I OSK 2491/16

Naczelny Sąd Administracyjny2018-09-12
NSAnieruchomościWysokansa
nieruchomościwywłaszczeniezwrot nieruchomościspecustawa drogowagospodarka nieruchomościamidrogi publiczneNSAprawo administracyjne

NSA uchylił wyrok WSA i oddalił skargę, stwierdzając, że przepisy o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej.

Sprawa dotyczyła wniosku o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości przeznaczonej pod budowę drogi. WSA uznał, że część nieruchomości może podlegać zwrotowi, jeśli nie została wykorzystana zgodnie z celem wywłaszczenia. NSA uchylił ten wyrok, argumentując, że specustawa drogowa, na podstawie której nieruchomość została nabyta, nie przewiduje przepisów o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości, a przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami nie mają zastosowania w tym przypadku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Wojewody odmawiającą zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, uznając, że część gruntu może podlegać zwrotowi, jeśli nie została wykorzystana na cel wywłaszczenia w określonym terminie. Sąd wskazał na potrzebę zbadania, czy na niezagospodarowanej części działki istnieje możliwość realizacji celu wywłaszczenia. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok WSA, stwierdzając, że nieruchomość została przejęta na podstawie specustawy drogowej, która nie zawiera przepisów o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości. NSA podkreślił, że przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej, ponieważ jest to ustawa szczególna, a art. 216 u.g.n. ma charakter zamknięty. W związku z tym, NSA oddalił skargę, uznając, że nie można orzec zwrotu nieruchomości w trybie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Asystent AI do analizy prawnej

Przeanalizuj tę sprawę w kontekście orzecznictwa, przepisów i doktryny. Uzyskaj pogłębioną analizę, projekt pisma lub odpowiedź na pytanie prawne.

Analiza orzecznictwa Badanie przepisów Odpowiedzi na pytania Drafting pism
Wypróbuj Asystenta AI

Zagadnienia prawne (2)

Odpowiedź sądu

Nie, przepisy te nie mają zastosowania, ponieważ specustawa drogowa jest aktem szczególnym i nie zawiera odesłania do przepisów u.g.n. w zakresie zwrotu nieruchomości, a art. 216 u.g.n. ma charakter zamknięty.

Uzasadnienie

Specustawa drogowa reguluje proces inwestycyjny w zakresie dróg publicznych i jest aktem szczególnym wobec ustawy o gospodarce nieruchomościami. Nie zawiera ona przepisów o zwrocie nieruchomości, a art. 216 u.g.n. wylicza zamknięty katalog przepisów, do których można stosować przepisy o zwrocie, i nie obejmuje on specustawy drogowej.

Rozstrzygnięcie

Decyzja

uchylono_decyzję

Przepisy (10)

Główne

P.p.s.a. art. 188

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 151

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 193

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 207

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

P.p.s.a. art. 203

Ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Pomocnicze

u.g.n. art. 137 § 1 pkt 1

Ustawa o gospodarce nieruchomościami

Sąd pierwszej instancji błędnie przyjął, że przepis ten ma zastosowanie do nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej.

u.g.n. art. 136 § 3

Ustawa o gospodarce nieruchomościami

Sąd pierwszej instancji błędnie zinterpretował i zastosował przepis, uznając, że nieruchomość podlega zwrotowi w tym trybie.

specustawa drogowa art. 23

Ustawa o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych

Przepis ten stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w rozdziale 3 (Nabywanie nieruchomości pod drogi) stosuje się przepisy u.g.n., co oznacza zastosowanie u.g.n. tylko do stanów faktycznych związanych z nabywaniem nieruchomości pod drogi i tylko w zakresie, gdy dana okoliczność nie jest regulowana przez specustawę.

specustawa drogowa art. 12

Ustawa o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych

Przejęcie nieruchomości na podstawie tego przepisu nosi znamiona wywłaszczenia, ale nie przesądza o możliwości zastosowania przepisów u.g.n. o zwrocie.

u.g.n. art. 216

Ustawa o gospodarce nieruchomościami

Wyliczenie ustaw i przepisów, do których stosuje się przepisy o zwrocie nieruchomości, ma charakter zamknięty i nie obejmuje specustawy drogowej.

Argumenty

Skuteczne argumenty

Nieruchomość została nabyta na podstawie specustawy drogowej, która nie przewiduje przepisów o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości. Przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej, ponieważ art. 216 u.g.n. ma charakter zamknięty. Przejęcie nieruchomości na podstawie specustawy drogowej nie jest 'wywłaszczeniem' w rozumieniu art. 136 ust. 3 u.g.n.

Odrzucone argumenty

WSA uznał, że część nieruchomości może podlegać zwrotowi, jeśli nie została wykorzystana na cel wywłaszczenia w określonym terminie (argumentacja WSA).

Godne uwagi sformułowania

Ustawa ta w żadnym z przepisów nie reguluje kwestii związanych ze zwrotem lub alternatywnym wykorzystaniem nieruchomości bądź ich części, które nie zostały wykorzystane na realizację inwestycji drogowej. Nie jest zatem możliwe orzeczenie na podstawie przepisów działu III rozdziału 6 u.g.n. o zwrocie nieruchomości przejętej decyzją o lokalizacji drogi. Wyliczenie zawarte w art. 216 u.g.n. ma charakter zamknięty. Niedopuszczalne jest zatem i z tej przyczyny stosowanie przepisów o zwrocie do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa na podstawie przepisów innych niż wymienione w art. 216 u.g.n.

Skład orzekający

Agnieszka Miernik

sprawozdawca

Czesława Nowak-Kolczyńska

członek

Elżbieta Kremer

przewodniczący

Informacje dodatkowe

Wartość precedensowa

Siła: Wysoka

Powoływalne dla: "Ustalenie, że przepisy o zwrocie wywłaszczonych nieruchomości nie mają zastosowania do nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej."

Ograniczenia: Dotyczy wyłącznie nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej.

Wartość merytoryczna

Ocena: 6/10

Sprawa dotyczy ważnej kwestii praktycznej dla właścicieli nieruchomości wywłaszczanych pod inwestycje drogowe, wyjaśniając granice stosowania przepisów o zwrocie nieruchomości.

Czy specustawa drogowa blokuje zwrot wywłaszczonej nieruchomości?

Sektor

nieruchomości

Asystent AI dla prawników

Twój asystent do analizy prawnej

Zadaj pytanie prawne, zleć analizę orzecznictwa i przepisów, lub poproś o projekt pisma — AI przeszuka ponad 1,4 mln orzeczeń i aktualne akty prawne.

Analiza orzecznictwa i przepisów
Drafting pism i dokumentów
Odpowiedzi na pytania prawne
Pogłębiona analiza z doktryny

Powiązane tematy

Pełny tekst orzeczenia

Oryginał, niezmieniony
I OSK 2491/16 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2018-09-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2016-10-14
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Agnieszka Miernik /sprawozdawca/
Czesława Nowak-Kolczyńska
Elżbieta Kremer /przewodniczący/
Symbol z opisem
6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne
Nieruchomości
Sygn. powiązane
I OSK 1854/21 - Wyrok NSA z 2022-10-14
IV SA/Wa 3716/15 - Wyrok WSA w Warszawie z 2016-03-16
Skarżony organ
Wojewoda
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2015 poz 782
art. 137 ust. 1 pkt 1
Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
Dz.U. 2018 poz 1302
art. 188,151 w zw. z art. 193
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 12 września 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Miasta [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 marca 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 3716/15 w sprawie ze skargi A. R. i T. R. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2) odstępuje od zasądzenia solidarnie od A. R. i T. R. na rzecz Miasta [...] zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 16 marca 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 3716/15, po rozpatrzeniu sprawy ze skargi A. R. i T. R., na decyzję Wojewody [...] z [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Starosty [...] z [...] lipca 2015 r. nr [...] oraz zasądził od Wojewody [...] na rzecz A.R. i T. R. zwrot kosztów postępowania sądowego.
W uzasadnieniu wyroku Sąd przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy:
A. R. i T. R. w piśmie z [...] listopada 2014 r. skierowanym do Prezydenta [...] wnieśli o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości położonej w W. przy ul. [...], oznaczonej jako działka ewidencyjna nr [...] z obrębu [...], dla której Sąd Rejonowy dla [...] prowadzi Księgę Wieczystą nr [...]. Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na własność Miasta [...] na podstawie decyzji Prezydenta z [...] czerwca 2009 r. nr [...] o ustaleniu lokalizacji drogi powiatowej dla inwestycji polegającej na budowie ul. [...] na odcinku od [...] do Trasy [...]. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Wojewody [...] z [...] września 2009 r. nr [...].
Starosta [...] decyzją z [...] lipca 2015 r. nr [...] orzekł o umorzeniu postępowania w przedmiocie zwrotu wnioskowanej nieruchomości.
A. R. i T. R. wnieśli odwołanie od powyższej decyzji do Wojewody [...].
Wojewoda [...] decyzją z [...] września 2015 r. nr [...] uchylił decyzję o umorzeniu postępowania i orzekł o odmowie zwrotu przejętej nieruchomości. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Starosty [...], że przejęta nieruchomość nie stała się zbędna na cel wywłaszczenia w rozumieniu art. 137 ust.1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2015 r. poz. 782 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.g.n." Nie ziściły się przesłanki zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia, gdyż budowa ulicy [...] została rozpoczęta przed upływem siedmiu lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna (tj. od [...] września 2009 r.) i nie upłynęło dziesięć lat wymaganych dla zakończenia inwestycji liczonych od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna. Organ wskazał, że nie można wykluczyć, że fragment wywłaszczonego gruntu okaże się zbędny dla realizacji celu publicznego, lecz nie oznacza to, że naruszone zostały zagwarantowane na poziomie konstytucyjnym uprawnienia jednostek. Skarżący będą mogli skutecznie ubiegać się o zwrot wywłaszczonego gruntu po upływie terminu określonego w art. 137 ust. 1 pkt 2 u.g.n.
Wojewoda uznał, że ustalenie braku tzw. zbędności wywłaszczonego gruntu dla realizacji celu wywłaszczenia przemawia za wydaniem decyzji o odmowie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, a nie za umorzeniem postępowania administracyjnego. Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie wygasło, nie może tylko odnieść skutku z uwagi na niewypełnienie ustawowych przesłanek zwrotu. Z tego powodu organ zastosował art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (DZ. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.).
A. R. i T. R. wnieśli skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 16 marca 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 3716/15 uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Starosty [...] z [...] lipca 2015 r. nr [...] oraz orzekł o kosztach postępowania sądowego. Sąd wyraził generalne stanowisko, że w sytuacji, w której cel wywłaszczenia został w sposób bezsporny zrealizowany w całości wyłącznie na części wywłaszczonej działki, w odniesieniu do pozostałej, wyraźnie wyodrębnionej części wywłaszczonej działki nie podjęto w siedmioletnim terminie, przewidzianym w art.137 ust.1 pkt 1 u.g.n., żadnych działań inwestycyjnych, niezagospodarowana część nieruchomości nie pozostaje w żadnym realnym związku funkcjonalnym z inwestycją zrealizowaną na zagospodarowanej części działki, a beneficjent wywłaszczenia nie jest w stanie wykazać, że niezagospodarowana część działki jest konieczna do realizacji jakiegokolwiek składnika celu wywłaszczenia, dopuszczalne byłoby uznanie, że w stosunku do tej części nieruchomości nie został zachowany siedmioletni termin z art.137 ust.1 pkt 1 u.g.n. Powyższe otwierałoby drogę do zwrotu tej części nieruchomości. Sąd zastrzegł przy tym, że chodzi wyłącznie o takie stany faktyczne, które charakteryzują się oczywistym brakiem możliwości realizacji jakiegokolwiek składnika celu wywłaszczenia na niezagospodarowanej części działki w związku z kompletną realizacją tego celu na innej części działki. Sytuacji tej nie można mylić z taką, w której beneficjent wywłaszczenia zaplanował zagospodarowanie poszczególnych części wywłaszczonej działki nie jednocześnie, a w pewnej kolejności, wykazując że pozostałą część prac zamierza wykonać w przyszłości (nawet jeżeli przystąpienie do tych prac miałoby nastąpić już po upływie wskazanego w art. 137 ust.1 pkt 1 terminu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna). Tego rodzaju sytuacja nie daje byłym właścicielom prawa do skutecznego ubiegania się o zwrot części wywłaszczonej działki.
Wychodząc z powyższych założeń, Sąd stwierdził, że konieczne jest wyjaśnienie, czy w sprawie wystąpiła sytuacja braku możliwości realizacji jakiegokolwiek elementu celu wywłaszczenia, wynikającego z decyzji lokalizacyjnej, na niezagospodarowanej części działki wywłaszczonej w związku z całościową realizacją celu na części zagospodarowanej. W postępowaniu administracyjnym nie podjęto wystarczających działań zmierzających do ustalenia jakie zamierzenia inwestycyjne związane z realizacją celu wywłaszczenia ma Gmina w odniesieniu do wywłaszczonej działki. Konieczne jest zatem zaktualizowanie stanowiska Zarządu Miejskich Inwestycji Drogowych, wyrażonego w piśmie z [...] maja 2015 r., co do wybudowania - w ramach budowy ulicy na działce nr ew. [...] - jezdni, chodnika, ścieżki rowerowej oraz dokonania nasadzeń roślinnych. Zwłaszcza w kontekście twierdzeń skarżących, że ścieżka rowerowa, chodnik i jezdnia już powstały w innej części działki. W przypadku podniesienia przez Gminę, że zamierza dokonać na spornej nieruchomości np. nasadzeń roślinnych, zajdzie konieczność oceny przez organy, czy nasadzenia te można uznać za realizację celu wywłaszczenia wynikającego z decyzji o lokalizacji. Wykazanie jednakże przez beneficjenta wywłaszczenia, że na spornej części działki zamierza realizować w ustalonej przez siebie kolejności cel wywłaszczenia, będzie prowadziło do wniosku, że nawet w sytuacji niepodjęcia do tej pory żadnych prac na tej części działki, termin z art. 137 ust.1 pkt 1 u.g.n. został zachowany w stosunku do całości wywłaszczonej działki. Oznaczać to będzie, że dopuszczalność zwrotu wskazanej wyżej części nieruchomości będzie uzależniona od wykazania niedochowania przez beneficjenta wywłaszczenia terminu z art. 137 ust.1 pkt 2 u.g.n., a to z kolei oznaczałoby przedwczesność wniosku skarżących (przesłankę tę można by bowiem ocenić dopiero po upływie 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna). W takiej sytuacji wniosek skarżących od zwrot wywłaszczonej nieruchomości należałoby ponownie oddalić.
Miasto [...], reprezentowane przez radcę prawnego P. T., wniosło od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciło naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art.136 ust. 3 zd. 1 w związku z art. 137 ust. 1 u.g.n. poprzez wadliwą interpretację i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że w konkretnym stanie faktycznym, zaistniała szczególna sytuacja, nakazująca organom administracyjnym badanie przesłanek zwrotu wywłaszczonej nieruchomości mimo, że do czasu rozpoznawania sprawy o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie minął 7-letni okres przewidziany w art. 137 ust. 1 pkt 1 u.g.n., liczony od wywłaszczenia nieruchomości, a przewidziany na rozpoczęcie prac zmierzających do realizacji celu, na jaki nieruchomość została wywłaszczona.
Skarżąca kasacyjnie Gmina wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Jednocześnie zrzekła się rozprawy i wniosła o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w sprawie nie zaistniała przesłanka zbędności nieruchomości, gdyż może być ona badana dopiero wówczas, gdy upłynie 7-letni termin liczony od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna. Rozważania Sądu I instancji w tym temacie nie znajdują uzasadnienia ani w wyjątkowym charakterze sprawy, ani też w obowiązujących przepisach prawa. Ustawodawca umożliwił podmiotom, na rzecz których nastąpiło wywłaszczenie, rozpoczęcie realizacji tego celu w dowolnym czasie, stawiając jednakże warunek, że do rozpoczęcia prac inwestycyjnych nie może dojść po upływie 7 lat od nabycia tytułu prawnego do nieruchomości w drodze wywłaszczenia. Dopiero w przypadku przekroczenia tego terminu (lub odpowiednio - 10-letniego terminu na ostateczną realizację celu wywłaszczenia) może zaistnieć możliwość i konieczność badania przesłanki zbędności. Niedopuszczalna jest interpretacja dokonana przez Sąd Wojewódzki nakazująca organom administracyjnym badanie zaistnienia przesłanki zbędności przed upływem 7-letniego terminu od wywłaszczenia nieruchomości.
W piśmie procesowym z [...] lipca 2016 r. Miasto [...] uzupełniło skargę kasacyjną wskazując, że zaskarża wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 marca 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 3716/15 w całości.
A. R. i T. R., reprezentowani przez adwokata B.R., wnieśli odpowiedź na skargę kasacyjną zawartą w piśmie z [...] sierpnia 2016 r. Wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie od strony skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W ich ocenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał prawidłowej wykładni prawa materialnego tj. art. 136 ust. 3 zd. 1 u.g.n. w związku z art. 137 ust. 1 u.g.n. Słusznie uznał, że określony w art. 137 termin nie jest terminem ściśle wiążącym i ocena zbędności danej nieruchomości lub jej części powinna być oceniana w świetle okoliczności faktycznych. Te zaś wymagają jeszcze zbadania. Stanowisko Sądu jest zgodne z zasadą ochrony własności uregulowaną w art. 21 Konstytucji Rzeczypospolitej Polski.
W piśmie z [...] marca 2018 r. skarżący wskazali, że inwestycja drogowa ul. [...] na etapie obejmującym sporną część nieruchomości została już zakończona. Na dowód tego załączyli pismo Zarządu Miejskich Inwestycji Drogowych z [...] lutego 2018 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania, określone w art. 183 § 2 P.p.s.a., należy zatem ograniczyć się do zarzutów wskazanych w podstawie skargi kasacyjnej. Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza natomiast związanie wskazanymi w niej podstawami zaskarżenia oraz wnioskiem.
Skarga kasacyjna odniosła zamierzony skutek. Została oparta wyłącznie na podstawie, o której mowa w art. 174 pkt 1 P.p.s.a., tj. na naruszeniu prawa materialnego. Przepis ten przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć wadliwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie dokonanie nieprawidłowej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Za trafny należało uznać podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 136 ust. 3 i art. 137 u.g.n., aczkolwiek nie można podzielić zasadności argumentacji przedstawionej na jego poparcie. Przepis art. 136 ust. 3 u.g.n. wskazuje, że nieruchomość wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa podlega zwrotowi poprzedniemu właścicielowi lub jego spadkobiercy, jeżeli stała się zbędna na cel, jaki określono w decyzji o wywłaszczeniu. Przepisy zaś art. 137 ust. 1 u.g.n. określają przesłanki zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Błędna jest wykładnia wskazanych przepisów przez przyjęcie, że znajdą one zastosowanie w przypadku przejęcia nieruchomości na podstawie ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 687 ze zm.), powoływanej dalej jako "specustawa drogowa". Obie formy naruszenia prawa materialnego, tj. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, nie wykluczają się wzajemnie (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa, 2006, s. 367).
Z prawidłowych i niekwestionowanych ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że nieruchomość, której dotyczy wniosek o zwrot, została przejęta na własność Miasta [...] na podstawie decyzji Prezydenta [...] z [...] czerwca 2009 r. nr [...] o ustaleniu lokalizacji drogi dla inwestycji polegającej na budowie ul. [...] na odcinku od [...] do Trasy [...]. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Wojewody [...] z [...] września 2009 r. nr [...]. Podstawą prawną przejęcia nieruchomości była specustawa drogowa. Ustawa ta ma szczególny charakter wynikający z jej celu, którym jest stworzenie warunków prawnych umożliwiających sprawną i szybką realizację inwestycji drogowych, w związku z czym przewiduje ona uproszczony tryb przejmowania nieruchomości niezbędnych na ten cel. Ustawa, zgodnie z art. 1, określa zasady i warunki przygotowania inwestycji w zakresie dróg publicznych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 260), a także organy właściwe w tych sprawach. Specustawa drogowa normuje proces inwestycyjny w zakresie dróg publicznych. Dlatego stanowi akt szczególny w stosunku do ustawy o gospodarce nieruchomościami (por. Marian Wolanin, Ustawa o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, C.H. Beck 2009, s. 286). Ustawa ta w żadnym z przepisów nie reguluje kwestii związanych ze zwrotem lub alternatywnym wykorzystaniem nieruchomości bądź ich części, które nie zostały wykorzystane na realizację inwestycji drogowej. Nie zawiera też bezpośredniego odesłania do u.g.n. w zakresie stosowania przepisów tej ustawy o zwrocie nieruchomości, jak również odesłania generalnego do przepisów u.g.n. – w sprawach nieuregulowanych w ustawie (specustawie drogowej).
Specustawa drogowa w art. 23 stanowi, że w sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozdziale stosuje się przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami. Przepis ten zawarty jest w rozdziale 3 noszącym tytuł "Nabywanie nieruchomości pod drogi". Treść powyższego przepisu wyraźnie wskazuje, że przepisy u.g.n. mają zastosowanie tylko do stanów faktycznych związanych z nabywaniem nieruchomości pod drogi i tylko w tym zakresie, gdy dana okoliczność faktyczna nie może być poddana regulacji specustawy drogowej. W rozdziale tym ustawodawca nie unormował zasad i trybu zwrotu nieruchomości wywłaszczonych na podstawie przepisów omawianej specustawy. Tym samym nie można na podstawie wskazanego wyżej art. 23 do nieruchomości nabytych na podstawie specustawy drogowej zastosować art. 136 u.g.n. regulującego kwestię zwrotu wywłaszczonych nieruchomości.
Podobne stanowisko zostało zaprezentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki NSA z: 5 lutego 2015 r. sygn. akt I OSK 1225/13 i powołane tam orzecznictwo, Lex nr 1658023, 2 lutego 2016 r. sygn. akt II OSK 2844/15, 25 maja 2016 r. sygn. akt I OSK 1975/14, 19 lipca 2017 r. I OSK 2785/15 i z 17 listopada 2017 r. sygn. akt I OSK 1056/17, orzeczenia.nsa.gov.pl, a także wyroki WSA w Krakowie z 22 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Kr 181/10, Lex nr 619926, 9 stycznia 2018 r. sygn. akt II SA/Kr 1281/17 i 30 stycznia 2018 r. sygn. akt II SA/Kr 1460/17, orzeczenia.nsa.gov.pl).
Co prawda przejęcie nieruchomości w trybie art. 12 specustawy drogowej nosi znamiona wywłaszczenia - dokonywane jest na wniosek podmiotu publicznoprawnego, na realizację celu publicznego, polega na pozbawieniu praw do nieruchomości i odbywa się za odszkodowaniem, jednakże nie przesądza to o możliwości zastosowania do takiej nieruchomości przepisów u.g.n. dotyczących zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Instytucja zwrotu nieruchomości zarezerwowana jest dla gruntów wywłaszczonych w trybie przepisów u.g.n., a także przejętych lub nabytych na podstawie aktów prawnych wymienionych w art. 216 u.g.n. Wyliczenie zawarte w art. 216 u.g.n. ma charakter zamknięty. Niedopuszczalne jest zatem i z tej przyczyny stosowanie przepisów o zwrocie do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa na podstawie przepisów innych niż wymienione w art. 216 u.g.n. W wyliczeniu tym brak ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych. Nie jest zatem możliwe orzeczenie na podstawie przepisów działu III rozdziału 6 u.g.n. o zwrocie nieruchomości przejętej decyzją o lokalizacji drogi. W wyroku z 23 września 2010 r. sygn. I OSK 1602/09 (LEX nr 745095) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że art. 216 u.g.n. stanowiący normę o charakterze szczególnym, nie podlega interpretacji rozszerzającej. Wyliczenie w nim ustaw i przepisów poszczególnych ustaw ma charakter enumeratywny i stanowi katalog zamknięty. Niedopuszczalne jest stosowanie przepisów o wywłaszczeniu do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa na podstawie przepisów innych niż wymienione w tym artykule, a także nieruchomości przejętych bez żadnego tytułu prawnego i co do których nie wydano w tym przedmiocie żadnych decyzji administracyjnych."
Wskazać jeszcze trzeba, że konstrukcja art. 136 ust. 3 i 4 oraz art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n. determinuje wykładnię pojęcia "nieruchomość wywłaszczona", zawartego w art. 136 ust. 3 u.g.n. przez pojęcie to należy rozumieć wyłącznie nieruchomości, w stosunku do których Skarb Państwa lub określona jednostka samorządu terytorialnego nabyła prawo rzeczowe w drodze instytucji wywłaszczenia rozumianej sensu stricto, a więc na podstawie indywidualnej (w znaczeniu podmiotowym) i konkretnej (w sensie przedmiotowym) decyzji administracyjnej, wydanej w postępowaniu administracyjnym na podstawie obowiązujących ustaw, regulujących ogólne zasady i tryb przymusowego odjęcia lub ograniczenia własności lub innych praw rzeczowych na nieruchomości za odszkodowaniem (wyrok NSA z 26 maja 2009 r. sygn. akt I OSK 763/08).
W rozpoznawanej sprawie nie ulega wątpliwości, że Miasto [...] nie nabyło prawa własności działki nr [...] w drodze tak rozumianej instytucji wywłaszczenia nieruchomości. Nieruchomość została objęta decyzją o ustaleniu lokalizacji drogi, a wspomniana działka wydzielona pod ulicę przeszła na własność jednostki samorządu terytorialnego za odszkodowaniem, ale z mocy prawa, a nie w drodze wywłaszczenia we wskazanym znaczeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonał zatem błędnej wykładni i nieprawidłowo zastosował art.136 ust. 3 i art. 137 u.g.n., przyjmując, że nieruchomość podlegała zwrotowi w trybie tego przepisu i w konsekwencji należało zbadać przesłanki zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia.
Skoro zatem skarga kasacyjna okazała się zasadna, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i na podstawie art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 193 P.p.s.a. oddalił skargę.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 207 pkt 2 P.p.s.a. Jeżeli wyłączną przyczyną sprawiającą, że doszło do postępowania kasacyjnego było wadliwe orzeczenie Sądu I instancji, które spowodowało wniesienie skargi kasacyjnej uwzględnionej przez Naczelny Sąd Administracyjny, to brak dostatecznych podstaw do tego, by obciążyć stronę, która wniosła skargę do Sądu I instancji, kosztami postępowania kasacyjnego na podstawie art. 203 pkt 2 P.p.s.a.

Potrzebujesz pomocy prawnej?

Asystent AI przeanalizuje Twoje pytanie w oparciu o orzecznictwo, przepisy i doktrynę — jak rozmowa z ekspertem.

Zadaj pytanie Asystentowi AI