I OSK 2614/23

I OSK 2614/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-09-30
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-27
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Marek Stojanowski /przewodniczący/
Maria Grzymisławska-Cybulska /sprawozdawca/
Marian Wolanin
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Reforma rolna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2327/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-03-16
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy
Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Dz.U. 1946 nr 57 poz 319
art. 43
Dekret z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe
Dz.U. 1946 nr 57 poz 321
art. XXIX i XXX
Dekret z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 30 września 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 marca 2023 r. sygn. akt I SA/Wa 2327/22 w sprawie ze skargi Z. W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 lipca 2022 r. nr GZ.rn.625.308.2018 w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargę kasacyjną.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 marca 2023 r. sygn. I SA/Wa 2327/22 oddalił skargę Z.W na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 lipca 2022 r. nr GZ.rn.625.308.2018 w przedmiocie umorzenia postępowania.
Skargę kasacyjną od wyroku wywiodła Z.W. zarzucając Sądowi pierwszej instancji:
1) na podstawie przepisu art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj.:
a) przepisu art. 43 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) w zw. z art. XXIX i XXX dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. nr 57, poz. 321) poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że brak wpisu w księdze wieczystej zmiany w prawie własności nieruchomości dokonanej w okresie obowiązywania Niemieckiego Kodeksu Cywilnego (BGB) uniemożliwia przyjęcie skutecznego nabycia tego prawa stwierdzonego umową zawartą w formie aktu notarialnego, podczas gdy dokonane przed wejściem w życie dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe czynności prawne, mające za przedmiot przeniesienie praw rzeczowych, podlegały od chwili wejścia w życie Prawa rzeczowego temu prawu i były skuteczne, jeżeli odpowiadały przepisom dotychczasowym, a Prawo rzeczowe nie wymagało (w stosunku do przepisów BGB) wpisu do księgi wieczystej jako warunku przeniesienia prawa własności nieruchomości,
b) przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 - zwanej dalej "dekretem PKWN") w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 01 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 06 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 - zwanej dalej "rozporządzeniem w sprawie wykonania dekretu PKWN") w zw. z art. 28 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w odmowie uznania skarżącej za stronę postępowania w przedmiocie podpadania nieruchomości opisanych w jej wniosku pod działanie dekretu o reformie rolnej wobec oceny, że jej spadkodawcy nie byli w dniu 13 września 1944 r. właścicielami nieruchomości objętych jej wnioskiem, podczas gdy ocena ta (wobec zawarcia przez nich umowy z dnia 25 marca 1929 r. i powzdania, tj. zgody uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła) byłaby uzasadniona i możliwa tylko w razie przesądzenia podpadania nieruchomości objętych wnioskiem skarżącej pod działanie dekretu o reformie rolnej (tj. wobec bezskuteczności nabycia przez spadkodawców skarżącej nieruchomości w świetle art. XXIX i XXX dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych), której to oceny Sąd pierwszej instancji nie dokonał,
2) na podstawie przepisu art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez wadliwe uznanie, że organ dokonał wszechstronnego i wnikliwego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, w wyniku którego prawidłowo ustalił on, że brak jest podstaw do przyjęcia, by M.S. i M2.S. (spadkodawcy skarżącej) byli w dniu 13 września 1944 r. właścicielami nieruchomości "[...]", podczas gdy ocena Sądu pierwszej instancji w tym zakresie jest powierzchowna i nie uwzględnia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, a także wszystkich podniesionych w skardze zarzutów, przez co nie może być podstawą przyjęcia, że organ prawidłowo zrealizował swoje obowiązki w przedmiocie ustalenia stanu faktycznego niezbędnego do oceny posiadania przez skarżącą interesu prawnego w rozstrzygnięciu jej wniosku w sprawie,
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 105 k.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. poprzez wadliwe uznanie, że w sprawie zachodziły podstawy do umorzenia postępowania wobec braku udokumentowania (na dzień wejścia w życie dekretu o reformie rolnej) przynależnego poprzednikom prawnym skarżącej tytułu prawnorzeczowego do objętych jej wnioskiem nieruchomości (braku opartego na normach prawa materialnego interesu prawnego we wszczęciu postępowania w trybie § 5 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN), podczas gdy ocena podstaw tego umorzenia przez organ naruszała przepisy postępowania administracyjnego, przez co jej akceptację przez Sąd pierwszej instancji należy uznać za wadliwą.
Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpatrzenia. Jednocześnie, wniesiono o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżąca kasacyjnie oświadczyła, że zrzeka się rozprawy i wnosi o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.
Pismem z dnia 6 września 2023 r. uczestnik postępowania Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa w Warszawie Oddział Terenowy w Olsztynie wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Przepis art. 193 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. 2024, poz. 935 – dalej jako: "p.p.s.a." wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.
Istota sporu w niniejszej sprawie koncentruje się wokół kwestii legitymacji prawnej skarżącej Z.W. do występowania z wnioskiem o stwierdzenie, że nieruchomości w N. i W. nie podpadały pod działanie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Kluczowe jest rozstrzygnięcie, czy poprzednikom prawnym skarżącej, M.S. i M2.S., przysługiwało prawo własności do tych nieruchomości w dacie wejścia w życie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 – dalej jako: Dekret), tj. 13 września 1944 r. Sąd pierwszej instancji, podobnie jak organ administracyjny, uznał, że brak udokumentowania tego tytułu prawnego uniemożliwia skarżącej uzyskanie statusu strony postępowania, co w konsekwencji prowadziło do jego umorzenia. Skarga kasacyjna kwestionuje to stanowisko, zarzucając naruszenie zarówno prawa materialnego, jak i przepisów postępowania.
Zarzuty skargi kasacyjnej są bezzasadne. W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, a mianowicie art. 43 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz.U. z 1946 r. nr 57, poz. 319) w zw. z art. XXIX i XXX dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. z 1946 r. nr 57, poz. 321). Skarżąca kasacyjnie wywodzi, że przepisy te zmieniły zasadę konstytutywnego wpisu do księgi wieczystej, co miało prowadzić do nabycia prawa własności nieruchomości przez jej poprzedników prawnych najpóźniej z dniem 1 stycznia 1947 r., tj. z chwilą wejścia w życie Prawa rzeczowego. Zarzut ten jest chybiony. Jak słusznie zauważono, istota postanowień dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. polegała na przejściu określonych nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym na własność Skarbu Państwa z mocy prawa, z dniem ogłoszenia tego Dekretu, czyli 13 września 1944 r. Oznacza to, że z tą datą Skarb Państwa nabył własność nieruchomości, o ile spełniały one kryteria z art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu. Wejście w życie Dekretu o Prawie rzeczowym, które nastąpiło ponad dwa lata później, nie mogło mieć żadnego wpływu na stan prawny ukształtowany już w roku 1944. Zatem, argumentacja skarżącej, oparta na przepisach późniejszych, jest prawnie nieistotna dla oceny stanu własnościowego nieruchomości na dzień 13 września 1944 r. W konsekwencji, nie doszło do naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego.
Przechodząc do zarzutów procesowych, należy odnieść się do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 105 k.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 28 k.p.a. Skarżąca twierdzi, że Sąd pierwszej instancji wadliwie uznał, iż organ dokonał wszechstronnej oceny materiału dowodowego i pominął dokumenty potwierdzające prawo własności jej spadkodawców. Zarzut ten nie jest uzasadniony. Zaskarżony wyrok prawidłowo wskazał, że ocena organu nie była wybiórcza. Sąd pierwszej instancji trafnie podzielił konkluzję organu, iż z akt sprawy, w tym z aktu notarialnego z dnia 25 marca 1929 r. oraz z odpisów ksiąg wieczystych, nie wynikało aby doszło do skutecznego przeniesienia własności na małżonków S.. Należy podkreślić, że dla przeniesienia własności nieruchomości na obszarze obowiązywania niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB) wymagane było łączne spełnienie trzech warunków: zawarcie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności, tzw. powzdanie oraz wpis konstytutywny do księgi wieczystej. W niniejszej sprawie, jak prawidłowo ustalił Sąd pierwszej instancji, brak było wpisu prawa własności małżonków S. w księdze wieczystej dla nieruchomości w N., a dla nieruchomości w W. wpis ten został dokonany na rzecz innej osoby na podstawie powzdania z 29 listopada 1932 r. Sąd pierwszej instancji słusznie zauważył, że umowa z 1929 r. miała jedynie charakter obligacyjny, a nie rozporządzający, gdyż zawierała jedynie pełnomocnictwo do przewłaszczenia, które miało nastąpić w przyszłości. Skarżąca sama podnosi, że księga wieczysta dla nieruchomości w N. miała zaginąć, a ostatnimi zapisanymi w niej właścicielami byli J.K i E.K.. Ten fakt, zamiast podważać ustalenia organu i Sądu pierwszej instancji, w istocie je potwierdza i uwidacznia cywilnoprawny charakter sporu, wykraczający poza kompetencje organu administracji. Z tego względu, prawidłowo oceniono brak interesu prawnego skarżącej i umorzono postępowanie, co nie stanowiło naruszenia art. 105 k.p.a. Sąd pierwszej instancji, oddalając skargę, prawidłowo ocenił, że organ zebrał i rozważył cały materiał dowodowy, a formułowane przez skarżącą zarzuty sprowadzają się jedynie do polemiki z prawidłowo dokonanymi ustaleniami.
W świetle powyższego niezasadny jest również zarzut dotyczący naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e Dekretu w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN w zw. z art. 28 k.p.a. Skarżąca kwestionuje odmowę uznania jej za stronę postępowania, argumentując, że ocena, czy jej spadkodawcy byli właścicielami, byłaby możliwa dopiero po przesądzeniu podpadania nieruchomości pod działanie dekretu. Należy jednak wskazać, że to właśnie kwestia, komu w dacie wejścia w życie Dekretu przysługiwała własność nieruchomości, jest zasadniczym zagadnieniem o charakterze cywilnym. Organy administracji, a w ślad za nimi sądy administracyjne, nie są uprawnione do autorytatywnego rozstrzygania sporów o prawo własności. Zgodnie z art. 2 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne. W sytuacji, gdy brak jest bezspornego, urzędowego dokumentu potwierdzającego tytuł prawny poprzedników skarżącej, organ administracji nie może przeprowadzać postępowania dowodowego w celu ustalenia własności (por. wyrok NSA z dnia 26 maja 2022 r. sygn. I OSK 1489/20). W tej sytuacji, prawidłowo oceniono, że skarżąca nie udokumentowała swojego interesu prawnego, co stanowiło przesłankę do umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest niezasadna i dlatego na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.