I OSK 2442/22

II SA/Łd 459/22 - Wyrok WSA w Łodzi
Data orzeczenia
2022-10-12
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2022-06-03
Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Sędziowie
Agata Sobieszek-Krzywicka
Piotr Mikołajczyk
Sławomir Wojciechowski /przewodniczący sprawozdawca/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I OSK 2442/22 - Wyrok NSA z 2024-01-12
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2022 poz 615
art. 17 ust. 1, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
Dz.U. 2021 poz 735
art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80
Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
Dz.U. 2022 poz 329
art. 151
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Protokolant Asystent sędziego Robert Latek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2022 r. sprawy ze skargi E.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 7 kwietnia 2022 r. nr KO.441.78.2022 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i przypisania do zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. dc
Uzasadnienie
Zaskarżoną decyzją z 7 kwietnia 2022 r. nr KO.441.78.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, po rozpatrzeniu odwołania E.S., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Radomska z 15 listopada 2021 r. nr ZDR.81811-52-47/10/21 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i przypisania do zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego.
Jak wynika z akt sprawy decyzją z 15 listopada 2021 r., Prezydent Miasta Radomska, na podstawie art. 17 ust. 1, art. 23 ust. 4aa, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1, ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r., poz. 111 - dalej w skrócie "u.ś.r."), orzekł o uznaniu świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego E.S. w związku z opieką nad córką J.S. za świadczenie nienależnie pobrane w okresie od 17.10.2018 r. do 31.12.2018 r., od 01.01.2019 r. do 25.07.2019 r., od 19.08.2019 r. do 31.12.2019 r., od 01.01.2020 r. do 29.02.2020 r., od 09.03.2020 r. do 26.06.2020 r. w łącznej kwocie 31.702,80 zł i zobowiązał do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. Jak ustalił organ strona, pomimo prawidłowego pouczenia w treści wniosku oraz w wydanej decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 2018-09-01 do 2020-09-30 nie poinformowała organu o tym, iż jej córka od października 2018 r. podjęła zatrudnienie w wymiarze pełnego etatu i w związku z tym nie sprawuje ona stałej opieki nad córką.
W odwołaniu od powyższej decyzji E.S. wniosła o jej uchylenie i umorzenie postępowania, podnosząc zarzuty naruszenia:
1) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez zakwalifikowanie pobranych przez nią świadczeń jako nienależnie pobranych, podczas gdy w dacie pobierania świadczeń nie miała świadomości, że jej uprawnienie do pobierania tychże świadczeń ustało, a więc nie zostały spełnione przesłanki uznania świadczenia za nienależne w rozumieniu powołanego przepisu;
2) art. 30 ust. 9 u.ś.r. poprzez niezastosowanie pomimo wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny;
3) art. 7, art. 8 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia przez organ, że w momencie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego miała świadomość, że świadczenie to jej nie przysługuje, podczas gdy z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wiedzę taką powzięła dopiero w dniu otrzymania zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń.
Powołaną na wstępie decyzją z 7 kwietnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn.zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy wyjaśnił, że ustawodawca wprowadził zasadę, wedle której osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu - art. 30 ust. 1 u.ś.r. Zasada ta ma zastosowanie do przypadków, w których ujawniły się okoliczności podważające prawidłowość przyznania prawa i wypłaty tego świadczenia, w oparciu o przesłanki wynikające z art. 30 ust. 2 pkt 1-5 u.ś.r. Rolą organu jest wówczas ocena, czy doszło do nienależnie pobranego świadczenia przy uwzględnieniu okoliczności faktycznych danej konkretnej sprawy. Wystąpienie jednej z przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.ś.r. uzasadnia wszczęcie postępowania administracyjnego i wydanie decyzji w przedmiocie ustalenia świadczenia nienależnie pobranego. W analizowanej sprawie organ pierwszej instancji wprost wskazał, iż uznanie wypłaconego skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na córkę w okresie wskazanym w decyzji za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi, uzasadniała przesłanka wymieniona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Na gruncie rozpatrywanej sprawy po wydaniu decyzji przyznającej skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką, miała miejsce zmiana mająca wpływ na prawo do tego świadczenia, polegająca na podjęciu zatrudnienia przez córkę skarżącej w okresach wskazanych w decyzji (od 17.10.2018 r. do 29.02.2020 r. z niewielkimi przerwami w "[...] " w R. oraz w okresie od 09.03.2020 r. do 26.06.2020 r. w Publicznej Szkole Podstawowej Nr [...]), o czym organ powziął wiedzę 10.06.2020 r. w drodze elektronicznej weryfikacji danych mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Niewątpliwie zatem skarżąca nie poinformowała niezwłocznie o zmianie sytuacji rodziny, powodującej, że nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wymaganej art. 17 ust. 1 u.ś.r., gdyż zakres sprawowanej przez nią opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia, w konsekwencji czego prawo do pobierania tego świadczenia ustaje.
Organ odwoławczy przywołując w następnej kolejności brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. wyjaśnił, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie utraconych zarobków rodzicom (i innym krewnym) osoby niepełnosprawnej, którzy mimo zdolności do pracy nie podejmują pracy zarobkowej lub z niej rezygnują z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności. Pomoc finansowa państwa ma rekompensować opiekunowi osoby niepełnosprawnej podjęcie decyzji o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z akt sprawy wynika, że organ pierwszej instancji decyzją z 7 września 2018 r., zmienioną decyzją z 2 stycznia 2019 r., przyznał E.S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką J.S. na okres od 01.09.2018 r. do 30.09.2020 r. Okolicznością niekwestionowaną jest, iż córka skarżącej J.S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...] października 2020 r. do dnia 31.10.2023 r. Wcześniejsze orzeczenie o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności było wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. [...] września 2018 r. na okres do 30.09.2020 r. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego ze stopnia faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą. O ile więc konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o świadczenie uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.
Jak podkreśliło następnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w toku postępowania prowadzonego w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r., a dotyczącego uchylenia decyzji z 23 października 2020 r. przyznającej skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na córkę na podstawie aktualnego orzeczenia o stopniu jej niepełnosprawności, którego materiał dowodowy włączono do akt przedmiotowej sprawy ustalono, że córka skarżącej na podstawie zawartej 31.12.2020 r. umowy o pracę jest zatrudniona w [...] Oddział Terenowy w R. na pełen etat na stanowisku - instruktor terapii zajęciowej. Umowa została zawarta na okres od 01.01.2021 r. do 31.12.2021 r. Wcześniej u tego samego pracodawcy była zatrudniona w okresie od 17.10.2018 r. do 25.07.2019 r., od 19.08.2019 r. do 05.09.2019 r., od 06.09.2019 r. do 05.11.2019 r., od 06.11.2019 r. do 29.02.2020 r. oraz od 09.03.2020 r. do 26.06.2020 r. w Publicznej Szkole Podstawowej Nr [...] w R.- umowy o pracę wygasły z upływem okresu, na który były zawarte. Z wywiadu środowiskowego sporządzonego 2 lipca 2021 r. oraz oświadczeń złożonych przez stronę wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką J.S. i mężem M.S., który pozostaje w zatrudnieniu. Córka skarżącej ma trudności z poruszaniem się. Skarżąca zawozi i odbiera córkę z pracy, oprócz tego chodzi z nią do lekarzy specjalistów i lekarzy pierwszego kontaktu, jeździ na turnusy rehabilitacyjne. Ponadto pierze, gotuje, zmywa, prasuje, robi zakupy, pomaga córce przy myciu, czynnościach pielęgnacyjno-higienicznych, chodzi z nią na spacery, towarzyszy przy załatwianiu spraw urzędowych. W oświadczeniu z 20 lipca 2021 r. skarżąca podała, iż wstaje o godz. 5.30, córka bierze prysznic, w którym jej pomaga, wykonuje resztę zabiegów pielęgnacyjnych, szykuje ubrania i śniadanie, o 7.10 zawozi córkę do pracy. W tym czasie skarżąca robi pranie, sprząta, gotuje, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie. O godz. 14.10 odbiera córkę z pracy. Córka chwilę odpoczywa, opowiada co było w pracy i idą z psem na spacer. Po spacerze córka odpoczywa, korzysta z komputera, czyta książkę, ogląda TV, a skarżąca w tym czasie prasuje, zmywa po posiłkach, sprząta, jeśli jest taka konieczność. Jeśli jest wyznaczona wizyta, to jadą do lekarza. Chwilę odpoczywa i przygotowuje kolację, później córka bierze prysznic (córka ma problem z równowagą), w którym też skarżąca uczestniczy. Po myciu córka odpoczywa, często ogląda TV lub czyta książkę. Skarżąca kładzie się spać po 23. Skarżąca dodała, że jeśli ona musiałaby podjąć pracę, to córka będzie zmuszona ze swojej zrezygnować, ponieważ nie miałby kto jej dowieźć do pracy, co spowoduje u niej depresję.
Wobec powyższego organ odwoławczy stwierdził, że córka skarżącej nie jest osobą leżącą, całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo. Zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką w zasadzie sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego (sprzątanie, pranie, prasowanie, przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych) - takie czynności wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy. Część z tych czynności nie jest wykonywanych każdego dnia. Z kolei pomoc córce w porannej i wieczornej toalecie (braniu prysznica), można tak zorganizować, aby nie kolidował z godzinami pracy. Zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, uprawniający w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. do świadczenia pielęgnacyjnego, nie może ograniczać się do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane poza godzinami pracy - niezależnie od systemu czasu pracy. Konieczność sprawowania opieki nie koliduje z możliwością wykonywania pracy czy podjęciem innego zatrudnienia. Nie może również umknąć uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wypłacane za samą opiekę, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku rodziców względem dzieci, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jeśli zaś chodzi o kwestię dowozu i odbioru pełnoletniej córki skarżącej z pracy, to trudno uznać, aby było to możliwe tylko przy osobistym udziale skarżącej. Stąd w okolicznościach sprawy ustalenie, że osoba wymagająca opieki w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego podjęła zatrudnienie, co ma wpływ na zakres opieki sprawowanej przez stronę, stanowi podstawę do uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane w oparciu o art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Pozostawanie przez córkę skarżącej w zatrudnieniu (od poniedziałku do piątku 7 godzin dziennie), pozwala matce niepełnosprawnej podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.
Jak podkreślił w dalszej kolejności organ odwoławczy z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wynika, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Niewątpliwie, przesłanki wskazane w tym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Zapewnieniu, że osoba pobierająca świadczenie rodzinne ma świadomość, że jest ono pobierane nienależnie, służy m.in. uregulowana w art. 25 ust. 1 u.ś.r. instytucja obowiązku informowania przez tę osobę właściwego organu wypłacającego świadczenie o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych lub ich wysokość. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. W niniejszej sprawie wystąpił pierwszy warunek określony w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj. zaistniała opisana wyżej okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca została również pouczona o obowiązku powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o skutkach niepoinformowania o tych zmianach. Pouczenie takie znajduje się zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z 7 września 2018 r., podpisanym przez stronę, jak również w wydanej przez organ I instancji decyzji w przedmiocie ustalenia prawa do przedmiotowego świadczenia z 7 września 2018 r. i decyzji zmieniającej z 2 stycznia 2019 r. Decyzje te E.S. odebrała osobiście, a pod pouczeniem zawartym w tych decyzjach znajdują się podpisy skarżącej wraz z datą i informacją potwierdzającą odbiór decyzji. Skarżąca niewątpliwie zapoznała się z pouczeniami (brak jest we wniosku jakichkolwiek uwag, zastrzeżeń, czy adnotacji o niezrozumieniu treści) ubiegając się o świadczenie i dysponowała pouczeniem zamieszczonym w doręczonych decyzjach zarówno o tym, w jakich sytuacjach świadczenie nie przysługuje, jak również o konsekwencjach nienależnie pobranego świadczenia. Należy przyjąć, iż złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Analizując treść skierowanych do skarżącej pouczeń, Kolegium stwierdziło, że skarżąca została w jasny i skonkretyzowany sposób pouczona o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tych świadczeń oraz o skutkach niepowiadomienia o tych zmianach, a więc powstania nienależnie pobranych świadczeń i obowiązku ich zwrotu. Pouczenia te nie mogły zawierać konkretnego wskazania o konieczności poinformowania organu o podjęciu zatrudnienia przez osobę wymagającą opieki, niewątpliwie będącą zmianą mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego stronie. Skoro z mocy art. 25 ust. 1 u.ś.r. skarżąca była obowiązana do powiadomienia organu, o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do przyznanego jej świadczenia pielęgnacyjnego, to w sytuacji wystąpienia jakiejkolwiek zmiany, w szczególności mając wątpliwość co do jej wpływu na prawo do przyznanego świadczenia, winna zwrócić się do organu właściwego, celem udzielenia jej stosownych informacji w tym zakresie. Skarżąca z możliwości tej nie skorzystała. Uzasadnione jest zatem twierdzenie, że pomimo prawidłowych pouczeń, skarżąca nie poinformowała organu o zaistnieniu zmiany mającej wpływ na przyznane jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. To zaś musiało skutkować uznaniem pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależne, co wiąże się z żądaniem jego zwrotu.
Odnosząc się do zarzutu braku zastosowania art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ wyjaśnił, że postępowanie, o którym mowa w powyższym unormowaniu prowadzone jest na wniosek strony. W tym przedmiocie organ pierwszej instancji (a nie Samorządowe Kolegium Odwoławcze) może orzekać dopiero wtedy, gdy zostanie wydana ostateczna decyzja określająca nienależne świadczenie. Dopiero z momentem uzyskania przez decyzję o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń i żądaniu jej zwrotu waloru ostateczności, świadczenie staje się wymagalne i organ, który wydał decyzję o nienależnie pobranych świadczeniach rodzinnych może zastosować uprawnienia przewidziane w art. 30 ust. 9 u.ś.r. W niniejszej sprawie decyzją ostateczną jest niniejsza decyzja Kolegium, a zatem skarżąca może wystąpić z odpowiednim wnioskiem do organu pierwszej instancji.
W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi E.S. reprezentowana przez pełnomocnika będącego radcą prawnym wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, podnosząc zarzuty dotyczące naruszenia:
1. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez zakwalifikowanie pobranych przez skarżącą świadczeń jako nienależnie pobranych, podczas gdy w dacie pobierania świadczeń nie miała ona świadomości, że jej uprawnienie do pobierania tychże świadczeń ustało, a więc nie zostały spełnione przesłanki uznania świadczenia za nienależne w rozumieniu powołanego przepisu;
2. art. 17 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że podjęcie zatrudnienia przez córkę skarżącej - z góry wyklucza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej - jako osoby świadczącej nad nią opiekę;
3. art. 7, art. 8 w zw. z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia przez organ, że w momencie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca miała świadomość, że świadczenie to jej nie przysługuje, podczas gdy z akt sprawy jednoznacznie wynika, że wiedzę taką powzięła dopiero w dniu otrzymania zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń.
W motywach skargi jej autor podkreślił, że córka skarżącej - J.S. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością egzystencji. Faktem jest, iż podjęła ona zatrudnienie. Praca ta odbywa się w warunkach pracy chronionej i jest lekką pracą (siedzącą). Podjęcie przez nią pracy jest w pewnym sensie działaniem terapeutycznym dla niej samej, pomaga bowiem utwierdzić córkę skarżącej w przekonaniu o przydatności społecznej i własnej wartości. Podjęcie pracy przez J.S. wymaga od skarżącej pełnej pomocy w przygotowaniu córki do pracy (czynności związane z higieną, dowozy i inne niezbędne czynności). Istotne jest również, że J.S. potrzebuje pomocy swojej matki także w nocy. Fakt, że córka podjęła pracę nie oznacza, że jej stan zdrowia uległ polepszeniu. Jest to jedynie oznaka dbałości skarżącej o własne dziecko, która chce, aby córka jak najlepiej zaadaptowała się w społeczeństwie. Fakt podjęcia przez nią zatrudnienia w żaden sposób nie zmniejszył osobistego zaangażowania skarżącej oraz wkładu w wychowanie i opiekę nad córką. Skarżąca nie miała świadomości, iż podjęcie pracy przez jej córkę wyłącza możliwość ubiegania się o świadczenie rodzinne w formie świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżącej nie można przypisać działania w złej wierze. Podjęcia zatrudnienia przez dziecko nie zabrania żaden przepis prawa. Organ natomiast dokonał błędnej interpretacji art. 17 u.ś.r. Nadto pouczenie w decyzji przyznającej przedmiotowe świadczenie również tego nie zabraniało. Urzędnicy także nie informowali skarżącej o takich ograniczeniach. Nie miała ona również świadomości, iż zmuszona jest informować organ o takim fakcie. W ocenie skarżącej, w żaden sposób nie wpływało to na prawo do świadczenia. Skarżącą informowano jedynie o obowiązku zawiadomienia organu o podjęciu pracy przez samą siebie. Skarżąca nigdy nie była informowana, iż ewentualne podjęcie pracy przez jej córkę będzie stanowiło negatywną przesłankę do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.
Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Piotrkowie Trybunalskim wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:
Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.
Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r., poz. 137 z późn.zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329 z późn.zm. – dalej w skrócie "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.
Sąd weryfikując w świetle przywołanych wyżej kryteriów zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 7 kwietnia 2022 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Radomska z 15 listopada 2021 r. stwierdził, że odpowiadają one przepisom obowiązującego prawa i brak jest podstaw do usunięcia ich z obrotu prawnego.
Lektura akt administracyjnych dowodzi, że zasadniczą osią sporu pomiędzy stronami postępowania jest wyjaśnienie, czy w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy organy obu instancji prawidłowo uznały świadczenie pielęgnacyjne przyznane E.S. w związku z opieką nad niepełnosprawną córką J.S. za świadczenie nienależnie pobrane w okresie od 17.10.2018 r. do 31.12.2018 r., od 01.01.2019 r. do 25.07.2019 r., od 19.08.2019 r. do 31.12.2019 r., od 01.01.2020 r. do 29.02.2020 r., od 09.03.2020 r. do 26.06.2020 r. w łącznej kwocie 31.702,80 zł i zobowiązały skarżąca do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty.
Rozważania w tym zakresie należy rozpocząć od analizy przepisów stanowiących materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji. Zgodnie z art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 615 – dalej w skrócie "u.ś.r.") osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.
Przywołany wyżej przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. określa dwa warunki, których łączne wystąpienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy, to wystąpienie okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie ich wysokości albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. Natomiast drugi, to pouczenie osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do ich pobierania. Przepis ten ma więc zastosowanie wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i w trakcie jego pobierania zajdą okoliczności uzasadniające ustanie, zawieszenie prawa bądź wstrzymanie ich wypłaty, a świadczeniobiorca pomimo, iż uprzednio został pouczony o tych okolicznościach, nie powiadomi o nich organu.
W judykaturze sądów administracyjnych wskazuje się, że u.ś.r. posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. Określenie "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (vide: wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09). Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza więc formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a zatem nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i art. 9 k.p.a. (vide: wyroki NSA z 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10 i 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 2078/10). Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 1701/13 skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia.
Przenosząc poczynione wyżej rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy zgodzić się należy z organami orzekającymi obu instancji, że w kontrolowanej sprawie spełnione zostały obie wymienione wyżej przesłanki z art. 30 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. Mianowicie z poczynionych przezeń niewadliwych ustaleń wynika, że decyzją z 7 września 2018 r., zmienioną decyzją z 2 stycznia 2019 r. organ pierwszej instancji przyznał E.S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córką J.S. na okres od 01.09.2018 r. do 30.09.2020 r. W sprawie niespornym jest, że córka skarżącej J.S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...] października 2020 r. do dnia 31.10.2023 r. Wcześniejsze orzeczenie o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności było wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. [...] września 2018 r. na okres do 30.09.2020 r. Z akt sprawy wynika również, że przed wydaniem decyzji przyznającej skarżącej świadczenie pielęgnacyjne organ nie przeprowadził wywiadu środowiskowego.
Przypomnieć w związku z tym trzeba, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:
1) matce albo ojcu,
2) opiekunowi faktycznemu dziecka,
3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,
4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
W świetle cytowanego wyżej unormowania warunkiem przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest wystąpienie bezpośredniego związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia (rezygnacją z pracy zarobkowej) a sprawowaną opieką, która ma być stała lub długotrwała. Ustawodawca na gruncie rozważanej ustawy nie zdefiniował pojęcia "sprawowanie opieki", jednakże w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy ma zastosowanie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (vide: wyroki NSA z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20 i 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11, 9 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1064/21 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych po adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Świadczenie pielęgnacyjne ma być bowiem rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na rzeczywistą konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Innymi słowy, rozmiar sprawowanej faktycznie opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą powinien wykluczać możliwość podjęcia zatrudnienia przez opiekuna.
W kontrolowanej sprawie organ 10 czerwca 2020 r. na skutek elektronicznej weryfikacji danych mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych dowiedział się o podjęciu zatrudnienia przez córkę skarżącej. W tym miejscu godzi się wyjaśnić, że podjęcie zatrudnienia przez osobę niepełnosprawną co do zasady nie stanowi przeszkody do przyznania świadczenia w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zatem podniesiony w skardze zarzut błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przytoczona na jego poparcie argumentacja nie zasługują na uwzględnienie. Niewątpliwie jednak podjęcie zatrudnienia przez osobę niepełnosprawną, w tym wypadku J.S., jest okolicznością, która w istotnym stopniu podważa zakres opieki świadczonej przez skarżącą i rzutuje na ocenę występowania związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia (rezygnacją z pracy zarobkowej) a sprawowaną opieką.
Z materiału dowodowego wynika, że córka skarżącej na podstawie umowy o pracę zawartej 31 grudnia 2020 r. zatrudniona była w [...] Oddział Terenowy w R. na pełen etat na stanowisku - instruktor terapii zajęciowej. Umowa została zawarta na okres od 01.01.2021 r. do 31.12.2021 r. Wcześniej u tego samego pracodawcy była zatrudniona w okresie od 17.10.2018 r. do 25.07.2019 r., od 19.08.2019 r. do 05.09.2019 r., od 06.09.2019 r. do 05.11.2019 r., od 06.11.2019 r. do 29.02.2020 r. oraz od 09.03.2020 r. do 26.06.2020 r. w Publicznej Szkole Podstawowej Nr [...] w R. - umowy o pracę wygasły z upływem okresu, na który były zawarte. Na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 2 lipca 2021 r. oraz oświadczeń złożonych przez stronę organ ustalił, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z córką J.S. i mężem M.S., który pozostaje w zatrudnieniu. Córka skarżącej ma trudności z poruszaniem się. Skarżąca zawozi i odbiera córkę z pracy, oprócz tego chodzi z nią do lekarzy specjalistów i lekarzy pierwszego kontaktu, jeździ na turnusy rehabilitacyjne. Ponadto pierze, gotuje, zmywa, prasuje, robi zakupy, pomaga córce przy myciu, czynnościach pielęgnacyjno-higienicznych, chodzi z nią na spacery, towarzyszy przy załatwianiu spraw urzędowych. W oświadczeniu z 20 lipca 2021 r. skarżąca podała, iż wstaje o godz. 5.30, córka bierze prysznic, w którym jej pomaga, wykonuje resztę zabiegów pielęgnacyjnych, szykuje ubrania i śniadanie, o 7.10 zawozi córkę do pracy. W tym czasie skarżąca robi pranie, sprząta, gotuje, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, umawia wizyty lekarskie. O godz. 14.10 odbiera córkę z pracy. Córka chwilę odpoczywa, opowiada co było w pracy i idą z psem na spacer. Po spacerze córka odpoczywa, korzysta z komputera, czyta książkę, ogląda TV, a skarżąca w tym czasie prasuje, zmywa po posiłkach, sprząta, jeśli jest taka konieczność. Jeśli jest wyznaczona wizyta, to jadą do lekarza. Chwilę odpoczywa i przygotowuje kolację, później córka bierze prysznic (córka ma problem z równowagą), w którym też skarżąca uczestniczy. Po myciu córka odpoczywa, często ogląda TV lub czyta książkę. Skarżąca kładzie się spać po 23. Wobec powyższego zgodzić się trzeba z organami obu instancji, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie stanowi przeszkody do podjęcia przezeń zatrudniania lub innej pracy zarobkowej skoro średnio przez 7 godzin dziennie, licząc od zawiezienia do pracy do momentu odebrania córki z pracy, skarżąca nie opiekuje się córką, a pomoc tą świadczą w tym czacie inne osoby. Godzi się w tym miejscu zwrócić uwagę na wyrok z 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11, w którym Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że okoliczność pozostawania osoby niepełnosprawnej przez znaczną część dnia pod opieką pracodawcy ma wpływ na ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. A zatem, pozostawanie przez córkę skarżącej w zatrudnieniu na pełen etat, umożliwia skarżącej bez wątpienia podjąć zatrudnienie chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nad córką sprowadza się praktycznie do prowadzenia gospodarstwa domowego i wykonywania typowych w tym zakresie czynności takich jak sprzątanie, pranie, prasowanie, robienie zakupów, przygotowanie posiłków, umawianie wizyt lekarskich, realizacja recept, wspólne spacery. Wszystkie te czynności, uwzględniając oczywiście pomoc w porannej i wieczornej toalecie oraz konieczność zapewnienia córce transportu do pracy i z pracy, można zorganizować w taki sposób, by nie kolidowały zarówno z pracą córki jak i samej skarżącej. Trafnie wobec tego oceniły organy orzekające, że w trakcie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez E. S. wystąpiła okoliczność mająca wpływ na przyznane skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, o której nie poinformowała ona organu.
Analizując następnie skierowane do skarżącej pouczenia stwierdzić należy, że E.S. została w sposób jasny i czytelny pouczona o przesłankach materialnoprawnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 u.ś.r. jak i o ciążącym na niej, jako świadczeniobiorcy obowiązku poinformowania organu właściwego o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia oraz o ewentualnych konsekwencjach związanych z niepoinformowaniem organu o tych okolicznościach (powstanie nienależnie pobranych świadczeń i konieczność ich zwrotu). Pouczenia takie zostały zamieszczone na str. 3 formularza wniosku o przyznanie świadczenia, w decyzji z 7 września 2018 r. przyznającej skarżącej świadczenie pielęgnacyjne oraz w decyzjach zmieniających z 2 stycznia 2019 r. (także w decyzji zmieniającej z 7 stycznia 2020 r.) opatrzonych własnoręcznymi podpisami skarżącej. Jak trafnie zauważył organ odwoławczy pouczenia nie mogą być kazuistyczne i odnosić się do wszystkich okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro jak twierdzi skarżąca została ona pouczona o obowiązku zawiadomienia organu o podjęciu pracy przez samą siebie oraz o czym była mowa wyżej została również skutecznie poinformowana o konieczności powiadomienia organu o k a ż d e j z m i a n i e mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to w sytuacji jakichkolwiek wątpliwości, czy podjęcie zatrudnienia przez córkę rzutuje czy nie rzutuje na ocenę ustania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powinna zwrócić się do organu o wyjaśnienie wątpliwości w tym zakresie, czego jednak nie uczyniła, choć miała taką możliwość na przykład kwitując odbiór decyzji zmieniających decyzję pierwotną w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. W kontrolowanej sprawie skarżąca miała więc świadomość, że na skutek podjęcia zatrudnienia przez córkę, czas i zakres świadczonej dotychczas przezeń opieki znacząco się zmniejszył. Nastąpiła więc zmiana, która może mieć wpływ na pobieranie świadczenia i tym samym zobowiązana była o tym fakcie poinformować organ, który przyznał świadczenie.
Podsumowując Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, wydane na podstawie art. 30 ust.1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., odpowiadają prawu. Postępowanie wyjaśniające poprzedzające ich podjęcie zostało przeprowadzone z poszanowaniem podstawowych reguł procedury administracyjnej wyrażonych w przepisach art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Brak jest tym samym podstaw do ich uchylenia w trybie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.
dc