I OSK 2451/20

I OSK 2451/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2023-02-16
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-11-16
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jolanta Rudnicka
Marian Wolanin /przewodniczący sprawozdawca/
Monika Nowicka
Symbol z opisem
6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne
Inne
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2383/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-01-29
Skarżony organ
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2014 poz 195
art.2
Ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi  granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marian Wolanin (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia NSA Jolanta Rudnicka Protokolant: starszy asystent sędziego Małgorzata Ziniewicz po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. W. i J. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2383/19 w sprawie ze skargi B. W. i J. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 28 sierpnia 2019r. nr DAP-WOSR-7280-98/2019/AP w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 1 marca 2019 r. znak NWXIII.7541.176.2014, 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz B. W. i J. M. kwotę 1260 (jeden tysiąc dwieście sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z 29 stycznia 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2383/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę B. W. i J. M. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 28 sierpnia 2019 r., nr DAP-WOSR-7280-98/2019/AP, w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, że Wojewoda Śląski decyzją z 1 marca 2019 r., nr NWXIII.7541.176.2014, odmówił B. W. i J. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. i K. M. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości K. (powiat l., województwo l.), ze względu na okoliczność niewykazania przez wnioskodawców, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej miały wpływ zmiany dokonane ustawą z 12 grudnia 2013 r. W wyniku rozpatrzenia odwołania B. W. i J. M., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 28 sierpnia 2019 r. utrzymał w mocy decyzję organu I administracji.
Oddalając skargę B. W. i J. M. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że aby można było skorzystać z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r. poz. 195), muszą zostać spełnione łącznie następujące warunki: 1. wnioskodawca nie złożył wniosku o rekompensatę w terminie, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, czyli z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wniosek o rekompensatę do dnia 27 sierpnia 2014 r.; 3. wnioskodawca wykazał, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane ustawą z 12 grudnia 2013 r., czyli zmiany w zakresie rozumienia przesłanki domicylu. Niespełnienie któregokolwiek z podanych wyżej warunków powoduje, że organ orzekający nie może wniosku złożonego na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej rozpatrzeć pozytywnie. Brzmienie art. 2 ust. 2 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej zakłada, że osoby występujące z wnioskiem na tej podstawie są obowiązane wykazać (ciężar dowodu spoczywa zatem z woli ustawodawcy na wnioskodawcy), że na ocenę uprawnień do otrzymania rekompensaty ma wpływ zmiana w zakresie przesłanki domicylu. Nie chodzi tu wobec tego o badanie przyczyn niezłożenia wniosku zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy o rekompensacie (w aspekcie ewentualnej motywacji zainteresowanego, czyli czynnika subiektywnego), a o stwierdzenie, czy wraz ze zmianą ustawy zmieniła się sytuacja prawna wnioskodawcy, np. czy na kresach wschodnich miał "dodatkowe" miejsce zamieszkania w rozumieniu właściwych przepisów. Przyczyną odmowy przyznania skarżącym prawa do rekompensaty za pozostawione przez ich poprzedników prawnych nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był fakt złożenia w tym przedmiocie wniosku po upływie terminu określonego w art. 5 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i niezaistnienia wszystkich przesłanek, o których mowa w art. 2 ust. 2 ustawy nowelizującej, umożliwiających skuteczne złożenie wniosku o rekompensatę w dodatkowym terminie do 27 sierpnia 2014 r. Z analizy akt wynika bowiem, że w rozpatrywanej sprawie spełnione zostały pierwsze dwa warunki (skarżący nie złożyli wniosku o rekompensatę w terminie do dnia 31 grudnia 2008 r. oraz złożyli wniosek o rekompensatę na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z 12 grudnia 2013 r. do 27 sierpnia 2014 r.). Nie został natomiast spełniony trzeci warunek, czyli skarżący nie wykazali, że na ocenę uprawnień do otrzymania rekompensaty miała wpływ zmiana w zakresie przesłanki domicylu. Poprzednicy prawni skarżących W. i K. M. do sierpnia 1939 r. stale zamieszkiwali w miejscowości K. (powiat l., województwo l.), czyli poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, pod koniec sierpnia 1939 r., w obawie o swoje bezpieczeństwo, m.in. z uwagi na fakt, że ich syn był oficerem Wojska Polskiego, zdecydowali się wyjechać wraz z synową i wnukiem do rodziny synowej do Krakowa, gdzie przebywali w dniu 1 września 1939 r., z zamiarem czasowego pobytu do końca wojny. W piśmie z dnia [...] października 2014 r. skarżąca również oświadczyła, że pierwotnym i głównym miejscem zamieszkania dziadka był L.-K. We L.-K. znajdowało się bowiem jego centrum interesów życiowych. Wyjazd i pobyt w Krakowie związany był jedynie z wybuchem wojny. W oświadczeniu z [...] października 2014 r. skarżąca ponownie wyjaśniła, że w dniu 1 września 1939 r. dziadek przebywał z zamiarem czasowego (do końca wojny) pobytu w Krakowie. Głównym miejscem zamieszkania dziadka aż do dnia śmierci był L.-K. Opuszczenie "głównego" miejsca zamieszkania we L. spowodowane było wyłącznie wybuchem II wojny światowej. Tak samo skarżący twierdzili w oświadczeniach z [...] i [...] maja 2015 r. oraz [...] czerwca i [...] września 2018 r. Jeszcze przed zakończeniem działań wojennych dziadkowie wnioskodawczyni powrócili na swoje gospodarstwo rolne w K. Dziadek skarżącej został zamordowany w K., prawdopodobnie w maju 1944 r. Ze znajdującego się w aktach sprawy odpisu prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego z dnia [...] kwietnia 2017 r., sygn. akt I Ns 2/17, o stwierdzeniu nabycia spadku po W. M. wynika, że zmarł on w K. koło L., gdzie ostatnio stale zamieszkiwał. Babcia skarżącej ostatecznie opuściła K. w ramach repatriacji po II wojnie światowej, co potwierdza opis pozostawionego przez nią mienia. We wniosku złożonym 4 sierpnia 2014 r. skarżąca wyjaśniła, że wniosek nie został złożony przed końcem 2008 r. z uwagi na fakt, że skarżąca nie posiadała wystarczających informacji dotyczących miejsca zamieszkania dziadków we wrześniu 1939 r. i dopiero obecnie udało się jej ustalić, że przed II wojną światową dziadkowie zamieszkiwali we L.-K. Organy orzekające zasadnie przyjęły, że znajdujące się w aktach sprawy dokumenty świadczą o tym, że W. i K. M. na stałe zamieszkiwali w K. (domicyl), czyli na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie skoncentrowane było ich życie rodzinne i zawodowe oraz majątek, natomiast w dniu 1 września 1939 r. jedynie czasowo przebywali w Krakowie u starszego brata synowej, gdzie nigdy nie przenieśli swojego centrum życiowego. Za uzasadnione uznać również należy stanowisko organów, że wnioskodawcy nie wykazali, że na ocenę spełnienia wymogu zamieszkiwania przez W. i K. M. w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wpływ mają zmiany dokonane ustawą z 12 grudnia 2013 r. Skarżący nie wykazali bowiem, że osoba pozostawiająca nieruchomość na byłym terytorium Polski miała kilka miejsc zamieszkania, w których koncentrowała swoje życie rodzinne, zawodowe lub posiadała majątek (corpus i animus) oraz że co najmniej jedno z nich znajdowało się na kresach wschodnich. Przyczyną odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty było złożenie przez skarżących wniosku po zawartym w ustawie terminie, a więc w sytuacji, gdy ich ewentualne uprawnienia wygasły. Skarżący nie udowodnili przy tym, że w sprawie zaistniały obiektywne okoliczności, które uzasadniałyby przyjęcie, że dotyczył ich dodatkowy termin na złożenie wniosku.
W skardze kasacyjnej od powołanego wyroku pełnomocnik skarżących do Sądu I instancji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- art. 151 w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.) – dalej ppsa, poprzez bezzasadne oddalenie przez Sąd I instancji skargi, podczas gdy prawidłowa analiza sprawy i prawidłowe wykonanie przez Sąd obowiązku kontroli legalności działalności administracji publicznej powinny były doprowadzić do uwzględnienia skargi i uchylenia decyzji organów obu instancji, co odpowiada również tym samym zarzutowi naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 łit. c ppsa oraz art. 145 § 1 plrt 1 lit. a ppsa, które błędnie nie zostały przez Sąd I instancji zastosowane, mimo licznych naruszeń przepisów prawa procesowego, jak i materialnego,
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, art. 77 §1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa poprzez bezzasadne oddalenie skargi, będące skutkiem dowolnej, a nie swobodnej oceny dowodów, a w konsekwencji błędne uznanie, że skarżący nie wykazali, że na ocenę spełnienia przesłanki domicylu miała wpływ nowelizacja ustawy zabużańskiej 2013 r., podczas gdy prawidłowa analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w tym zwłaszcza konsekwentnych, obszernych i wzajemnie się uzupełniających oświadczeń skarżących (z [...] czerwca i [...] października 2014 r., [...] maja 2015 r. oraz [...] czerwca 2018 r.), prowadzi do niebudzącego żadnej wątpliwości uznania, iż w/w przesłanka w postaci zamieszkiwania dokładnie w dniu 1 września 1939 r. wymagana na gruncie ustawy zabużańskiej sprzed jej nowelizacji została przez ustawodawcę usunięta w nowelizacji z 12 grudnia 2013 r., a zatem przesłanka (tzw. "trzecia" według terminologii zawartej na str. 9-10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku WSA) z art. 2 ust.2 ustawy zmieniającej z dnia grudnia 2013 toku została faktycznie spełniona,
- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa poprzez dowolne uznanie, wbrew istniejącym w sprawie dowodom, zwłaszcza oświadczeniom skarżących, że ześrodkowanie centrum życiowego W. i K. M. było skoncentrowane wyłącznie we L., podczas gdy z oświadczeń tych nie wynika taki wniosek, albowiem jeszcze przed 1 września 1939 r. właściciele mienia przenieśli się do Krakowa z zamiarem stałego pobytu (Corpus i animus) i to tam (w Krakowie) nastąpiło ześrodkowanie centrum życiowego W. i K. M. z zamiarem pobytu - zwłaszcza w dniu 1 września 1939 r. (co wykluczało możliwość uzyskania rekompensaty na podstawie art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej z 8 lipca 2005 r. sprzed jego nowelizacji dokonanej 12 grudnia 2013 r., któryu to przepis wymagał, aby właściciel pozostawionej nieruchomości zamieszkiwał na Kresach dokładnie w dniu 1 września 1939 r., a nie przed lub po tej dacie),
- art. 151 oraz art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 75 § 1 kpa poprzez zaniechanie przesłuchania wnioskodawców - skarżących w sytuacji istnienia po stronie organu jakichkolwiek wątpliwości, co do ześrodkowania centrum życiowego W. i K. M. jeszcze przed 1 września 1939 roku, które składane w postępowaniu administracyjnym korzystają z domniemania prawdziwości, przy czym dowód z przesłuchania wnioskodawczym w świetle przepisów ustawy zabużańskiej i art. 75 § 1 kpa posiadałby walor dowodu uzupełniającego,
- zasady wynikającej z art. 8 i art. 9 kpa w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez odmowę uwzględnienia wniosku zabużańskiego skarżących, pomimo spełnienia przez nich przesłanek nabycia tego prawa określonych znowelizowaną ustawą zabużańską, co stoi w sprzeczności z zasadą wzbudzania zaufania do organów władzy publicznej (art. 8 kpa) oraz zasadą informowania (art 9 kpa), a także konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP),
- art. 151 oraz art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 7, art. 8, art. 9 i art. 12 kpa w zw. z 2 art. 2 Konstytucji RP poprzez potraktowanie przez Sąd I instancji jako nieistotnego naruszenia przez organy administracji w/w zasad postępowania administracyjnego polegającego na:
a) nieuwzględnieniu przez organy "słusznego interesu strony" skoro nie stał temu na przeszkodzie "interes społeczny", w szczególności w sprawach zabużańskich, w których ścisłe udowodnienie danego faktu jest szczególnie utrudnione, albowiem większość dokumentacji z okresu okołowojennego nie została zachowana, a zgodnie z art. 7 kpa organy obowiązane są zawsze załatwiać sprawę majac na względzie słuszny interes strony,
b) interpretowaniu uprawnień organu administracji, w ten sposób, że w razie wątpliwości należy sprawę rozstrzygnąć na niekorzyść strony, w sytuacji, gdy w myśl zasad "in dubio pro reo" oraz "in dubiis benigniora praeferenda sunt" wszelkie wątpliwości, których weryfikacja nie jest możliwa, należy interpretować na korzyść strony; praktyki przeciwne, a takie zastosowały w niniejszej sprawie organy obu instancji, w prosty sposób prowadzą bowiem do naruszenia podstawowych praw strony w postępowaniu, która to sytuacja byłaby nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą państwa prawa,
c) wydaniu decyzji odmownej z przyczyn formalnych dopiero po 5 latach od złożenia organowi wniosku, w sytuacji, gdy organ dysponował oświadczeniami wnioskodawców od 4 lat, co stoi w sprzeczności z zasadą wzbudzania zaufania do organów władzy publicznej (art. 8 kpa), zasadą informowania (art. 9 kpa) oraz zasadą szybkości postępowania, a także konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP),
W skardze kasacyjnej zarzucono także naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię, tj.:
- art. 2 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2014 r.. poz. 195) w zw. z art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) oraz art. 2 pkt 1 tej ustawy w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą z 12 grudnia 2013 r. poprzez ich błędną wykładnię i błędne zastosowanie polegające na odmowie przyznania skarżącym prawa do rekompensaty zabużańskiej, podczas gdy z brzmienia i celu tej regulacji wprost wynika, że wystarczającym uzasadnieniem do skutecznego złożenia wniosku w nowym otwartym terminie była okoliczność, że właściciel nieruchomości zabużańskiej dokładnie w dniu 1 września 1939 r. (a nie ani przed, ani po tej dacie) nie zamieszkiwał na Kresach, a ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wprost wynika, że W. i K. M. mieli obywatelstwo polskie oraz zamieszkiwali przed wybuchem II wojny światowej na byłymi terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które opuścili tylko ze względu na wybuch wojny, a zatem spełnione zostały wszystkie materialne przesłanki do przyznania prawa do rekompensaty a zamieszkując dokładnie w dniu 1 września 1939 r. na terenie Krakowa, także tzw. trzecią przesłankę formalną wynikającą z ustawy nowelizującej z 12 grudnia 2013 r.,
- art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu sprzed nowelizacji w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu, że skarżący mogli skutecznie złożyć wniosek zabużański na gruncie ustawy zabużańskiej z 2005 r. sprzed jej nowelizacji, podczas gdy z brzmienia i celu art. 2 pkt 1 tej ustawy sprzed nowelizacji wprost wynika, że przesłanką nabycia prawa do rekompensaty było zamieszkiwanie na Kresach w dokładnie oznaczonym dniu kalendarzowym, tj. 1 września 1939 r., a spadkodawcy (dziadkowie skarżących) tej właśnie przesłanki nie spełniali; natomiast przesłanka ta została usunięta dopiero nowelizacją z 2 grudnia 2013 r.,
- art. 2 ust. 2 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez bezzasadne przyjęcie, że zmiana ustawy zabużańskiej dokonana ustawą nowelizującą nie miała żadnego wpływu na ocenę prawną spełniania kryterium zamieszkania dokładnie w dniu 1 września 1939 r. na byłym terenie Rzeczypospolitej Polskiej przez W. i K. M., podczas gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wprost wynika, że gdyby sprawa toczyła się wg przepisów sprzed nowelizacji ustawy zabużańskiej z 2013 r., to wniosek skarżących o przyznanie im prawa do rekompensaty zostałby oddalony z uwagi, iż w oznaczonym dokładnie dniu kalendarzowym, tj. 1 września 1939 r. ich poprzednicy prawni zamieszkiwali w Krakowie, a nie na terenach Kresów Wschodnich w K. k. L., co dodatkowo potwierdza orzecznictwo organów administracji oraz sądu administracyjnego sprzed daty wejścia w życie ustawy nowelizującej,
- art. 2 ust. 2 w zw. z ust. 1 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej poprzez błędne przyjęcie, że skarżący nie mieli prawa złożyć wniosku w nowo otwartym sześciomiesięcznym terminie, czyli do dnia 27 sierpnia 2014 r. i obowiązani byli dokonać tej czynności najpóźniej do dnia 31 grudnia 2008 r., podczas gdy w sposób właściwy (stosownymi oświadczeniami) wykazali, że z uwagi na brzmienie ustawy zabużańskiej sprzed nowelizacji dotyczącej zakresu czasowego przesłanki domicylu nie mogli liczyć na skuteczne uwzględnienie ich wniosku, albowiem w dniu 1 września 1939 r. W. i K. M. mieszkali w Krakowie z zamiarem stałego pobytu (corpus i animus), a nie w K., a zatem błędne nieuwzględnienie faktu złożenia wniosku w dniu 4 sierpnia 2014 r., a więc w otwartym dla nich terminie, czyli przed 27 sierpnia 2014 r.,
- art. 5 ust. 1 ustawy zabużańskiej w zw. z art. 2 ust. 1-2 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu na skutek błędnej wykładni art. 2 ust. 1-2 ustawy nowelizującej sprowadzającej się do stwierdzenia, że skarżący nie wykazali, aby na ocenę spełniania kryterium zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terenie Rzeczypospolitej Polskiej przez W. i K. M. miała wpływ nowelizacja ustawy zabużańskiej z 2013 r., a w konsekwencji odmówienie potwierdzenia prawa do rekompensaty z uwagi na rzekome niespełnienie przesłanki formalnej i złożenie wniosku po terminie zawitym, tj. po 31 grudnia 2008 r.,
- art. 7 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 3 i art. 8 ust. 1 ustawy zabużańskiej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. poprzez uznanie za prawidłową decyzji Ministra Skarbu Państwa oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody Mazowieckiego odmawiających skarżącej potwierdzenia prawa do rekompensaty, a to wskutek błędnego uznania, że stan faktyczny niniejszej sprawy uzasadnia taką odmowę, nie prawa do rekompensaty i zastosowania art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej, a na rzecz skarżących powinna być wydana decyzja merytoryczna o przyznaniu im prawa do rekompensaty zabużańskiej.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zawarto argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku.
W piśmie z 16 grudnia 2019 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej wskazując na okoliczności mające przemawiać za niezasadnością zarzutów kasacyjnych.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, o treści obowiązującej przed 27 lutego 2014 r., prawo do rekompensaty przysługiwało właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełniał on łącznie następujące wymogi:
1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1;
2) posiadał obywatelstwo polskie.
W wyniku nowelizacji cytowanego art. 2 ust. 1 ustawą z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. poz. 195), przepisowi temu nadano nową treść, według której prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:
a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub;
b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub;
c) § 3 - 10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489);
- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.
Jednocześnie, z art. 2 w zw. z art. 3 powołanej ustawy z 12 grudnia 2013 r. wynika, że osoby uprawnione i ich spadkobiercy, które nie złożyły wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, mogą wystąpić w terminie 6 miesięcy, liczonym od 27 lutego 2014 r., o potwierdzenie prawa do rekompensaty, jeżeli wykażą, że na ocenę spełnienia przez nie wymogu zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mają wpływ zmiany dokonane powołaną ustawą z 12 grudnia 2013 r.
Przedmiotem wykazania przez wnioskodawców mają być zatem takie okoliczności dotyczące miejsca zamieszkania w dniu 1 września 1939 r., których ocena prawna w kontekście znowelizowanych przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej będzie odmienna (korzystniejsza) od oceny, jaka byłaby dokonana w kontekście tych przepisów sprzed ich nowelizacji dokonanej ustawą z 12 grudnia 2013 r. Nie można więc oczekiwać od wnioskodawców wykazywania, w jaki sposób organ administracji rozstrzygnąłby ich wniosek złożony w pierwotnym terminie do dnia 31 grudnia 2008 r. Ta okoliczność nie jest bowiem obiektywna. Przedmiotem sporu jest natomiast okoliczność, czy zmiana stanu prawnego dokonana ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. ma wpływ w niniejszej sprawie na ocenę prawną przesłanki miejsca zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r.
W rozpatrywanej sprawie nie jest sporne, że poprzednicy prawni skarżących w dniu 1 września 1939 r. nie przebywali w miejscu swojego zamieszkania, tj. w K. powiat l., lecz opuścili to miejsce w obawie przed wybuchem II wojny światowej i przebywali w tym dniu w Krakowie. Skoro miejscem zamieszkania poprzedników prawnych skarżących była miejscowość K. położona w 1939 r. na terenie Rzeczypospolitej Polskiej ale w dniu 1 września 1939 r. poprzednicy ci nie przebywali w tym miejscu, to zmiana ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej dokonana ustawą z dnia 12 grudnia 2013 r. wpływa na ocenę prawną przesłanki zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. w ten sposób, że ta sama okoliczność faktyczna oceniana w ramach przepisów powołanej ustawy z 8 lipca 2005 r. sprzed jej nowelizacji nie uprawniała do przyznania prawa do rekompensaty, a oceniania w ramach nowelizacji tej ustawy oznacza spełnienie przesłanki posiadania w dniu 1 września 1939 r. miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lecz niezamieszkiwania w tym miejscu w dniu 1 września 1939 r. z przyczyny jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.
Powyższe wystarcza do uznania skargi kasacyjnej za zasadną w kwestii uznania dopuszczalności złożenia przez skarżących wniosku w terminie określonym w art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
W związku z powyższym, na podstawie art. 188 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 193 zdanie drugie ppsa, uznając dokonanie przez Sąd I instancji błędnej wykładni art. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, uchylił także zaskarżone decyzje organów administracji obu instancji. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy właściwy organ administracji uwzględni wykładnię powołanego wyżej art. 2 przedstawioną w uzasadnieniu niniejszego wyroku.
O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 ppsa.