I OSK 2457/23

I OSK 2457/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-18
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Jolanta Rudnicka /sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
III SA/Kr 12/23 - Wyrok WSA w Krakowie z 2023-04-04
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art.17 ust 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2024 poz 935
art. 145 § 1 pkt 1 lit a art 174 pkt 1 i 2 art 182 § 2 art 183 § 1 i 2 art 188 art 193 art 200 art 203 pkt 1 art 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 12/23 w sprawie ze skargi D. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 20 października 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia 31 sierpnia 2022 r., nr [...]; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie na rzecz D. Ł. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 12/23, oddalił skargę D. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 20 października 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 25 marca 2022 r. D. Ł. (dalej – skarżąca, skarżąca kasacyjnie), reprezentowana przez radcę prawnego, wystąpiła do Burmistrza [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawnym ojcem A. B.
Burmistrz [...] decyzją z 25 kwietnia 2022 r., nr [...], odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, decyzją z 15 czerwca 2022 r., nr [...], uchyliło w całości decyzję organu I instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia.
Ponownie rozpatrując sprawę Burmistrz [...] decyzją z 31 sierpnia 2022 r., nr [...], po raz kolejny odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Skarżąca, reprezentowana przez radcę prawnego, pismem z 16 września 2022 r. złożyła odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z 20 października 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium wskazało, że ojciec skarżącej (ur. [...] grudnia 1942 r.) legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 23 listopada 2015 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności przyznanym na stałe ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od 6 kwietnia 2015 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od listopada 2015 r. W załączonych do wniosku oświadczeniach skarżąca wskazała, że jest rolnikiem i że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od stycznia 2022 r.
Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca tworzy gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz ojcem, który jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji i pozostaje w stałym leczeniu z powodu przebytego udaru. Ma duże problemy z poruszaniem się, musi poruszać się przy pomocy drugiej osoby. Ojciec skarżącej ma jeszcze syna M. B., który zamieszkuje w [...] i prowadzi własną działalność gospodarczą. Ma również 5 wnuków, które nie mają możliwości sprawowania opieki nad dziadkiem, gdyż mieszkają oddzielnie, pracują, mają swoje rodziny, jeden z wnuków jest po przebytym wypadku, a jedna z wnuczek jest w ciąży. Ojciec skarżącej wymaga pomocy przy utrzymaniu higieny osobistej, przy podawaniu leków oraz posiłków oraz podczas wizyt lekarskich. Skarżąca nie podejmuje żadnych prac zarobkowych i zrezygnowała z podjęcia zatrudnienia, ponieważ przejęła całkowitą opiekę na matką (powinno być nad ojcem). Brat i jego dzieci, jak również dzieci skarżącej, scedowali na nią opiekę nad ojcem, ponieważ zamieszkuje wraz z nim i zawsze jest do jego dyspozycji.
Z oświadczenia skarżącej z 2 marca 2022 r. wynika, że od 2015 r. do chwili obecnej sprawuje stałą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem. W oświadczeniu z 8 marca 2022 r. dotyczącym formy i zakresu opieki nad ojcem skarżąca szczegółowo opisała czynności realizowane w ramach opieki nad ojcem. Wśród czynności opiekuńczych skarżąca wymieniła takie jak: codzienna toaleta, wymiana pieluchomajtek (4 razy dziennie), smarowanie kremami przeciw odparzeniom, masowanie rąk, podawanie leków, przygotowanie i podawanie posiłków, karmienie, oklepywanie.
Kolegium wskazało także, że w aktach sprawy znajduje się kopia wyroku Sądu Okręgowego w T. z 3 listopada 2021 r., sygn. akt [...], o oddaleniu odwołania skarżącej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z 20 października 2020 r., nr [...], o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Natomiast z pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenie Społecznego z 4 lipca 2022 r. wynika, że skarżąca nie figuruje w ewidencji KRUS. Zaś z pisma Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z 4 lipca 2022 r. wynika, że skarżąca jest zarejestrowana w systemie Ewidencji Producentów prowadzonym przez ARiMR i w latach 2004-2021 ubiegała się o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Ostatni wniosek o płatność został złożony w roku 2021.
Do akt sprawy skarżąca złożyła swoje świadectwa pracy:
1) z 17 listopada 1993 r. wystawione przez Urząd Miasta i Gminy [...] potwierdzające, że skarżąca była zatrudniona przez Urząd Gminy w [...] jako sprzątaczka w okresie od [...] maja 1993 r. do [...] listopada 1993 r., a stosunek pracy ustał w wyniku upływu terminu na jaki umowa została zawarta,
2) z 5 marca 1997 r. wystawione przez Urząd Miasta i Gminy [...] potwierdzające, że skarżąca była zatrudniona przez Urząd Gminy w [...] jako młodszy referent w okresie od [...] września 1996 r. do [...] marca 1997 r., a stosunek pracy ustał w wyniku upływu terminu na jaki umowa została zawarta,
3) z 30 września 2018 r. wystawione przez [...] sp. z o.o. z siedzibą w [...] potwierdzające, że skarżąca była zatrudniona przez Zakład Rolno-Produkcyjny Zakład [...] w okresie od [...] listopada 2003 r. do [...] stycznia 2015 r., a następnie przez [...] sp. z o.o. z siedzibą w [...] w okresie od [...] lutego 2015 r. do [...] września 2018 r., a stosunek pracy ustał na skutek wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę (redukcja zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych).
Kolegium wskazało również, że z zaświadczenia lekarskiego wystawionego przez lek. K. M. – specjalistę pediatrii z 20 lipca 2022 r. wynika, że ojciec skarżącej jest praktycznie leżący, zupełnie niesamodzielny, wymaga stałej obecności drugiej osoby. Z pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 lipca 2022 r. wynika, że skarżąca nie posiada orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji i niezdolności do pracy. Z pisma Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z 12 lipca 2022 r. wynika, że skarżąca nie złożyła wniosku o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Z pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 12 lipca 2022 r. wynika, że skarżąca nie ma wydanego orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji lub stałej albo długotrwałej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałej lub okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji. Nie ma również wydanego orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów lub niezdolności do samodzielnej egzystencji. Nie złożyła wniosku o wydanie jakiegokolwiek orzeczenia.
Kolegium wskazało też, że z karty oceny pacjenta według zmodyfikowanej skali Barthel wynika, że ojciec skarżącej jest całkowicie niesamodzielny (5 punktów na 100). Natomiast z oświadczenia skarżącej z 3 sierpnia 2022 r. wynika, że opiekuje się ojcem od roku 2015, gdyż jest po udarze, ma niedowład prawostronny i nie jest zdolny do wykonywania opieki nad sobą. Przez okres 2 lat jej syn sprawował opiekę, ponieważ skończył szkołę i był bez pracy i na okres paru godzin, gdy ona szła do pracy, on sprawował opiekę. Gdy podjął pracę ona została sama do opieki. Ojcu trzeba przygotować jedzenie, nakarmić, umyć, ubrać, założyć pampersa, podać leki, posadzić na wózek, wykąpać, ponieważ nie jest w stanie tego zrobić. W nocy trzeba parę razy wstawać, zmieniać pampersy. Ojciec się też zapomina, więc woła żeby mu coś podać i parę razy w nocy trzeba zaglądać. Nieraz bywa tak, że trzeba spać z nim w pokoju, ponieważ chce wstawać i trzeba go pilnować. Skarżąca oświadczyła także, że posiada pole o pow. 4,27 ha, ale w nim nie pracuje, ponieważ nie jest w stanie pogodzić pracy w polu i opieki nad ojcem. Oddała je w dzierżawę kuzynowi Ł. G. i to on uprawia pole. Gdy je uprawiała, to siała zboże, warzywa i ziemniaki. Nie posiada sporządzonej umowy dzierżawy. Oświadczyła też, że pracowała w sklepie 15 lat. Opiekuje się ojcem od 16 czerwca 2015 r. W polu pracował z nią mąż. Aktualnie nigdzie nie pracuje i nie podejmuje żadnej pracy zarobkowej, gdyż jej ojciec nie jest w stanie zostać na chwilę sam w domu, ponieważ cały czas potrzebuje opieki. Podkreśliła, że nie posiada żadnego orzeczenia o niepełnosprawności.
Kolegium podkreśliło, że decyzja organu I instancji jest wadliwa, gdyż została wydana na podstawie przepisu, który w związku z wejściem w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, został uznany za niezgodny z Konstytucją, zatem doszło do naruszenia przez organ pomocowy art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej - u.ś.r.).
W ocenie Kolegium, z analizy całokształtu materiału dowodowego wynika, że nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. W przypadku skarżącej nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Z dokonanych ustaleń wynika, że niepełnosprawność ojca skarżącej istnieje od 6 kwietnia 2015 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od listopada 2015 r. Z oświadczenia skarżącej wynika, że niepełnosprawność ta powstała na skutek udaru, który miał miejsce w roku 2015. Mimo niepełnosprawności ojca skarżąca pracowała na pełny etat do [...] września 2018 r., a ustanie stosunku pracy nastąpiło na skutek wypowiedzenia przez pracodawcę z przyczyn ekonomicznych. Skarżąca równolegle prowadziła gospodarstwo rolne i w okresie od 2004 r. do 2021 r. corocznie ubiegała się o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Ostatni wniosek o płatność został złożony w roku 2021. Skarżąca ojcem opiekuje się od roku 2015, przy wsparciu syna przez pierwsze dwa lata. Tym samym przez wiele lat była ona w stanie łączyć opiekę nad ojcem zarówno z pracą zawodową w pełnym wymiarze czasu, jak i prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Z akt sprawy, w tym z oświadczenia skarżącej, nie wynika, aby począwszy od stycznia 2022 r., kiedy doszło do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego, zaistniała konieczność zwiększenia zakresu opieki sprawowanej nad ojcem. Zakres prac realizowanych przez skarżącą w gospodarstwie rolnym był relatywnie niewielki, sprowadzał się on do uprawy zboża, warzyw i ziemniaków. Tym samym w ramach prowadzonego gospodarstwa rolnego skarżąca nie musiała wykonywać czynności o stałych porach, które wykluczałyby sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym do swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.
Kolegium wskazało, że nie można pominąć tego, że skarżąca ma brata, z którym wspólnie może realizować obowiązek alimentacyjny. W ocenie Kolegium, nie sposób przyjąć w realiach sprawy, aby w odniesieniu do brata skarżącej istniały jakiekolwiek obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się przez niego ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez zapłatę stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwią wynajęcie opiekuna, bądź będą wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec ojca.
Organ podkreślił, że nie neguje złego stanu zdrowia ojca skarżącej, który znajduje potwierdzenie w zgromadzonych w sprawie dokumentach, w szczególności w karcie oceny według zmodyfikowanej skali Barthel. Jednak świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudniania w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.
Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, który wyrokiem z 4 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 12/23, oddalił skargę.
Sąd I instancji wskazał, iż w postępowaniu administracyjnym zostało ustalone, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 23 listopada 2015 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności przyznanym na stałe ze stwierdzeniem, niepełnosprawność istnieje od 6 kwietnia 2015 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od listopada 2015 roku. Sąd przedstawił obszerny wywód na temat wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 i skutków wypływających z tego wyroku i stwierdził, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Zatem trafne jest w powyższym zakresie stanowisko organu odwoławczego.
Sąd I instancji wskazał, że zarzuty skargi są nieuzasadnione, organy ustaliły stan faktyczny sprawy w sposób umożliwiający podjęcie rozstrzygnięcia zgodnego z zasadą prawdy obiektywnej. Zdaniem Sądu, organy przeprowadziły właściwie postępowanie dowodowe i prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy.
Sąd podkreślił, że w postępowaniu administracyjnym zostało ustalone, że ojciec skarżącej jest osobą wymagającą opieki i pomocy we wszystkich czynnościach życiowych. Jednak pomimo niepełnosprawności ojca skarżąca pracowała na pełny etat do [...] września 2018 r., a ustanie stosunku pracy nastąpiło na skutek wypowiedzenia przez pracodawcę z przyczyn ekonomicznych. Skarżąca prowadziła również równolegle gospodarstwo rolne i od 2004 r. do 2021 r. corocznie ubiegała się o przyznanie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. Ostatni wniosek o płatność został złożony w 2021 r. Sąd podzielił stanowisko organów, że brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania przez skarżącą opieki nad ojcem, a rezygnacją przez nią z zatrudnienia. Skarżąca podnosiła, że opiekuje się ojcem od 2015 r., przy wsparciu ze strony syna przez pierwsze dwa lata. Była w stanie przez 7 lat łączyć opiekę nad ojcem zarówno z pracą zawodową w pełnym wymiarze czasu, jak i prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Skarżąca nie podniosła przy tym żadnych okoliczności przemawiających za tym, że od stycznia 2022 r., kiedy to, jak deklaruje, zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego, zaistniała konieczność zwiększenia zakresu opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym ojcem. Zakres prac wykonywanych przez skarżącą w gospodarstwie rolnym był niewielki, sprowadzał się do uprawy zboża, warzyw i ziemniaków. W ocenie Sądu, trafne jest stanowisko organu odwoławczego, że skarżąca w ramach prowadzonego gospodarstwa rolnego nie musiała wykonywać czynności o stałych porach, które wykluczałyby sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Skarżąca nie wykazała także w żaden sposób twierdzenia, że oddała gospodarstwo rolne w dzierżawę kuzynowi i to on je uprawia. Oświadczyła tylko, że nie posiada sporządzonej umowy dzierżawy. W orzecznictwie przyjmuje się, że przesłanka "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., winna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o prawidłowe zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć innej stałej aktywności wymagającej jego codziennego i stałego zaangażowania, przez którą należy rozumieć aktywność zawodową (zob. wyrok WSA w Łodzi z 25 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 229/22).
Sąd I instancji zaznaczył, że obowiązek alimentacyjny wobec ojca skarżącej spoczywa nie tylko na niej, lecz również na jego synu, który zamieszkuje w [...] i prowadzi własną działalność gospodarczą. Skarżąca nie wykazała, aby syn A. B. legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co pozwalałoby uznać, że nie jest w stanie sprawować opieki nad ojcem.
Sąd wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne ma służyć przezwyciężeniu sytuacji życiowej, w której osoby zobowiązane do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej nie mogą zapewnić jej opieki z przyczyn natury obiektywnej. Nie stanowią takich przyczyn zamieszkiwanie w innej miejscowości, wykonywanie pracy zawodowej czy innego zajęcia, czy też posiadanie własnej rodziny. Świadczenie alimentacyjne może bowiem być realizowane nie tylko przez osobiste starania, lecz również poprzez świadczenia pieniężne. Skarżąca powinna rozważyć uzyskanie od syna A. B. pomocy w jednej ze wskazanych form. Opiekę nad osobą niepełnosprawną można sprawować również w formie usług opiekuńczych.
Zdaniem Sądu, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie "wytypowanej" przez rodzinę do opieki nad jej niepełnosprawnym członkiem, lecz osobie, która nie ma innego wyjścia i musi zrezygnować z pracy lub innego zarobkowego zajęcia w celu zapewnienia opieki nad niepełnosprawną osobą, gdyż osoby zobowiązane do alimentacji nie są w stanie takiej opieki zapewnić z przyczyn natury obiektywnej.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej - p.p.s.a.) Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnego ojca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym ojcem,
2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128 k.r.o. i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnego ojca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż opiekę nad nim może podzielić z bratem i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie w całości złożonej skargi, rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.
Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej - p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej i orzeka w tych granicach.
Skarga kasacyjna została oparta wyłącznie na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego polegającego na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zw. z art. 128 k.r.o.
Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy, pomimo częściowo błędnego sformułowania zarzutów.
Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć nad dwóch podstawach: pierwszej – naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1), drugiej – naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2).
Tymczasem w skardze kasacyjnej powołano wyłącznie naruszenie prawa materialnego, określone w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., wskazując w pkt 1) na niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką, zaś w pkt 2) na niezasadne uznanie, że skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż opieką nad niepełnosprawnym może podzielić się z bratem i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia.
Autor skargi kasacyjnej formułując zarzut naruszenia prawa materialnego powinien wykazać, że Sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, czyli dokonał błędnej wykładni, albo formułując zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego powinien wykazać, że Sąd, stosując przepis, popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, że stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada (bądź nie odpowiada) stanowi faktycznemu, określonemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa.
Odnośnie zarzutu sformułowanego w pkt 1 skargi kasacyjnej należy podkreślić, że pomimo sformułowania tego zarzutu jako naruszenie przepisu prawa materialnego, w rzeczywistości skarżąca kasacyjnie kwestionuje ustalenia faktyczne dokonane w sprawie przez organy administracyjne i zaaprobowane przez Sąd I instancji. Ocena tego, czy w realiach danej sprawy zachodzi związek przyczynowo - skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną dotyczy ustaleń faktycznych tej sprawy i oceny materiału dowodowego, a nie zastosowania prawa materialnego bądź jego wykładni. Zarzut ten, pomimo skonstruowania go jako naruszenie prawa materialnego, o którym mowa w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., ma zatem w istocie charakter procesowy. Ponieważ zwalczanie ustaleń faktycznych może odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach podstawy kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., nie jest dopuszczalne zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania zarzutem naruszenia prawa materialnego i zwalczanie za jego pomocą ustaleń faktycznych (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 414/08). Z podanych powodów zarzut ten pozostał poza rozważaniami Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Natomiast skuteczny okazał się zarzut z pkt 2 skargi kasacyjnej, albowiem całkowicie nieuprawnione jest stanowisko Sądu I instancji, a wcześniej organu odwoławczego, że skarżącej nie można przyznać wnioskowanego świadczenia, skoro opiekę nad niepełnosprawnym ojcem może podzielić z bratem i w związku z tym nie musi rezygnować z zatrudnienia.
Przypomnieć należy, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Z akt sprawy wynika, że Sąd Wojewódzki nadmiernie skupił się na przyczynach uprzedniego zakończenia przez skarżącą zatrudnienia, drugorzędnie traktując istotniejszą kwestię aktualnej możliwości podjęcia aktywności zawodowej, wobec dysfunkcji zdrowotnych niepełnosprawnego ojca. Obecna sytuacja skarżącej jest niewątpliwie bezpośrednio związana ze stanem zdrowia i sprawnością jej ojca, a więc również z zakresem faktycznie sprawowanej opieki, a tym samym ma wpływ na jej sytuację zawodową. Wobec tego rzeczą organu odwoławczego, a następnie Sądu I instancji, było dokonać oceny, czy czynności opiekuńcze sprawowane przez skarżącą mają tego rodzaju charakter, że stanowią lub też nie stanowią przeszkody do podjęcia przez nią pracy zarobkowej.
Przywołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje na warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia, bądź innej pracy zarobkowej, który należy brać pod uwagę, oceniając spełnienie przesłanek do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne musi więc sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym jest obiektywnie zmuszona do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Opieka ta musi zatem stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej – powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Istotna jest tu ocena, czy zakres sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką, a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową.
Wskazać należy, że zarówno skarżąca, jak i jej brat, należą do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie względem ojca i jednocześnie uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ukształtowało się stanowisko, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy wnioskodawca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W przypadku gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (np. por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1596/23; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21).
Zatem stwierdzić trzeba, że z art. 17 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, jej brata należącego do pierwszej grupy zobowiązanych alimentacyjnie i uprawnionego do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powołany przepis wśród wyraźnie określonych negatywnych i pozytywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie przewiduje takiej negatywnej przesłanki. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne, czy też sąd administracyjny, dodatkowych, nieprzewidzianych w u.ś.r., negatywnych przesłanek jego przyznania.
Zasadny okazał się zatem zarzut skargi kasacyjnej odnośnie naruszenia przepisu prawa materialnego przez Sąd I instancji, który bezkrytycznie zaakceptował stanowisko organu odwoławczego o możności odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na możność brania udziału w sprawowaniu opieki nad ojcem przez brata skarżącej.
Ponownie rozpatrując sprawę organ weźmie pod uwagę ocenę prawną przedstawioną w niniejszym wyroku oraz ustali aktualny rzeczywisty stan faktyczny sprawy i dokona wnikliwej i wszechstronnej oceny zebranego materiału dowodowego w aspekcie, czy skarżącej można przyznać wnioskowane świadczenie, po czym wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów orzekających obu instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.