w brzmieniu Dz.U. z 2001 r. nr 124 poz. 1361, zm. nr 125 poz. 1368, nr 110 poz. 1189; z 2002 r . nr 169 poz. 1387; z 2003 r. nr 42 poz. 363; z 2004 r. nr 172 poz. 1804, obowiązującym w dniu wydania obu ww. wyroków Sądów powszechnych), nie wiąże co do tego, kto był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu 27 maja 1990 r. (art. 5 ust. 1 in fine w zw. z art. 40 in princ. pwust).
W doktrynie wskazuje się, że treść wynikająca z art. 365 i 366 oraz wzajemne relacje między nimi należą jednocześnie do najbardziej kontrowersyjnych problemów polskiej procesualistyki (P. Grzegorczyk w: red. T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, LexisNexis 2016, t. II s. 690, uw. 1). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy należy podnieść, że w głosach nauki polskiej widoczna jest aprobata dla przeważającej współcześnie teorii wykluczającej oddziaływanie wyroku na sferę prawa materialnego (W. Siedlecki w: red. Z. Resich, W. Siedlecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, W. Pr. 1975 t. 1, s. 570, uw. 1; P. Grzegorczyk - op. cit., s. 696, uw. 7).
Mimo niejednolitości poglądów w doktrynie i orzecznictwie, za utrwalony należy uznać pogląd, że treść prawomocności materialnej wyroku sądu powszechnego ujawnia się w innych postępowaniach niż to, w którym orzeczenie wydano, uniemożliwiając odmienne rozstrzygnięcie tej samej sprawy (P. Grzegorczyk - op. cit., s. 693, uw. 3). Pozytywny aspekt prawomocności materialnej - moc wiążąca - zakłada tożsamość stron przy jednoczesnym braku tożsamości przedmiotu procesu. Oddziaływanie prawomocności sprowadza się w konsekwencji do tego, że sąd w kolejnym postępowaniu obowiązany jest przyjąć, że istotne z punktu widzenia zasadności żądania zagadnienie kształtuje się tak jak to zostało ustalone w prawomocnym wyroku (P. Grzegorczyk - op. cit., s. 694, uw. 5). Do orzeczeń korzystających z prawomocności materialnej należy zaliczyć w pierwszej kolejności wyroki rozstrzygające sprawę co do istoty w procesie, niezależnie od sposobu ustosunkowania się sądu do powództwa i bez względu na zakres rozstrzygnięcia (P. Grzegorczyk - op. cit., s. 696, uw. 8). Rozstrzygnięcie o żądaniach stron sąd zamieszcza w sentencji wyroku. Powagą rzeczy osądzonej objęta jest treść sentencji, atrybutu tego pozbawione jest uzasadnienie. Uzasadnienie może być pomocne do ustalenia tego, o jakim żądaniu i w związku z jaką podstawą faktyczną rozstrzygnięto (P. Grzegorczyk - op. cit., s. 701, uw. 14). Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie opowiada się za wąskim ujęciem granic mocy wiążącej wyroku. Za takim ujęciem tych granic w niniejszej sprawie przemawia przede wszystkim to, że zarówno Sąd Rejonowy, jak i Sąd Okręgowy, wprost w uzasadnieniach wskazały, że bezpośrednim przedmiotem rozstrzygnięcia (P. Grzegorczyk - op. cit., s. 704-705, uw. 17) nie było rozstrzygnięcie, czy przedmiotowa nieruchomość spełniała, czy nie spełniała kryteria nacjonalizacji na podstawie dekretu z 6 września 1944 r., bowiem rozstrzygnięcie tego zagadnienia było - od dnia wejścia w życie rozporządzenia z 1 marca 1945 r. (Dz.U. z 1945 r. nr 10 poz. 51, zm. z 1946 r. nr 34 poz. 215; z 1947 r. nr 72 poz. 456, dalej rozporządzenie), w dniu 27 maja 1990 r. i w dniach wyrokowania oboma wyrokami Sądów powszechnych (odpowiednio - 25 lutego 2005 r. i 21 września 2005 r.), i pozostaje do dnia dzisiejszego - wyłączną kompetencją właściwych organów administracji publicznej, na podstawie § 5 rozporządzenia (uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 13. 10.1951 r. sygn. akt C 427/51, OSN 1953/1/1; uchwały siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjny z: 5.6.2006 r. I OPS 2/06 - ONSAiWSA 2006/5/123; 10.1.2011 r. I OPS 3/10).
W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego i w doktrynie jednoznacznie wskazuje się, że z chwilą złożenia wniosku przez właściciela nieruchomości, wyłącznie decyzja wydana na podstawie § 5 rozporządzenia rozstrzyga o tym, czy dana nieruchomość podpadała pod art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. e dekretu z 1944 r. i to w brzmieniu pierwotnym (Dz.U. z 1944 r. nr 4 poz. 17), bowiem owo nabycie z mocy prawa nastąpiło w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia w życie dekretu w brzmieniu pierwotnym (F. Longchamps, Prawo agrarne, Gebethner i Wolff 1949, s. 47-48, uw. 5). Istota postanowień dekretu z 6 września 1944 r. polegała na przejściu określonych nieruchomości [ziemskich o charakterze rolniczym] na własność Skarbu Państwa z dniem ogłoszenia tego dekretu i nie było podstaw do przejęcia na podstawie tego dekretu na własność Skarbu Państwa nieruchomości w innym, późniejszym terminie (uzasadnienie uchwały I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/ 23 s. 53-54). Nabycie z mocy prawa nieruchomości [ziemskich o charakterze rolniczym] na własność Skarbu Państwa nie wymagało wydania jakiejkolwiek decyzji (jak to nietrafnie podniesiono w uzasadnieniach wyroków I C 1057/02/P i II Ca 768/05 - nie sposób było zatem sprostać ciężarowi dowodu w tej materii - art. 6 kc w zw. z art. 10 ust. 1 kwh). Decyzja w trybie § 5 rozporządzenia była wydawana wyłącznie na wniosek byłego właściciela znacjonalizowanej w trybie dekretu nieruchomości (wyroki NSA z: 23.8.2006 r. I OSK 771/05; 1.7.2009 r. I OSK 1259/08; 3.3.2016 r. I OSK 2748/15; 21.7.2017 r. I OSK 2556/12; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7.9.2023 r. I SA/Wa 1152/23, cbosa). Wyrok I OSK 2748/15 zapadł w sprawie ze skargi kasacyjnej Gminy Miejskiej Kraków i Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Krakowa przy udziale P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K.
Pogląd o deklaratoryjnym charakterze decyzji wydanej na podstawie § 5 rozporządzenia podtrzymuje orzecznictwo NSA i Sądu Najwyższego (przykładowo: wyrok NSA z 4.12.2019 r. I OSK 4302/18, cbosa; wyrok SN z 9.8.2016 r. II CSK 760/15, Lex 2107094).
Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z 29.7.1993 r. III CZP 64/93, OSNC 1993/12/209 (dalej uchwała III CZP 64/93) stwierdził, że aczkolwiek art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. nr 32 poz. 191 ze zm.) wywołuje skutki cywilnoprawne (przejście prawa własności) następuje z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie ustawy, to z faktu, że stwierdzenie nabycia własności należy do wyłącznej kompetencji organu administracji wynika, iż do wylegitymowania się przez osobę, która powołuje się na takie nabycie własności nieruchomości, konieczne jest okazanie takiej decyzji. Umożliwia ona ukształtowanie stosunków cywilnoprawnych. Dopiero ona stwierdza bowiem autorytatywnie, że w odniesieniu do konkretnej gminy (podmiotu) powstały skutki określone w art. 5 ust. 1 in fine ustawy komunalizacyjnej. Jest to akt deklaratoryjny, w którym tkwi sui generis element konstytutywny, dopiero bowiem od chwili wydania takiej decyzji gmina może skutecznie powołać się na swoje prawo.
Stanowisko to doktryna uznaje za w pełni przydatne dla oceny skutków prawnych uwłaszczenia państwowej osoby, a w szczególności trybu uwłaszczenia określonego w art. 2 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. nr 79 poz. 464 ze zm.; G. Bieniek, Z. Marmaj, Ustawa gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Komentarz, ZCO 1995, s. 330, uw. 4).
Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale I OPS 3/10 stwierdził, że § 5 rozporządzenia może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej cześć wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, według którego decyzja administracyjna wydana na podstawie § 5 rozporządzenia, stwierdzająca że określony grunt nie wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ma charakter deklaratoryjny i wywiera skutek rzeczowy (w tym sensie, że stwierdza, iż prawo własności przysługiwało pierwotnemu właścicielowi bez konieczności powrotnego przeniesienia tego prawa). Taka decyzja stanowi wyłączną podstawę do uzyskania przez byłych właścicieli lub ich spadkobierców wiedzy, że Skarb Państwa nie nabył z mocy prawa własności nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (wyroki Sądu Najwyższego z: 22.11.2012 r. II CSK 128/12, OSNC 2013/6/79; 28.3.2019 r. I CSK 41/18, Lex 2652492). Ostateczna decyzja stwierdzająca, że określona nieruchomość nie wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 1944 r. przesądza o tym, że przejście gruntu na własność Skarbu Państwa nie nastąpiło z mocy prawa (dekretu).
W sprawie kontrolowanej wyrokiem I OSK 2675/20 decyzja taka nie zapadła.
Reforma rolna dokonana dekretem z 6 września 1944 r. była nacjonalizacją (a nie wywłaszczeniem; s. 6 wers ostatni uzasadnienia wyroku I C 1057/02/P) określonej kategorii dóbr (nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym), w wyniku której przejście własności nastąpiło ex lege i nie wymagało wydania orzeczenia administracyjnego (J. Majorowicz w: red. Z. Resich, J. Ignatowicz, Kodeks cywilny. Komentarz, W. Pr. 1972, t. 1, s. 307-308, uw. 2, A.1.; J. Ignatowicz, Prawo rzeczowe, W.Pr. PWN 1998 r., s. 118, § 19 pkt II; S. Rudnicki w: Roszczenia związane z nacjonalizacją nieruchomości, w: G. Bieniek, S. Rudnicki, aktualizacja M. Gdesz, Nieruchomości. Problematyka prawna, LexisNexis 2013, s. 625, uw. 2). Podstawą wpisu prawa własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej nie była decyzja, lecz zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego (art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej - Dz.U. nr 39 poz 333) a następnie wojewody stwierdzające, że nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13 ze zm.; S. Breyer w: red. W. Święcicki, Prawo cywilne z orzecznictwem, literaturą i przepisami związkowymi, W. Pr. 1958, t. II, s. 294-295, uw. 8; S. Rudnicki, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz. LexisNexis 2010 r., s. 196-197, uw. 12 tiret pierwsze do art. 31 kwh). Z powyższych względów zaświadczenie będące podstawą wpisu prawa własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej nie musiało być poprzedzone decyzją; zaświadczenie nie musiało mieć "umocowania w uprzednio wydanej decyzji administracyjnej", jak to podnosił Sąd Rejonowy (s. 9 uzasadnienia wyroku I C 1057/02/P).
Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie w pełni podziela pogląd, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej i rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 10, poz. 51, zm. z 1946 r. nr 34 poz. 215; z 1947 r. nr 72 poz. 456) nie przewidywały działania organów z urzędu w sprawie wyłączenia nieruchomości spod działania postanowień art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Inicjatywa wszczęcia postępowania w sprawie regulowanej § 5 i 6 rozporządzenia należała wyłącznie do uprawnionej strony. W ówczesnej doktrynie wskazywano, że "Decyzje wydane na wniosek i z urzędu różnią się od siebie tym, że pierwsze dochodzą do skutku wyłącznie na wniosek strony, np. wywłaszczenie, drugie natomiast takiego wniosku nie wymagają" (B. Graczyk, Postępowanie administracyjne. Zarys systemu z dodaniem tekstów podstawowych przepisów prawnych, W.Pr. 1953, s. 131).
Z tych przyczyn prawomocny wyrok I C 1057/02/P Sądu Rejonowego dla Krakowa-Podgórza w Krakowie, od którego wyrokiem II Ca 768/05 Sąd Okręgowy w Krakowie oddalił apelację, nie wiązał Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Sądu I instancji jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie I OSK 2675/20 w zakresie rozstrzygnięcia, że P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. legitymowała się tytułem prawnorzeczowym do nieruchomości stanowiącej działkę nr [...], a Sądy powszechne w obu ww. wyrokach nie orzekły, czy "grunty znacjonalizowano zgodnie z przepisami dekretu, czy też nie" (s. 9 uzasadnienia wyroku I C 1057/02/P; s. 9 uzasadnienia wyroku II Ca 768/05). Wbrew stanowisku skarżącej kasacyjnie, prawomocny wyrok I C 1057/02/P z powództwa opartego na art. 10 ust. 1 kwh, nie przesądził o "braku nacjonalizacji" działki nr [...] ani tego, że P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. "nigdy nie utraciła tego prawa własności" ani że "prawo własności do objętej decyzją komunalizacyjną działki przysługiwało m. innymi w dniu 27 maja 1990 r. Spółce, a nie Skarbowi Państwa" ani że "prawo własności jak wynika z prawomocnego wyroku z dnia 25 lutego 2005 r. nigdy nie zostało przez Spółkę utracone na rzecz Skarbu Państwa oraz Gminy Kraków" (s. 6 akapit 3; s. 11 akapit 2; s. 16 akapit 2 i otatni skargi kasacyjnej). Proces z art. 10 ust. 1 kwh nie stanowi odrębnego postępowania, w którym doszło do ustalenia, "że nieruchomość nie przeszła na własność Skarbu Państwa, gdyż nie utraciła ona [Spółka] prawa własności" (s. 7 akapit ostatni skargi kasacyjnej), bowiem takim odrębnym postępowaniem mogło być wyłącznie postępowanie w trybie 5 § rozporządzenia, w którym wojewoda orzekłby, że dana nieruchomość ziemska nie podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 pkt e (verba legis) dekretu. Zaskarżony wyrok nie narusza art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 365 § 1 i art. 366 kpc w zw. z art. 10 ust. 1 kwh. Skoro Spółka nie miała w sprawie nieważnościowej wszczętej na jej wniosek interesu prawnego (art. 28 kpa), to nie może skutecznie zarzucać naruszenia art. 157 § 2 kpa i nie było podstaw, by organ badał na tym etapie postępowania przesłanki z art. 156 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust 1 pwust, skoro winien był uchylić decyzję I instancji i umorzyć postępowanie.
Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 157 § 2 w zw. z art. 28 i art. 61 § 1 kpa nie zasługiwał na uwzględnienie.
Jakikolwiek podmiot trzeci, który chciałby zakwestionować decyzję komunalizacyjną w toku postępowania nadzwyczajnego winien wykazać, że w dacie jej wydania legitymował się interesem prawnym, który nie został uwzględniony (wyrok NSA z 15.10.2020 r. I OSK 2442/18, Lex 3090273). Nie jest wystarczające powoływanie się na prawo własności lub inne prawo rzeczowe, ale koniecznym jest dysponowanie wiążącym prawnie dokumentem potwierdzającym istnienie praw rzeczowych według stanu na 27 maja 1990 r. (wyrok NSA z 9.12.2020 r. I OSK 2747/18; 10.2.2017 r. I OSK 2099/16, cbosa). Brak przedłożenia takiego dokumentu uniemożliwia dowodzenie, że określony podmiot miał i ma interes prawny we wszczęciu postępowania nadzwyczajnego w celu wzruszenia decyzji komunalizacyjnej. Bez istnienia tego rodzaju dokumentu stwierdzającego prawo rzeczowe do skomunalizowanej nieruchomości według stanu na te dni nie można stwierdzić interesu prawnego i przymiotu strony w postępowaniu komunalizacyjnym lub nieważnościowym. Tylko na taki tytuł prawny - chroniony prawem materialnym - oddziałuje nowo ukształtowany stan własnościowy (wyroki NSA z: 26.8.1998 r. I SA 873/98; 13.4.2012 r. I OSK 511/11; 16.5.2012 r. I OSK 660/11; 10.2.2017 r. I OSK 2099/16; 9.5.2017 r. I OSK 1181/15; 16.11.2018 r. I OSK 190/17; 25.1. 2021 r. I OSK 1830/20; 19.5.2021 r. I OSK 4003/18; 19.10.2021 r. I OSK 555/21; 23.2.2023 r. I OSK 919/19, cbosa).
Trafnie Sąd I instancji wskazał, że kontroli Sądu w niniejszej sprawie nie podlega legalność komunalizacji, lecz jedynie umorzenie postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej z uwagi na brak po stronie skarżącej interesu prawnego.
Skoro postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu (art. 157 § 2 kpa), a Spółka nie wykazała stosownym dokumentem (którym nie był prawomocny wyrok I C 1057/02/P), że ma interes prawny w postępowaniu nieważnościowym (art. 28 i art. 61 § 1 kpa), to Minister, ustaliwszy to w kontrolowanym postępowaniu, obowiązany był na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylić swoją decyzję z 24 lutego 2009 r. nr 87 i na podstawie art. 105 § 1 kpa umorzyć postępowanie z wniosku Spółki o stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody Krakowskiego z 30 września 1991 r. nr GG.II.7242/I/128/947/91/Tj. Minister nie miał podstaw do stosowania art. 138 § 1 pkt 1 kpa. Skoro Sąd I instancji trafnie nie dopatrzył się naruszenia wskazanych norm dopełnienia, nie miał podstaw do zastosowania w sprawie normy odniesienia z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa. Czyni to niezasadnymi zarzuty 1.a, 1.b i 1.d.
Zaskarżony wyrok nie narusza art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Sąd I instancji trafnie aprobował ustalenia faktyczne poczynione przez organ nadzoru, słusznie nie dopatrując się w działaniu Ministra naruszenia zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa), swobodnej oceny materiału dowodowego (art. 80 kpa) i art. 107 § 3 kpa. W szczególności Sąd I instancji dostrzegł, że "organ nadzoru w zaskarżonej decyzji nie odniósł się do wszystkich aspektów niniejszej sprawy skupiając się głównie na braku tytułu prawnego strony skarżącej w dacie składania wniosku o wszczęcie postępowania nieważnościowego, jednak uchybienie to pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu" (s. 8 akapit przedostatni uzasadnienia wyroku I SA/Wa 1112/19). Z zebranych dokumentów wynika jednoznacznie, że w dniu 27 maja 1990 r. tytuł własności przedmiotowej nieruchomości przysługiwał Skarbowi Państwa, a w dacie złożenia wniosku Spółka nie była już właścicielem działki nr [...], bowiem aktem notarialnym 12 kwietnia 2007 r. Repertorium A Nr [...] J.T., działający w imieniu spółki pod firmą: P. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. - jako jej wykazany przedstawiciel, przeniósł na spółkę pod firmą: P. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - spółka komandytowa z siedzibą w K. własność działek - w tym działki nr [...] (k. 115-119 t. II akt Ministra). Następnie P. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - spółka komandytowa z siedzibą w Krakowie, przekształcona została w spółkę STABUD Sp. z o.o. spółka komandytowa z siedzibą w K.
W dniu wniesienia wniosku z 19 maja 2008 r. o stwierdzenie nieważności decyzji z 21 czerwca 1999 r. (k. 1-5 akt t. II Ministra), Spółka nie miała indywidualnego, konkretnego, aktualnego i sprawdzalnego interesu prawnego (Borkowski/Adamiak - op. cit, s. s. 282, nb 7) we wszczętym z jej wniosku postępowaniu nieważnościowym.
Za uwzględnieniem skargi kasacyjnej nie przemawia wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7.3.2008 r. I SA/Wa 1841/07, który zapadł w odmiennym stanie faktycznym (wojewoda stwierdził nieodpłatne nabycie przez Gminę Miasto J. z mocy prawa, własności nieruchomości położonej w tym mieście; z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej wojewody wystąpiło Nadleśnictwo C. podnosząc, że w dacie wydawania decyzji komunalizacyjnej sprawowało ono zarząd przedmiotową nieruchomością w imieniu Skarbu Państwa, twierdząc, że brak protokołu przekazania nie może pozbawić Nadleśnictwa przymiotu strony) i prawnym (pod rządem uchylonego art. 157 § 3 kpa). Art. 157 § 3 kpa miał zastosowanie do sytuacji, gdy z żądania wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji wynika w sposób oczywisty, że jednostka wnosząca żądanie nie ma w sprawie interesu prawnego. Postępowanie wyjaśniające poprzedzające odmowę wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji może więc dotyczyć jedynie kwestii formalnych. Natomiast w sytuacji, gdy ustalenie interesu prawnego wymaga podjęcia określonych czynności, czynności te mogą być podjęte wyłącznie w toku postępowania, a w razie wyniku negatywnego są podstawą zakończenia postępowania decyzją umarzającą postępowanie w sprawie (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I OSK 725/05). Tymczasem w sprawie kontrolowanej wyrokiem I OSK 2675/20 Minister prowadził szerokie postępowanie dowodowe i dopiero rezultaty tego postępowania trafnie skłoniły Ministra do uchylenia decyzji nr 87 z 24 lutego 2009 r. i umorzenia postępowania. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi art. 141 § 4 ppsa i poddaje się kontroli instancyjnej.
Zaskarżony wyrok nie narusza art. 9 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. nr 78 poz. 483; sprost. z 2001 r. nr 28 poz. 319; zm. z 2006 r. nr 200 poz. 1471; z 2009 r. nr 114 poz. 946, dalej Konstytucja RP) w wz. z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1995 r. nr 36 poz. 175/1 ze zm.).
Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia (art. 21 ust. 1 Konstytucji RP). Dekret o reformie rolnej ze swej istoty prowadził do nacjonalizacji własności nieruchomości ziemskich i nie mógł spełniać kryteriów, które stanowi współczesny nam ustrojodawca. Rzeczpospolita Polska (podobnie jak np. Niemcy) respektuje skutki nacjonalizacji ziemi na skutek przepisów o reformie rolnej.
Art. 1 Protokołu nr 1 (Dz.U. z 1995 r. nr 36 poz. 175/1; zm. z 1998 r. nr 147 poz. 962), wyznacza granice ingerencji państwa w prawo własności. Przepis ten stanowi, że każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych. Z przepisu tego wynikają trzy zasady ochrony praw do nieruchomości: zasada prawa do poszanowania mienia, druga dotyczy zasad pozbawienia mienia i trzecia zawarta w § 2 art. 1 dotyczy zasad korzystania z prywatnej własności w publicznym interesie. Z użytego w Konwencji zwrotu "prawo do poszanowania mienia" wynika zakres ochrony praw do nieruchomości wykraczający daleko poza granice wąsko rozumianego wywłaszczenia.
Do pozbawienia własności Spółki doszło w wyniku aktu jednorazowego - przed wejściem w życie Konwencji wobec Polski (odpowiednio - postanowienie ETPCz w sprawie Maltzan i inni - § 74; postanowienie z 13.12.2005 r. ETPCz w sprawie Bergauer i 89 innych przeciwko Czechom; postanowienie ETPCz w sprawie Preussische Treuhand Gmbh & Co. Kg A.A.- § 57. Art. 1 nie gwarantuje prawa do nabycia/uzyskania własności (wyrok ETPCz w sprawie Van der Mussele, § 48; postanowienie ETPCz w sprawie Slivenko i inni, § 121). Art. 1 nie nakłada na Umawiające się Państwa żadnego szczególnego obowiązku zapewnienia zadośćuczynienia za krzywdę/zło lub szkodę, wyrządzoną przed ratyfikacją Konwencji (postanowienie z 4.9.2007 r. ETPCz w sprawie Assoziacione Nacionale Reducie and 275 Others p. Niemcom, aprobowane przez A. Wróbla w: red. L. Garlicki, Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. Komentarz, C.H. Beck 2011, dalej Konwencja. Komentarz, t. II, s. 526-529, nb 72-74, s. 532-533, nb 77). Konwencja weszła w życie dnia 8 września 1953 r., a wobec Rzeczypospolitej Polskiej dnia 19 stycznia 1993 r. (L. Garlicki, Konwencja. Komentarz, C.H. Beck 2010, t. I, s. 5-6, nb 3, 7).
W kontrolowanej sprawie, wbrew stanowisku skarżącej kasacyjnie, nie doszło do pozbawienia skarżącej zaskarżoną decyzją ochrony nabytego mienia i praw majątkowych nabytych w 1918 r. do działki gruntu nr [...], skoro Spółka aktem notarialnym z 12 kwietnia 2007 r. Repertorium A Nr [...] dobrowolnie przeniosła własność działki nr [...] na P. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością - spółkę komandytową z siedzibę w K. W tym stanie faktycznym nie sposób dostrzec jakiegokolwiek pozbawienia Spółki ochrony mienia i praw majątkowych do działki gruntu nr [...].
Interes prawny (obowiązek) - jak słusznie podnosi się w doktrynie - to wartość ochrony praw jednostki określona przepisami prawa materialnego, jak i w ograniczonym zakresie przepisami prawa procesowego. Jeżeli wnoszący podanie powołuje się na swój interes prawny, ustalenie zasadności tego żądania może nastąpić wyłącznie w toku postępowania, przy zapewnieniu jednostce wnoszącej podanie prawo do czynnego udziału. Rozważenie przez organ administracji publicznej interesu prawnego poza formami postępowania administracyjnego jest sprzeczne z zasadą demokratycznego państwa prawnego, którego jedną z podstawowych wartości jest prawo do obrony. Na prawo do obrony składa się prawo do zaskarżenia, ale przede wszystkim prawo do wysłuchania. Gdy w żądaniu wszczęcia postępowania strona powołuje się na interes prawny, ustalenie zasadności tego żądania musi być oparte na czynnościach wyjaśniających, które organ administracji publicznej obowiązany jest prowadzić w toku wszczętego postępowania administracyjnego, zgodnie z przepisami prawa procesowego (B. Adamiak - op. cit., s. 475-477 nb 6). Właściwe rozumienie unormowania zawartego w art. 61a § 1 kpa musi prowadzić do wniosku, że odmowa wszczęcia postępowania administracyjnego następuje wówczas, gdy brak interesu prawnego wnioskodawcy jest oczywisty. Zastosowanie art. 61a § 1 kpa winno być ograniczone zasadniczo do sytuacji gdy żądanie wszczęcia postępowania zgłoszone zostało przez podmiot oczywiście nieuprawniony, a stwierdzenie tego nie wymaga prowadzenia postępowania wyjaśniającego (wyroki NSA z: 17.6.2005 r. OSK 1534/04; 5.4.2006 r. I OSK 725/05; 2.10.2009 r. II OSK 1501/08; 10.3.2010 r. II GSK 433/09; 28.3.2013 r. II GSK 321/11; 23.5.2019 r. I OSK 1900/17; wyrok WSA w Warszawie z 7.3.2013 r. VII SA/Wa 1771/12, cbosa). Ustalenie zasadności wyprowadzenia przez jednostkę interesu prawnego w sprawie jest jednym ze szczególnie złożonych działań prawnych organu administracji publicznej. Działań, które wymagają przeprowadzenia złożonego procesu wykładni przepisów prawa materialnego oraz działań w zakresie ustalenia stanu faktycznego (np. w sprawach pozwolenia na budowę). Do tego rodzaju sytuacji prawnej pozostaje nadal prawidłową, odpowiadającą standardom państwa prawnego, wykładnia co do obowiązku wszczęcia postępowania i zakończenia tego postępowania decyzją o umorzeniu w razie braku podstaw prawnych do wyprowadzenia interesu prawnego jednostki żądającej wszczęcia postępowania. W zależności od tego czy ustalenie braku przymiotu strony jest oczywiste, czy też wymaga przeprowadzenia ustaleń w tym zakresie, jego załatwienie może zapaść albo na podstawie art. 61a kpa - postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, albo na podstawie art. 105 § 1 kpa - decyzja o umorzeniu postępowania (wyrok NSA z 17.3.2015 r. I OSK 1471/13, Lex 1675970). W dacie wniesienia wniosku (19 maja 2008 r.) art. 61a kpa jeszcze nie obowiązywał; obowiązywał natomiast art. 157 § 3 kpa (uchylony z dniem 11 kwietnia 2011 r. - Dz.U. z 2011 r. nr 6 poz. 18). Kontrola zaskarżonego wyroku prowadzi do wniosku, że zaskarżona decyzja nie narusza standardów chronionych art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.
Skoro Sąd I instancji trafnie nie dopatrzył się naruszenia prawa materialnego ani procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, prawidłowo oddalił skargę (art. 151 ppsa).
Ponieważ żaden z zarzutów skargi kasacyjnej nie okazał się zasadny, na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić. O sprostowaniu oczywistych omyłek orzeczono na podstawie art. 156 § 3 ppsa.