I OSK 2439/23

I OSK 2439/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2025-09-04
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-17
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Anna Wesołowska /sprawozdawca/
Piotr Niczyporuk
Piotr Przybysz /przewodniczący/
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Administracyjne postępowanie
Sygn. powiązane
I SA/Wa 1056/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-03-24
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy
Dz.U. 2024 poz 935
art. 188
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Sentencja
Dnia 4 września 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 4 września 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1056/22 w sprawie ze skargi W. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz W. N. kwotę 1120 (tysiąc sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wyrokiem z 24 marca 2023 r. I SA/Wa 1056/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W.N. (Skarżący) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2022 r. (Minister) nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania.
Wyrok wydany został w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Wnioskiem z 19 marca 2013 r. W.N. i J.N. wystąpili o wydanie, na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, dalej "rozporządzenie"), decyzji stwierdzającej, że "nieruchomość będąca w dniu 13 grudnia 1944 r. własnością J.N., zabudowana dworem wraz z otaczającym parkiem, tworząca zespół dworsko-parkowy, stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr [...] o pow. 3,7053 ha, obręb [...], powiat [...], województwo świętokrzyskie, ujawniona w dawnym wykazie hipotecznym nr [...]", nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 - dalej dekret).
Decyzją z [...] lutego 2014 r. Wojewoda Świętokrzyski (Wojewoda) stwierdził, że:
1. obszar o pow. 0,54 ha, obejmujący teren mieszkalny z budynkiem dawnego dworu, pochodzący z "[...]", stanowiący część działki ew. nr [...] w granicach oznaczonych kolorem czerwonym na fragmencie mapy ewidencyjnej stanowiącej załącznik do decyzji, nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu;
2. obszar o pow. 1,1192 ha, stanowiący pozostałą część działki ewidencyjnej nr [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Po rozpatrzeniu odwołań złożonych przez S.B., J.S. oraz Skarb Państwa - Lasy Państwowe Nadleśnictwo Włoszczowa od pkt 1 decyzji Wojewody, Minister decyzją z [...] maja 2017 r., [...]:
1. umorzył postępowanie z odwołania S.B. i J.S.;
2. uchylił decyzję Wojewody Świętokrzyskiego z [...] lutego 2014 r. i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji w całości.
Wyrokiem z 24 listopada 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 1057/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargi J.S., W.N. i J.N.. Skargę kasacyjną od tego wyroku złożyli W.N. i J.N., zaskarżając go w części, tj. w zakresie oddalenia ich skargi na decyzję Ministra. Wyrokiem z 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok z 24 listopada 2017 r. w części oddalającej skargę W.N. i J.N. oraz przekazał sprawę Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 319/20 uchylił decyzję Ministra z [...] maja 2017 r. w części dotyczącej pkt 2.
Rozpoznając ponownie sprawę Minister wskazał, że pomimo przeprowadzenia szczegółowego postępowania dowodowego oraz uzupełnienia go po wydanych w sprawie wyrokach, nie udało się pozyskać dokumentu stwierdzającego dokładną podstawę prawną nacjonalizacji majątku "[...]". Żadnej z liter art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej nie można więc wykluczyć ani żadnej wskazać, jako jedyną możliwą normę, na podstawie której Skarb Państwa stał się właścicielem tych dóbr.
Wypełniając wskazówkę zawartą w wyroku NSA z 27 listopada 2018 r., Minister wyjaśnił, że w postępowaniu wszczętym na wniosek W.N. i J.N. okazało się niemożliwe potwierdzenie, że podstawę prawną na jakiej nastąpiło przejęcie majątku ziemskiego "[...]", stanowił inny przepis niż art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw, aby stwierdzić, że był to bezspornie przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Wskazał, że nie może tego przesądzać sama powierzchnia ogólna dóbr. Nie ma również dowodu, aby były właściciel skorzystał z prawa otrzymania samodzielnego gospodarstwa rolnego w innym powiecie albo otrzymania zaopatrzenia w wysokości uposażenia urzędnika państwowego VI grupy. Artykuł 17 dekretu przyznawał to prawo tylko w przypadku przejęcia na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.
W ocenie organu również kwestia dokonania wpisu prawa własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej nie może być wskazówką dla ustalenia, która litera z art. 2 ust. 1 dekretu została zastosowana przy nacjonalizacji majątku. Wpis prawa własności następował na wniosek wojewódzkiego urzędu ziemskiego w każdym przypadku, o jakim mowa w art. 2 ust. 1 dekretu, a nie w tylko w przypadku najniższej jednostki redakcyjnej art. 2 dekretu (§ 12 rozporządzenia). Wpis w księdze wieczystej, na zasadach określonych w art. 1 dekretu z 8 sierpnia 1946 r., dokonywany był po przewłaszczeniu, które następowało z mocy samego prawa, z dniem 13 września 1944 r. Mając na uwadze wskazania sformułowane w wyroku WSA w Warszawie z 3 lutego 2021 r., organ podał, że fakt wpisania Skarbu Państwa jako właściciela w księdze hipotecznej "[...]" Hip. Nr [...] w dacie późniejszej, tj. w maju 1946 r., potwierdza, że doszło do nacjonalizacji na cele reformy rolnej, ale nie daje podstaw do przejęcia, jaka była konkretna jednostka redakcyjna z art. 2 ust. 1 dekretu.
Skoro w toku podjętych w sprawie czynności nie ustalono, że podstawę nacjonalizacji nieruchomości należących do J.N. stanowił bezspornie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, to tym samym nie mógł znaleźć zastosowania § 5 rozporządzenia, przewidujący administracyjną drogę weryfikacji prawidłowości objęcia nieruchomości przepisami dekretu o reformie rolnej.
Organ podał, że w orzecznictwie sądowym ugruntowane jest stanowisko, że poza przypadkiem wskazanym w § 5 ust. 1 rozporządzenia, zamknięta jest droga administracyjna dla rozstrzygania sporów co do zakresu działania przepisów o reformie rolnej. Minister powołał orzeczenia sądów dotyczące powyższej kwestii. Wyjaśnił, że przepis § 5 rozporządzenia można stosować tylko wówczas, gdy podstawą nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa były okoliczności określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nie można natomiast w tym trybie ustalać, jaka inna podstawa dekretowa stanowiła przesłankę nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa.
Następcy prawni byłego właściciela "[...]" nie przedstawili dokumentów jednoznacznie świadczących, że przejęcie majątku objętego złożonym wnioskiem nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Dokumentów potwierdzających przejęcie majątku na przywołanej podstawie nie ma również w materiale dowodowym zgromadzonym w toku postępowania. Kwestii, czy dana nieruchomość została objęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu nie można domniemywać. Nie istnieje zatem droga postępowania administracyjnego dla orzekania o tym, czy część dworsko-parkowa "[...]", podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej. Minister podkreślił, że w sytuacji, gdy brak jest przepisów uprawniających organ do orzekania w trybie administracyjnym w danej sprawie, wypełniona zostaje przesłanka bezprzedmiotowości postępowania (art. 105 k.p.a.). W konsekwencji organ odwoławczy działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił decyzję Wojewody Świętokrzyskiego z [...] lutego 2014 r. w całości i umorzył postępowanie przed organem I instancji.
Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] lutego 2022 r. złożył W.N. zarzucając jej
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:
a) art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w zw. z § 5 i 6 rozporządzenia poprzez ich błędne nie zastosowanie w sprawie i nie orzeczenie merytorycznie w przedmiocie niepodpadania nieruchomości objętej wnioskiem pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i błędne umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. wobec pominięcia, że skutki prawne tego przepisu następowały z mocy samego prawa bez konieczności dokonywania dalszych czynności faktycznych lub prawnych w stosunku do wszystkich nieruchomości ziemskich należących do jednego właściciela spełniających przesłanki stosowania tego przepisu, w tym normę obszarową, z dniem wejścia w życie dekretu, tj. 13 września 1944 r. i uznanie, że do prowadzenia postępowania konieczne jest istnienie dowodów potwierdzających, że w stosunku do danej nieruchomości (jej części) właściwe władze państwowe stosowały art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu,
b) art. 6 dekretu poprzez jego pominięcie pomimo tego, że w zarząd państwowy przez Powiatowy Urząd Ziemski działający w imieniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych została objęta cała nieruchomość ziemska J.N. pod nazwą "[...]", o czym świadczą takie dokumenty urzędowe jak:
- odpis z wykazu hipotecznego "[...]" z 2 maja 1957 r., nr Rep. [...];
- odpis z wykazu hipotecznego nr [...] "[...]" z 31 marca 2015 r.;
- protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej w dniu 19 lutego 1945 r. w W;
- zeznania świadków w niniejszej sprawie;
- polskie obywatelstwo i polska narodowość J.N. (stara polska ziemiańska rodzina N. o bogatych polskich tradycjach).
2. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, a to:
a) naruszenie art. 153 ppsa i art. 193 ppsa poprzez ich błędne zastosowanie polegające na dokonaniu niewłaściwej oceny prawnej przepisów i wskazań zawartych w orzeczonych prawomocnych wyrokach: Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 319/20, polegające w szczególności na:
- zastosowaniu w zaskarżonej decyzji (str. 7 uzasadnienia) błędnej wykładni art. 2 ust. 1 dekretu polegającej na stwierdzeniu, że nie można wykluczyć ani wskazać żadnej z liter art. 2 ust. 1 dekretu jako podstawy przejęcia majątku W., wbrew wskazaniom wyroku WSA w Warszawie z 3 lutego 2021 r.: "Zgodnie z powołanym przepisem (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 06.09.1944 r. - przyp. PB), na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zatem, w przypadku ustalenia, że dana nieruchomość ziemska spełniła powyższe wymogi obszarowe, to przechodziła ona z mocy prawa na własność Skarbu Państwa bez żadnego wynagrodzenia w całości z dniem wejścia w tycie dekretu, tj. z dniem 13 września 1944 r.".
- nieustaleniu, czy nieruchomość objęta postępowaniem została przejęta przez Skarb Państwa w dniu wejścia w życie dekretu, tj. 13 września 1944 r., wbrew wskazaniom zawartym w wyroku NSA z 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18 oraz wyroku WSA w Warszawie z 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 319/20;
- nieustaleniu faktycznej podstawy przejęcia majątku ziemskiego przez Skarb Państwa, wbrew wskazaniu NSA z wyroku z 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18, w którym stwierdzono: "Istotne będzie zatem ustalenie, że podstawą prawną z dekretu PKWN na jakiej nastąpiło przejęcie majątku ziemskiego pn. W. stanowił inny przepis niż art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, bądź jednoznaczne wykluczenie, że nie stanowił jej przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nie wystarczające jest bowiem stwierdzenie, że dowody zgromadzone w sprawie "nie wskazują, iż podstawę przejęcia stanowiła lit. e) tego dekretu." Jeżeli przepis ten nie był podstawą prawną przejęcia nieruchomości na podstawie dekretu PKWN, to należy wskazać co ją stanowiło";
- błędnej ocenie wymienionych na str. 10 -11 uzasadnienia wyroku WSA w Warszawie z 3 lutego 2021 r. następujących dokumentów:
• odpisu z wykazu hipotecznego "[...]" z 2 maja 1957 r., nr Rep. [...];
• księgi wieczystej nieruchomości "[...]" Hip. Nr [...];
• protokołu w sprawie przejęcia na cele Reformy Rolnej majątku W. z dnia 19 lutego 1945 r.;
b) art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. § 5 rozporządzenia w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, tj. umorzenie postępowania w sprawie, z uwagi na jego rzekomą bezprzedmiotowość, mającą polegać na braku możliwości orzekania przez organ w sprawie, z uwagi na przejście nieruchomości z mocy prawa na Skarb Państwa na podstawie innej litery art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, bez badania przesłanek stosowania tego przepisu do objętej postępowaniem administracyjnym nieruchomości;
c) art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieprawidłową ocenę zgromadzonego materiału dowodowego oraz brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tj. nieustalenie, że nieruchomość została faktycznie (acz bezprawnie) przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu a na podstawie tego samego dekretu ale innej litery art. 2 ust. 1, a to wskutek:
- błędnej oceny protokołów zdawczo-odbiorczych z 19 lutego 1945 r. zwłaszcza, że nie były one sporządzane i podpisywane przez prawników, tylko najczęściej przez Komitet Folwarczny złożony z indywidualnych rolników oraz przedstawiciela władzy, którym często na tych terenach był sowiecki oficer NKWD (z uwagi na silną na tych terenach polską partyzantkę);
- błędnej oceny wpisu w dziale II dawnej wykazu hipotecznego nr [...] "[...]";
- nieustaleniu czy J.N. był polskim obywatelem polskiej narodowości;
- błędnej oceny zeznających w sprawie świadków,
które to naruszenia miały ten wpływ na wynik sprawy, że Minister ustalił, iż brak jest dowodów potwierdzających, że w stosunku do nieruchomości właściwe władze państwowe stosowały art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, a niemożliwe jest ustalenie, na podstawie której litery art. 2 ust 1 dekretu nastąpiło przejęcie nieruchomości.
Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinięte zostały w uzasadnieniu skargi.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Na rozprawie w dniu 24 marca 2023 r. pełnomocnik uczestnika postępowania - Skarbu Państwa Lasów Państwowych - Nadleśnictwa Włoszczowa wniósł o oddalenie skargi.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał skargę za niezasadną. Zwrócił uwagę, że w przedmiotowej sprawie orzekały Naczelny Sąd Administracyjny i Wojewódzki Sąd Administracyjny. Zgodnie ze wskazaniami wyrażonymi w tych wyrokach organ zobligowany był dokonać powtórnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, ze szczególnym uwzględnieniem treści protokołu przejęcia, oceny wpisu prawa własności Skarbu Państwa w dacie późniejszej niż 13 września 1944 r. oraz zbadania podstawy przejęcia majątku. Sądy wskazały na brak dokonania przez organ wnikliwej oceny materiału dowodowego.
Sąd uznał, że wbrew zarzutom skargi organ wykonał zalecenia zawarte w wyrokach Sądów, wobec czego chybiony był zarzut dotyczący naruszenia przez organ art. 153 p.p.s.a. Podkreślił, że wykonanie wskazań zawartych w wyrokach Sądów trzeba odnosić w kontekście zebranych wówczas dowodów i (jak wskazywały Sądy), niewłaściwej ich oceny oraz konieczności uzupełnienia materiału dowodowego w stanie faktycznym na datę ich wydania.
Sąd Wojewódzki uznał, że wbrew zarzutom skargi Minister dokonał szczegółowej oceny protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku W. z 19 lutego 1945 r. słusznie stwierdzając, że nie wynika z jego treści, iż podstawą przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa był przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. W protokole został zawarty opis stanu nieruchomości wraz ze wskazaniem jej powierzchni, jednakże dokument ten poza ogólnym odwołaniem się do dekretu z 1944 r. nie powołuje konkretnych przepisów tego dekretu, wskazujących na podstawę przejęcia majątku. Należy przy tym zauważyć, że przepisy dotyczące reformy rolnej nie nadawały protokołom prawa do wiążącego decydowania o tym, na jakiej podstawie dokonano przejęcia nieruchomości. Przepis § 10 ust. 2 rozporządzenia przewidywał ich sporządzenie tylko na potrzeby przejęcia nieruchomości. Miały one zatem charakter dokumentu technicznego, spisywanego przy przejmowaniu majątku na podstawie przesłanek określonych w każdym przypadku wskazanym w art. 2 ust. 1 dekretu.
Sąd podkreślił, że po wyrokach Sądów obydwu instancji organ uzupełnił materiał dowodowy, poprzez pozyskanie dokumentów z Archiwum Państwowego w Kielcach które szczegółowo wymienił na str. 5 decyzji i następnie dokonał jego oceny. Minister pozyskał też dokumenty z Archiwum Akt Nowych w Warszawie. Odniósł się również do dokumentów wskazanych przez Sąd I instancji w wyroku z 3 marca 2021 r. ustalając, że ani księga hipoteczna, ani znajdujące się w niej dokumenty nie wskazują dokładnej jednostki redakcyjnej podstawy przejęcia majątku. Nie wskazują na to także: protokół z 19 lutego 1945 r., pisma Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Kielcach z 15 lutego 1945 r. oraz z 28 września 1945 r., pismo Przewodniczącego Wydziału Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego we Włoszczowie z 7 listopada 2016 r. oraz dokumenty powołane w skardze. Żaden z dokumentów zebranych w sprawie nie wskazuje jednostki redakcyjnej art. 2 dekretu.
Minister prawidłowo stwierdził, że żaden z zebranych w sprawie dowodów nie wskazał także na jakiej innej podstawie przejęto majątek. Niemożliwym bowiem okazało się ustalenie jaka była podstawa przejęcia majątku i czy był nią art. 2 ust.1 lit. e) dekretu, czy też inna jednostka redakcyjna tego przepisu. Sąd podzielił stanowisko organu, że o podstawie przejęcia nie może świadczyć sama powierzchnia ogólna majątku.
Wyjaśnił, że kwestia dokonania wpisu prawa własności Skarbu Państwa do księgi wieczystej nie może być wskazówką dla ustalenia, która litera z art. 2 ust. 1 dekretu została zastosowana przy nacjonalizacji majątku. Zaznaczył, że wpis prawa własności następował na wniosek wojewódzkiego urzędu ziemskiego, w każdym przypadku, o jakim mowa w art. 2 ust. 1 dekretu. Wpis w księdze wieczystej, na zasadach określonych w art. 1 dekretu z 8 sierpnia 1946 r., dokonywany był po przewłaszczeniu, które następowało z mocy samego prawa, z dniem 13 września 1944 r. Fakt wpisania Skarbu Państwa jako właściciela w księdze hipotecznej "[...]" Hip. Nr [...] w dacie późniejszej, tj. w maju 1946 r., potwierdza, że doszło do nacjonalizacji na cele reformy rolnej, ale nie daje podstaw do przejęcia, jaka była konkretna jednostka redakcyjna z art. 2 ust. 1 dekretu.
Sąd przypomniał, że Skarżący domagał się stwierdzenia w drodze decyzji wydanej na podstawie § 5 rozporządzenia, że przedmiotowa nieruchomość nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
W konsekwencji Sąd podkreślił, że przewidziany w § 5 i 6 rozporządzenia tryb rozstrzygania sporów co do kwestii przejęcia z mocy prawa określonych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej ma zastosowanie wyłącznie do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa w drodze dekretu o reformie rolnej (por. wyrok NSA z 17 kwietnia 2018 r. I OSK 1278/16). Jest on uruchamiany, jak wyjaśniono to w uzasadnieniu do uchwały NSA z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 wówczas, kiedy właściciel (spadkobierca) uważał, że jego nieruchomość z takich czy innych względów nie spełnia warunków określonych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i w związku z tym powinna być wyłączona spod działania tego przepisu, czyli nie powinna podlegać przejęciu na cele reformy rolnej w części bądź w całości.
Skuteczne więc zainicjowanie postępowania i możliwość wydania w nim decyzji administracyjnej rozstrzygającej co do istoty ów spór, zastrzeżone zostało wyłącznie do sytuacji, gdy istotnie dana nieruchomość (jej część) przejęta została ex lege na własność Skarbu Państwa na podstawie ww. przepisu, a zdaniem strony przejęta być nie powinna. Powyższe jest konsekwencją przyjętego w art. 2 dekretu modelu nacjonalizowania nieruchomości ziemskich zakładającego, że wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d i e ust. 1 tego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2. Prowadziło to bowiem do przejęcia ich własności z mocy samego prawa z dniem wejścia w życie dekretu (tj. 13 września 1944 r.), bez konieczności potwierdzania tego skutku prawnego jakimkolwiek aktem. Skoro tak, to w praktyce stosowania dekretu mogły powstawać spory, czy nacjonalizacja na jego podstawie konkretnych nieruchomości znajduje umocowanie w przepisach. Dostrzegając ten problem, ówczesny prawodawca w § 5 i 6 rozporządzenia wprowadził administracyjny tryb rozstrzygania tego rodzaju sporów przez wojewódzkie urzędy ziemskie (aktualnie wojewodów), z tym że zastrzegł go wyłącznie do sporów dotyczących nieruchomości, których podstawą przejęcia miał być art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W uchwale składu siedmiu sędziów z 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1945 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
W ocenie Sądu warunkiem koniecznym zatem dla możliwości orzekania w trybie § 5 rozporządzenia jest istnienie dowodów potwierdzających, że w stosunku do danej nieruchomości (jej części) właściwe władze państwowe zastosowały art. 2 ust. 1 lit e) dekretu. Stosowanie bowiem procedury przewidzianej w § 5 rozporządzenia nie służy ustalaniu, która z podstaw przejęcia przewidziana w art. 2 dekretu miała w sprawie zastosowanie i na jakiej podstawie Skarb Państwa nabył prawo do nieruchomości (por. wyrok NSA z 15 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 1662/18). Jeśli zatem na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu dane nieruchomości nie były przejęte, a przynajmniej brak jest dowodów jednoznacznie tę okoliczność przesądzających, rozstrzyganie w postępowaniu administracyjnym czy spełniały one kryteria kwalifikujące je do nieruchomości ziemskich wymienionych w tym przepisie, a przez to wiążące zajmowanie stanowiska czy podlegają one jego działaniu, jest bezprzedmiotowe. Nie jest bowiem rolą organów administracji publicznej władcze przesądzanie o materialnoprawnej podstawie owego przejęcia, czy też weryfikowanie (przy braku dowodów jednoznacznie ją precyzujących), czy dana nieruchomość wypełnia warunki w niej ustalone, pozwalające na przejęcie. Nie można więc oczekiwać, że organ w sposób wiążący stwierdzi, iż przejęcie nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a następnie wyprowadzi konkluzję, że w świetle tego przepisu, zgodnie z prawem, na cele reformy rolnej przejęta ona być nie mogła. Tego rodzaju oczekiwanie nie znajduje uzasadnienia w treści normatywnej § 5 rozporządzenia. Oceny tej nie zmieniają wskazania zawarte w wyroku NSA z 27 listopada 2018 r., które sformułowane zostały w sytuacji braku kompletnego materiału dowodowego i konieczności jego uzupełnienia. Po wyroku tym wydany został przez WSA w Warszawie wyrok z 3 lutego 2021 r. Zdaniem Sądu zalecenia zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, które z kolei były konsekwencją zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego należy odczytywać w kontekście złożonego wniosku, który wyraźnie został sformułowany jako wniosek w trybie § 5 rozporządzenia.
Sąd zwrócił uwagę, że wyrok ten nie został zaskarżony a organ odwoławczy wykonał wskazania zawarte w tym wyroku. Sąd zgodził się również z Ministrem, że ze zgromadzonych w aktach archiwalnych dokumentów - wbrew temu co wywodzi Skarżący - żaden nie pozwala w sposób jednoznaczny zrekonstruować podstawy prawnej przejęcia nieruchomości.
Z przyczyn wyżej omówionych zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu oraz § 5 i § 6 rozporządzenia nie mogą być skuteczne.
Skoro organ nie ustalił, że podstawą przejęcia przedmiotowego majątku na rzecz Skarbu Państwa był art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, to uznać należy, że prawidłowo umorzył postępowanie, jako bezprzedmiotowe. Wobec tego niezasadny jest zarzut naruszenia art. 105 § 1 k.p.a..
Za chybione Sąd Wojewódzki uznał zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Organ zgromadził obszerny materiał dowodowy i dokonał jego prawidłowej oceny.
Sąd podkreślił, że zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w prawie administracyjnym w razie wątpliwości, nie można domniemywać do załatwienia sprawy drogi administracyjnej. Nie można też domniemywać właściwości organu administracyjnego do rozpoznania konkretnej sprawy. Właściwość organu musi być bezsporna i mieć umocowanie w przepisach prawa. Organ może działać jedynie w zakresie swoich kompetencji, a te w niniejszej sprawie zostały organowi przyznane tylko w sprawach dotyczących nieruchomości przejętych w trybie reformy rolnej na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Skarżący zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości zarzucając mu :
I. na podstawie art, 174 pkt 1 p.p.s.a, naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest :
1. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, Dz.U. z 1945 r., nr 3 poz. 131 - poprzez ich błędną wykładnię i bezpodstawne przyjęcie, że organ administracyjny nie jest właściwy do merytorycznego orzeczenia w przedmiocie nie podpadania nieruchomości objętej wnioskiem pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i niezasadne uznanie, iż możliwe jest umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. wskutek bezpodstawnego przyjęcia, iż postępowanie jest bezprzedmiotowe, pomimo, że nie ustalono, że podstawą przejęcia nie była lit. e art. 2 ust. 1 tegoż dekretu, oraz poprzez pominięcie faktu, iż skutki prawne tego przepisu następowały z mocy samego prawa bez konieczności dokonywania dalszych czynności faktycznych lub prawnych w stosunku do wszystkich nieruchomości ziemskich należących do jednego właściciela spełniających przesłanki stosowania tego przepisu, w tym normę obszarową, z dniem wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. z dniem 13 września 1944 r, i uznanie, że do prowadzenia postępowania konieczne jest istnienie dowodów potwierdzających, że w stosunku do danej nieruchomości (jej części) właściwe władze państwowe stosowały art. 2 ust. 1 lit e dekretu, skoro na terenie województwa świętokrzyskiego ale i np. powiatu mieleckiego bardzo często w protokole przejęcia majątku nie wpisywano litery e) po art. 2 ust, 1 dekretu (por. uzasadnienie załączonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] grudnia 2017r., nr [...] oraz protokół przejęcia majątku C. K.T. i wyrok NSA z 1 lutego 2018 r. I OSK 949/17 oraz z 25 lipca 2018 r. I OSK 2163/16);
2. art. 6 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - poprzez jego niezastosowanie i pominięcie faktu, że w zarząd państwowy przez Powiatowy Urząd Ziemski działający w imieniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych został objęty cały majątek ziemski J.N. pod nazwą "[...]" o czym świadczą takie dokumenty urzędowe jak:
odpis z wykazu hipotecznego "[...]" z 2 maja 1957 r., nr Rep. [...];
odpis z wykazu hipotecznego nr [...] "[...]" z 31 marca 2015 r.;
protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej sporządzony w dniu 19 lutego 1945 r., w W. na standardowym druku używanym przez urzędy ziemskie;
zeznania świadków w niniejszej sprawie;
polskie obywatelstwo i polska narodowość J.N. (stara polska ziemiańska rodzina N. o bogatych polskich tradycjach).
II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a, naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy to jest :
3. naruszenie art. 153 p.p.s.a. i art. 193 p.p.s.a. - poprzez ich błędne zastosowanie polegające na dokonaniu w zaskarżonym wyroku niewłaściwej oceny prawnej przepisów prawa i wskazań zawartych w orzeczonych w niniejszej sprawie prawomocnych wyrokach: Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 319/20, polegające w szczególności na:
i. zastosowaniu w zaskarżonym wyroku błędnej wykładni art. 2 ust. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej polegającej na stwierdzeniu, że nie można wykluczyć ani wskazać żadnej z liter art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. jako podstawy przejęcia majątku W., wbrew wskazaniom wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 lutego 2021 r., sygn. akt i SA/Wa 319/20 " Zgodnie z powołanym przepisem (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 06.09.1944 r. - przyp. PB), na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych łub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przebacza bądź 100 ha powierzchni ogólnejbądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków, rolnych tej powierzchni.
Zatem, w przypadku ustalenia, te dana nieruchomość ziemska spełniła powyższe wymogi obszarowe, to przechodziła ona z mocy prawa na własność Skarbu Państwa bez Żadnego wynagrodzenia w całości z dniem wejścia w życie dekretu, to jest z dniem 13 Września 1944 r.
ii. nieustaleniu, czy nieruchomość objęta postępowaniem została przejęta przez Skarb Państwa w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. w dniu 13 września 1944 r., wbrew wskazaniom zawartym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18 oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 319/20;
iii. nieustaleniu faktycznej podstawy przejęcia majątku ziemskiego W. przez Skarb Państwa, wbrew wskazaniu zawartemu w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Wa 319/20 oraz w wyroku NSA z 27 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1398/18, w którym stwierdzono:
"Istotne będzie zatem ustalenie, że podstawą prawną z dekretu PKWN na jakiej nastąpiło przejęcie majątku ziemskiego pn. W. stanowił inny przepis niż art. 2 ust. 1 lit. e) debetu, bądź jednoznaczne wykluczenie, źe nie stanowił jej przepis art 2 ust 1 lit e) debetu. Nie wystarczające jest bowiem stwierdzenie, że dowody zgromadzone w sprawie " nie wskazują, iż podstawę przejęcia stanowiła lit e) tego debetu. " Jeżeli przepis ten nie był podstawą prawną przejęcia nieruchomości na podstawie dekretu PKWN, to należy wskazać co ją stanowiło. "
iv. błędnej ocenie w zaskarżonym wyroku następujących zgromadzonych w sprawie dokumentów:
- odpisu z wykazu hipotecznego "[...]" z 2 maja 1957 r., nr Rep. [...];
- księgi wieczystej nieruchomości "[...]" Hip. Nr [...];
- protokołu w sprawie, przejęcia na cele Reformy Rolnej majątku W. z dnia 19 lutego 1945 r.;
4. naruszenie art, 151 p.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z art. 2 ust. 1 lit, et dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez ich błędne zastosowanie w sprawie i oddalenie skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2022 roku, mimo istnienia podstaw do jej uchylenia, gdyż w sprawie Minister bezzasadnie umorzył postępowanie w sprawie, z uwagi na jego rzekomą bezprzedmiotowość, mającą polegać na braku możliwości orzekania przez Sąd w sprawie, z uwagi na przejście nieruchomości z mocy prawa na Skarb Państwa na podstawie niewyjaśnionej litery art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, bez zbadania przesłanek stosowania tego przepisu do objętej postępowaniem administracyjnym nieruchomości oraz poprzez bezpodstawne przyjęcie, że postępowanie jest bezprzedmiotowe w sytuacji gdy w rzeczywistości nie wykluczono jako podstawy przejęcia litery e/ art. 2 ust, 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej;
5. naruszenie art. 151 p.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie zaskarżonej decyzji w całości pomimo, że organ II instancji dopuścił się naruszenia przepisów postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygniecie sprawy, a to przepisów:
a. art. 105 k.p.a. w zw. z art. 19 k.p.a. poprzez nieuzasadnione przyjęcie, iż w niniejszej sprawie organ administracyjny nie jest właściwy w sprawie z uwagi na bezprzedmiotowość postępowania, pomimo, iż w sprawie brak jest jakichkolwiek dowodów na to, iż nieruchomość nie została przejęta na podstawie litery e) art. 2 ust. 1 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej;
b. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieprawidłową ocenę zgromadzonego materiału dowodowego w szczególności poprzez przyjęcie, iż w sprawie brak jest dowodów na to, iż sporna nieruchomość została przejęta na podstawie lit. e) art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tj. nieustalenie, że nieruchomość została faktycznie (acz bezprawnie) przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit, e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a na podstawie tego samego dekretu ale niedającej się ustalić litery art. 2 ust. 1, a to wskutek:
- błędnej oceny protokołu zdawczo-odbiorczego z 19 lutego 1945 r. "w sprawie przejęcia na cele Reformy Rolnej na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6. 3. 1944 r, o wprowadzeniu Reformy Rolnej", zwłaszcza, że takie protokoły nie były sporządzane i podpisywane przez prawników, tylko najczęściej przez Komitet Folwarczny złożony z indywidualnych rolników oraz przedstawiciela władzy, którym często na tych terenach był sowiecki (rosyjski) oficer NKWD (z uwagi na silną na tych terenach polską partyzantkę);
- błędnej oceny wpisu w dziale II dawnego wykazu hipotecznego nr [...] "[...]";
- nieustaleniu czy J.N. był polskim obywatelem polskiej narodowości;
- błędnej oceny zeznających w sprawie świadków,
- niedostatecznym poszukiwaniu przez Ministra w Archiwach Narodowych (Państwowych) dokumentów dotyczących przejęcia przedmiotowej nieruchomości na podstawie litery e) art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej lub innej litery, skoro Wojewoda w swojej decyzji z [...] lutego 2014r. nie miał żadnych wątpliwości odnośnie podstawy prawnej przejęcia z naruszeniem prawa majątku ziemskiego ojca skarżącego,
które to naruszenia miały ten wpływ na wynik sprawy, źe Minister ustalił, że brak jest dowodów potwierdzających, że w stosunku do nieruchomości właściwe władze państwowe stosowały art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a niemożliwe jest ustalenie, na podstawie której litery art. 2 ust 1 dekretu z dnia 6.9.1944 r. nastąpiło przejęcie nieruchomości;
6. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - przez ich nieuwzględnienie i nie uchylenie decyzji Ministra, podczas gdy w świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. uchwała siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt: I OPS 2/06 i z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10) ww. przepis może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przy założeniu, że w protokole w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej sporządzonego 19 lutego 1945r. w W. i dotyczącego ojca Skarżących omyłkowo nie wymieniono litery "e", co doprowadziło organ II instancji do błędnego zastosowania w sprawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.;
co miało ten wpływ na wynik sprawy, że Minister, a za nim Sąd I instancji bezpodstawnie przyjął, że brak jest dowodów potwierdzających, że w stosunku do nieruchomości właściwe władze państwowe stosowały art 2 ust 1 lit e) dekretu z dnia 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a nieruchomość została przejęta na podstawie innej litery dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Opisane wyżej uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż wskutek ich zaistnienia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oparł swoje rozstrzygnięcie na błędnych przesłankach, czego konsekwencją było błędne oddalenie skargi, mimo istnienia przesłanek do uchylenia zaskarżonej decyzji.
Mając na uwadze powyższe Skarżący wniósł o :
1. uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 marca 2023 roku, sygn. akt I SA/Wa 1056/22 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a.;
2. zasądzenie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne Nadleśnictwo Włoszczowa wniósł o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.
W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego, co obliguje Sąd kasacyjny do odniesienia się w pierwszej kolejności do zarzutów opartych na drugiej podstawie kasacyjnej.
W zarzucie objętym punktem 3 petitum skargi kasacyjnej Skarżący zarzuca Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie art. 153 i art. 193 p.p.s.a. poprzez ich błędnej zastosowanie polegające na dokonaniu w zaskarżonym wyroku niewłaściwej oceny prawnej przepisów prawa i wskazań zawartych w prawomocnych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 listopada 2018 r. I OSK 1389/18 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 3 lutego 2021 r. I SA/Wa 319/20.
Zgodnie z przywołanym przez Skarżącego art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.
Przepis ten umieszczony jest w rozdziale 10 p.p.s.a. regulującym co do zasady postępowanie przed sądem wojewódzkim pierwszej instancji. Z mocy przywołanego przez Skarżącego art. 193 p.p.s.a. do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy przed wojewódzkim sądem administracyjnym.
Do naruszenia art. 193 p.p.s.a. w związku z art. 153 p.p.s.a. może dojść co do zasady w sytuacji, w której Naczelny Sąd Administracyjny uchyliłby wyrok Sądu pierwszej instancji oraz zaskarżoną decyzję, zaś organ nie wykonałby zaleceń wynikających z wyroku Sądu kasacyjnego. W niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 27 listopada 2018 r. uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. Sąd ten związany był stanowiskiem Sądu kasacyjnego z mocy art. 190 p.p.s.a.
Sposób sformułowania analizowanego zarzutu wskazuje, że w ocenie Skarżącego zarówno Minister rozpoznający ponownie sprawę jak i sąd wojewódzki rozpoznający skargę na decyzję z [...] lutego 2022 r. związane były oceną prawną i wskazaniami zawartymi w prawomocnym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 listopada 2018 r.
Sąd kasacyjny przypomina zatem, że w wyroku z 27 listopada 2018 r. Naczelny Sąd Administracyjny za zasadny uznał zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.. Wskazał, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest lakoniczne, ogranicza się do przytoczenia in extenso treści obowiązującej regulacji prawnej i powtórzenia konkluzji prawnej organu, brak w nim oceny całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Podkreślił, że w kontrolowanym przezeń wyroku z 24 listopada 2017 r. I SA/Wa 1057/17 odniesiono się jedynie do niewielkiej części materiału dowodowego, nieprzeprowadzono oceny w aspekcie wszystkich dostępnych w sprawie dowodów, pominięto odniesienie się do zarzutów wskazanych w skardze. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał również, że odnosząc się w uzasadnieniu wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, tylko do odpisu księgi wieczystej nieruchomości "[...]" Hip. Nr [...] oraz do "innych dokumentów archiwalnych" Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił przyczyn dla których pominął ocenę pozostałego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Wskazał, że ogólnikowość, lakoniczność i brak konkretnego odniesienia się do większej części zgromadzonych w sprawie dowodów, niewyjaśnienie, czy i którym wiary odmówiono, jeśli tak to z jakich przyczyn, sprawia wrażenie dokonania takiej kontroli w sposób pobieżny. W konsekwencji uznał, że wskazane zaniechania uczyniły kontrolowane rozstrzygnięcie wadliwym i to w stopniu uniemożliwiającym kontrolę Naczelnego Sądu Administracyjnego. Z tej przyczyny za przedwczesne uznał rozpoznanie pozostałych zarzutów omawianej skargi kasacyjnej.
Powyższe stwierdzenie ma istotne znaczenie w rozpoznawanej sprawie. Oznacza bowiem, że Naczelny Sąd Administracyjny wyroku z 27 listopada 2018 r. nie odnosił się do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów dotyczących naruszenia przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr nr 3 poz. 13 z 1945 r. dalej "dekret o reformie rolnej"), jak również rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1945 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51, dalej "rozporządzenie").
Z uzasadnienia wyroku z 27 listopada 2018 r. wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał również zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd Wojewódzki przepisów postępowania, to jest art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 3 i art. 80 k.p.a. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynikało, że rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny ograniczył w istocie przeprowadzoną w sprawie kontrolę zaskarżonej decyzji do zaakceptowania zawartego w niej rozstrzygnięcia, bez głębszej analizy stanu faktycznego sprawy i samodzielnej oceny, czy w sprawie zostały w sposób należyty wyjaśnione wszystkie okoliczności sprawy mające znaczenia dla jej rozstrzygnięcia oraz czy rozstrzygnięcie to jest zgodne z przepisami prawa będącymi podstawą prawną zaskarżonej decyzji. Wskazał następnie, że Sąd I instancji z naruszeniem ww. przepisów prawa nie rozważył czy w sprawie istniały podstawy do przyjęcia, że przedmiotowy zespół dworkowo - parkowy podpada pod działanie dekretu ze wskazaniem podstawy prawnej, na jakiej dokonano przejęcia.
W tym zatem kontekście odczytywać należy zalecenia zawarte w kolejnym akapicie cytowanego wyroku, w świetle których "Rozpoznając ponownie sprawę Sąd I instancji szczegółowo odniesie się do materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy i oceni czy materiał ten jest kompletny w rozumieniu art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. i wystarczający do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy zainicjowanej wnioskiem skarżących, a w szczególności dokładnego ustalenia podstawy prawnej z dekretu PKWN na jakiej nastąpiło przejęcie majątku ziemskiego pn. W. Istotne będzie zatem ustalenie, że podstawą prawną z dekretu PKWN na jakiej nastąpiło przejęcie majątku ziemskiego pn. W. stanowił inny przepis niż art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, bądź jednoznaczne wykluczenie, że nie stanowił jej przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nie wystarczające jest bowiem stwierdzenie, że dowody zgromadzone w sprawie "nie wskazują, iż podstawę przejęcia stanowiła lit. e) tego dekretu." Jeżeli przepis ten nie był podstawą prawną przejęcia nieruchomości na podstawie dekretu PKWN, to należy wskazać co ją stanowiło."
Zalecenia zawarte w wyroku z 27 listopada 2018 r. wiążące z mocy art. 190 p.p.s.a. Sąd, któremu sprawa została przekazana obejmowały zatem obowiązek szczegółowego odniesienia się do materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy oraz dokonanie oceny, czy materiał ten jest kompletny i wystarczający do rozstrzygnięcia wniosku o ustalenie, że zespół pałacowo parkowy nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej. Rzeczywiście, Sąd kasacyjny wskazał w uzasadnieniu, że nie jest wystarczające wskazanie, że dowody nie wskazują iż podstawę przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej, jak również podkreślił, że konieczne jest dokładne ustalenie podstawy prawnej przejęcia, w tym ustalenie jaki inny przepis niż art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej stanowił podstawę przejęcia ewentualnie wykluczenie, że to ten przepis stanowił podstawę przejęcia. Jednak wskazania te stawiane były w sytuacji w której – jak podkreślił Sąd kasacyjny – uzasadnienie zaskarżonego wyroku sporządzone było w sposób wyłączający możliwość kontroli instancyjnej, bez samodzielnego rozważenia prawidłowości zaskarżonej decyzji. Odczytywać je zatem należy jako podkreślenie konieczności rozważenia przez Sąd Wojewódzki całego zebranego w sprawie materiału dowodowego i dokonania w tym kontekście oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji Ministra z [...] maja 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny nie dokonywał oceny zebranego przez organ materiału dowodowego i nie wskazywał, by zgromadzony materiał dowodowy był wystarczający do ustalania podstawy prawnej przejęcia, nie wypowiadał się również co do tego, jakie stanowisko przyjąć ma Sąd Wojewódzki w razie stwierdzenia, że w aktach administracyjnych brak dokumentów potwierdzających przejęcie majątku na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie, w szczególności nie wskazywał, by w razie nieustalenia, że majątek został przejęty na innej podstawie prawnej niż art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, zasadne było uwzględnienie normy obszarowej jako przesądzającej o trybie jego przejęcia.
Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Wojewódzki uznał, iż istota sprawy sprowadzała się do tego, czy prawidłowo uznał organ, że nie jest właściwy do merytorycznego orzeczenia w przedmiocie niepodpadania nieruchomości objętej wnioskiem skarżącego pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.
Sąd Wojewódzki wskazał, że obowiązkiem organu rozpoznającego wniosek złożony w trybie § 5 rozporządzenia było w pierwszej kolejności ustalenie, czy przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa w dniu wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.), a jeśli tak się stało - to na jakiej konkretnie podstawie to nastąpiło.
Podkreślił, że sprostanie powyższym obowiązkom wymagało od organu zebrania kompletnego materiału dowodowego. Wskazał, że akta sprawy potwierdzają, że rozpoznając odwołanie Minister przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe pozyskując z archiwów, urzędów i sądów, a także od strony postępowania, informacje i dokumenty dotyczące podstawy prawnej przejścia przedmiotowego majątku na własność Państwa. Po analizie tak zebranego materiału dowodowego Sąd Wojewódzki uznał, że organ odwoławczy dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.
W ocenie Sądu, choć jednak organ odwoławczy dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, to nie dokonał jego należytej i wyczerpującej oceny w kontekście regulacji prawnych zawartych w dekrecie, czym naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie organ odwoławczy ograniczył się bowiem do stwierdzenia, że żaden dokument zebrany w aktach sprawy nie dowodzi, że podstawę przejęcia przedmiotowego majątku stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Co jednak istotne, Sąd Wojewódzki dokonał analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego i wskazał, że treść dowodów nie potwierdza, aby podstawę prawną przejęcia majątku stanowił inny przepis niż art. 2 ust. 1 lit e dekretu o reformie rolnej. Przypomniał następnie, że w trybie art. 2 ust. 1 lit e dekretu na własność Skarbu Państwa przechodziły nieruchomości spełniające normy obszarowe. Sąd podzielił stanowisko Skarżącego, z brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej wynikało, że skutek rzeczowy nabycia własności nieruchomości w powołanym trybie następował z mocy prawa w stosunku do wszystkich nieruchomości danego właściciela spełniających obszarowe przesłanki dekretowe. Sąd zwrócił uwagę, że ze znajdującego się w aktach sprawy protokołu przejęcia majątku J.N. wynika, że majątek ten o powierzchni 1625 ha został wraz z budynkami i przynależnościami objęty zgodnie z art. 6 dekretu reformie rolnej w zarząd państwowy przez Powiatowy Urząd Ziemski w lutym 1945 r. Jak wyjaśnił Sąd Wojewódzki, protokół ten potwierdza zatem, że powierzchnia majątku wielokrotnie przekraczała normy areałowe ustalone do przejęcia na cele reformy rolnej określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to jest 100 ha powierzchni ogólnej.
Końcowo Sąd Wojewódzki wskazał, że organ nie wyjaśnił, na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, czy przejście objętej postępowaniem administracyjnym nieruchomości na własność Skarbu Państwa nastąpiło w dniu wejścia w życie dekretu a jeżeli tak, jaka była konkretnie postawa prawna nacjonalizacji nieruchomości. Sąd uznał, że wydając zaskarżone rozstrzygnięcie organ odwoławczy naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy a następnie wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę Minister w sposób wyczerpujący oceni cały zebrany w sprawie materiał dowodowy mając na uwadze ocenę prawną zawartą w uzasadnieniu wyroku, a wydane rozstrzygnięcie uzasadni stosownie do wymogów art. 107 § 3 k.p.a.
Z przywołanego wyroku wynika zatem, że w ocenie Sądu Wojewódzkiego materiał dowodowy zebrany przez Ministra był wystarczający do prawidłowego rozpoznania sprawy, to jest do ustalenia, czy przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa w dniu wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.), a jeśli tak się stało - to na jakiej konkretnie podstawie to nastąpiło.
Wyrok Sądu Wojewódzkiego nie został zaskarżony ani przez Skarżącego ani przez Ministra, co oznacza w świetle art. 153 p.p.s.a., że wskazana w nim ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wiązały zarówno organ ponownie rozpoznający sprawę jak i Sąd Wojewódzki rozpoznający skargę na decyzję wydaną ponownie przez Ministra.
Rozpoznając ponownie sprawę Minister uznał co prawda, że nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. nie ustalił jednak podstawy prawnej owego przejęcia.
Sąd Wojewódzki oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę na decyzję Ministra z [...] lutego 2022 r. wskazał, że zalecenia zawarte w wyroku z 3 lutego 2021 r. były konsekwencją zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego, i należy je odczytywać w kontekście złożonego wniosku, który wyraźnie został złożony jako wniosek w trybie § 5 rozporządzenia.
Jednak wyrażając powyższy pogląd Sąd Wojewódzki pomija, że właśnie w kontekście złożonego przez Skarżącego wniosku w trybie § 5 rozporządzenia Sąd Wojewódzki rozpoznający sprawę wyrokiem z 3 lutego 2021 r. uznał, że materiał dowodowy jest wystarczający dla rozstrzygnięcia czy przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa w dniu wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.), a jeśli tak się stało - to na jakiej konkretnie podstawie to nastąpiło.
Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego, po wydaniu wyroku z 3 lutego 2021 r. organ pozyskał jedyne pismo J.N. skierowane do Urzędu Wojewódzkiego Kieleckiego w sprawie zezwolenia na zabranie mebli znajdujących się w opuszczonych budynkach majątku W. oraz odpowiedź tego urzędu z 9 grudnia 1947 r. Z informacji przekazanej przez Archiwum Państwowe w Kielcach w piśmie z 16 grudnia 2021 r. wynikało również, że nie odnaleziono dokumentów pozwalających na stwierdzenie, że były właściciel majątku – J.N. – w ramach regulacji z art. 17 dekretu o reformie rolnej otrzymał samodzielne gospodarstwo rolne lub by wypłacono mu zaopatrzenie miesięczne.
Natomiast przesłany przez Lasy Państwowe Nadleśnictwo Włoszczowa protokół z 19 lutego 1945 r. znajdował się już w aktach sprawy,
Pozostałe dokumenty wymienione przez Ministra na stronie 5 uzasadnienia decyzji zostały zgromadzone w toku postępowania odwoławczego, ale poprzedzającego wydanie decyzji z [...] maja 2017 r., uchylonej wyrokiem z 3 lutego 2021 r.
Ani Minister w decyzji z [...] lutego 2022 r. ani Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie wyjaśnili, w jaki sposób dokumenty pozyskane już po wydaniu wyroku z 3 lutego 2021 r. wpłynęły na brak możliwości ustalenia podstawy prawnej przejęcia spornego majątku. Sąd kasacyjny przypomina w tym miejscu, że Sąd Wojewódzki w wyroku z 3 lutego 2021 r. zwrócił uwagę, że żaden ze znajdujących się w aktach dokumentów nie pozwala na ustalenie, by podstawą przejęcia majątku był inny przepis zawarty w art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej, niż jego punkt e), zwrócił również uwagę, że zgromadzone w aktach dokumenty potwierdzają, że powierzchnia majątku spełniała normy obszarowe. Zatem, wbrew stanowisku Ministra, wyrażonemu na stronie 6 decyzji, w ocenie Sądu Wojewódzkiego, to właśnie wskazana w protokole z 19 lutego 1945 r. powierzchnia majątku, w powiązaniu z brakiem jakiegokolwiek dokumentu w świetle którego za podstawę prawną nacjonalizacji można by uznać inny punkt art. 2 ust. 1 dekretu niż punkt e cytowanego przepisu świadczyć może o przejęciu majątku w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Rzeczywiście, Minister w zaskarżonej decyzji wskazał, że samo przekroczenie normy obszarowej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej nie przesądza o przejęciu majątku na tej podstawie. Dokonując tej oceny organ pominął jednak wcześniejsze rozważania Sądu Wojewódzkiego dotyczące braku w aktach sprawy jakiegokolwiek dokumentu świadczącego o tym, że inny punkt art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej był podstawą przejęcia majątku.
Sąd kasacyjny zwraca w tym miejscu uwagę, że wyrażone przez Ministra stanowisko, w świetle którego obecna linia orzecznicza uległa zmianie i koncentruje uwagę na konieczności pozyskania dokumentu, wskazującego jednoznacznie przepis stanowiący podstawę przejęcia nieruchomości pomija treść wydanego w sprawie prawomocnego wyroku z 3 lutego 2021 r. Stanowi zatem naruszenie art. 153 p.p.s.a.
Sąd kasacyjny wskazuje również, że w większości przywołanych przez Ministra wyroków stanowisko o braku możliwości ustalenia w toku postępowania prowadzonego na podstawie § 5 rozporządzenia podstawy prawnej przejęcia majątku, wyrażane było w stanach faktycznych, w których zgromadzone dokumenty wskazywały na przejęcie majątku na podstawie innego punktu art. 2 ust. 1 dekretu niż jego lit. e. Z wyroku z 18 września 2019 r. I OSK 2775/17 wynika, że w aktach sprawy znajdowały się dokumenty, w świetle których nabycie nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu. Ze stanu faktycznego będącego podstawą rozstrzygnięcia w sprawie zakończonej wyrokiem WSA w Warszawie z 15 grudnia 2016 r. I SA/Wa 1457/16 (od którego skargę kasacyjną oddalono wyrokiem NSA 26 lutego 2019 r. I OSK 826/17) wynika, że w aktach znajdowały się dokumenty, w świetle których część nieruchomości przejęta została na podstawie Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82 z późn. zm.). W aktach znajdowały się też dokumenty, w których jako podstawę przejęcia wskazywano art. 2 ust. 1 lit. b, c, d i e. Z protokołów przejęcia na cele reformy rolnej nie wynikało jednak, by nieruchomości objęte wnioskiem zostały nimi objęte. Z wyroku z 31 maja 2019 r. I SA/Wa 268/19 wynika, że nie odnaleziono dokumentów potwierdzających przejęcie w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, za to ustalono, że sporna nieruchomość została nabyta przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia z dniem 1 stycznia 1976 r., co wyklucza możliwość uznania, że podstawą jej przejęcia był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Z uzasadnienia wyroku z 15 stycznia 2020 r. I OSK 1662/18 wynika, że w toku postępowania organy odnalazły dokumenty potwierdzające przejęcie majątku na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej. W sprawie I SA/Wa 1833/20 (organ błędnie wskazał jako sygnaturę I SA/Wa 1833/30) Sąd Wojewódzki uchylił zaskarżoną decyzję uznał bowiem, że z zebranych dokumentów wynika, iż sporny majątek został jednak przejęty na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej.
Jedynie w wyrokach z 15 lipca 2020 r. IV SA/Wa 2223/19 oraz z 20 grudnia 2018 r. I SA/Wa 263/8 (od którego skargę kasacyjną oddalono wyrokiem z 24 stycznia 2020 r. I OSK 1761/19) wyrażono pogląd, że nie jest możliwe prowadzenie postępowania w trybie § 5 dekretu o ile przejęcie majątku na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie jest potwierdzone zgromadzonymi w sprawie dokumentami.
Sąd kasacyjny przypomina, że w świetle prawomocnego wyroku z 3 lutego 2021 r. zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na ustalenie podstawy prawnej przejęcia majątku, pomimo iż żaden ze znajdujących się w aktach dokumentów nie wskazywał precyzyjnej podstawy prawnej. Jak wynika z uzasadnienia wyroku, Sąd Wojewódzki upatrywał tej możliwości w braku jakiegokolwiek dokumentu wskazującego na inną podstawę niż art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej, jak również w dokumentach wskazujących na spełnienie przez majątek normy obszarowej wskazanej w cytowanym przepisie. Tymczasem rozpoznając sprawę po wydaniu wyroku z 3 lutego 2021 r. organ opisał zgromadzone w aktach dokumenty i ponownie stwierdził, że nie jest możliwe ustalenie podstawy prawnej przejęcia majątku.
Zasadny okazał się zatem podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a. Wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego, Minister nie wykonał zaleceń zawartych w wyroku z 3 lutego 2021 r. w zakresie ustalenia podstawy prawnej przejęcia majątku W. na cele reformy rolnej. Nie wyjaśnił również, by dokumenty pozyskane przez niego już po wydaniu wyroku z 3 lutego 2021 r., to jest pismo Archiwum Państwowego w Kielcach z 16 grudnia 2021 r. oraz dołączone do niego pisma, skutkowały koniecznością odstąpienia od zaleceń zawartych w wyroku prawomocnym wyroku.
Stawiając zarzut Sądowi zarzut objęty punktem 4 petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzut naruszenie art. 151 p.p.s.a.. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a,. art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art § 5 rozporządzenia w zw. z art. 2 ust. 1 lit, et dekretu Skarżący dąży w istocie do wykazania, że możliwe jest orzekanie w trybie § 5 rozporządzenia gdy nie zostało wykluczone, że majątek został przejęty na podstawie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu o reformie rolnej.
Sąd kasacyjny wskazuje, że co do zasady rację miał Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku wskazując, że nie jest możliwe domniemywanie właściwości organów administracji. Sam zatem fakt, że nie zostało wykluczone, iż majątek został przejęty na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej nie jest jeszcze wystarczający dla możliwości orzekania przez organ o niepodpadaniu danej nieruchomości pod działanie dekretu o reformie rolnej w trybie § 5 rozporządzenia.
Sąd kasacyjny wyjaśnia w tym miejscu, że opisana w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego z 3 lutego 2021 r. konieczność ustalenia podstawy prawnej przejęcia majątku na podstawie zgromadzonych w sprawie dowodów, nie może być utożsamiona ze stanowiskiem, że w sytuacji, w której nie wykluczono przejęcia na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu możliwe jest prowadzenie postępowania, o którym mowa w § 5 rozporządzenia. Dopiero wykonanie zaleceń wynikających z wyroku z 3 lutego 2021 r. to jest ustalenie, na podstawie oceny całego zebranego w sprawie materiału dowodowego i z uwzględnieniem oceny prawnej przedstawionej przez Sąd, podstawy prawnej przejęcia majątku, otworzy (o ile podstawą tą okaże się art. 2 ust. 1 lit e dekretu) możliwość orzekania przez organy na podstawie § 5 rozporządzenia, czy objęta wnioskiem część owego majątku może być uznana za nieruchomość niepodlegającą działaniu dekretu (na co zwrócił już uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 27 listopada 2018 r.).
Nie ma również racji Skarżący wykazując, że obowiązek przeprowadzenia postępowania zależy wyłącznie od wniosku strony, ubiegającej się o stwierdzenie, że dana nieruchomość jest wyłączona od działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu oraz od istnienia – jak to określa Skarżący – przedmiotu postępowania to jest nieruchomości. Dla zaistnienia przedmiotu postępowania nie jest bowiem wystarczające istnienie nieruchomości, która w ocenie ewentualnego wnioskodawcy nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Konieczne jest uprzednie ustalenie, że w tym trybie dana nieruchomość została przejęta. Przyjęcie argumentacji Skarżącego oznaczałoby bowiem, że należy prowadzić postępowanie w trybie § 5 rozporządzenia nawet gdy podstawą nabycia było (jak w sprawie zakończonej cytowanym wyżej wyrokiem z 31 maja 2019 r. I SA/Wa 268/19) orzeczenie sądu powszechnego stwierdzające nabycie prawa własności nieruchomości przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia, orzeczenie wydane w trybie innego aktu prawnego niż dekret, albo w sytuacjach gdy przejęcie nastąpiło z mocy prawa na podstawie innego aktu prawnego czy też na podstawie art. 2 ust. 1 lit b) dekretu.
Zatem zarzut objęty punktem 4 petitum skargi kasacyjnej oraz powiązany z nim zarzut objęty punktem 5 lit. a, to jest zarzut naruszenia naruszenie art. 151 p.p.s.a,. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 105 k.p.a. w zw. z art. 19 k.p.a. uznać należało za niezasadny. Sąd kasacyjny zwraca w tym miejscu uwagę, że Skarżący pomimo przywołania w obu zarzutach art. 134 § 1 oraz art. 135 p.p.s.a. w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie wyjaśnił, na czym polegać by miało naruszenie tychże przepisów. Nie wyjaśnił również, na czym miałoby polegać naruszenie przez Ministra art. 19 k.p.a. w świetle którego organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Skoro skarga kasacyjna jest sformalizowanym środkiem zaskarżenia, który zgodnie z art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a. winien zawierać również przytoczenie uzasadnienia podstaw kasacyjnych, zaniechanie ich przedstawienia przez autora skargi kasacyjnej zwalnia Sąd kasacyjny z obowiązku jego poszukiwania a co za tym idzie, odniesienia się do nieuzasadnionych zarzutów.
Zarzut naruszenia art. 105 § 1 k.p.a. był natomiast uzasadniony w zakresie, w jakim za przedwczesne uznać należało wydanie decyzji o umorzeniu postępowania w sytuacji niewykonania zaleceń wynikających z wyroku z 3 lutego 2021 r. dotyczących ustalenia podstawy prawnej przejęcia spornej nieruchomości.
Odnosząc się do zarzutu objętego punktem 5.b petitum skargi kasacyjnej (w skardze kasacyjnej punkt ten został oznaczony omyłkowo jako 5.c) Skarżący zarzuca Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. art. 151 p.p.s.a,. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1, oraz art. 80 k.p.a. Sąd kasacyjny wskazuje, że zarzut ten uznać należy za uzasadniony w zakresie w jakim w świetle zaleceń zawartych w wyroku z 3 lutego 2021 r. organ zobowiązany był do ustalenia podstawy prawnej przejęcia spornego majątku, które to zalecenie nie zostało wykonane.
Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że Sąd Wojewódzki w wyroku z 3 lutego 2021 r. uznał materiał dowodowy za kompletny, zaś sam Skarżący zarzucając niedostateczne poszukiwanie przez Ministra dokumentów dotyczących przejęcia przedmiotowej nieruchomości nie wskazuje, jakie jeszcze czynności organ mógłby podjąć w sprawie. Nie można zapominać, że organ wezwał również Skarżącego do przedstawienia dodatkowych dokumentów (por. pismo z 19 listopada 2021 r.). Odpowiadając na to pismo Skarżący podtrzymał wielokrotnie już przedstawianą argumentację dotyczącą historycznych zasług jego rodziny, nie przedstawił jednak żadnych nowych dowodów w sprawie. Za dowód taki nie można bowiem uznać dołączonego do pisma wyroku NSA z 25 lipca 2018 r. I OSK 2163/16 wydanego w innej sprawie, ani decyzji Ministra z 6 października 2015 r.
W tym zatem zakresie zarzut objęty punktem 5.b uznać należało za niezasadny.
Odniesienie się do zarzut objętego punktem 6 to jest zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z § 5 rozporządzenia nie jest możliwe na obecnym etapie postępowania. Możliwość orzekania w trybie przywołanego przez Skarżącego przepisu powstanie bowiem w razie ustalenia, że podstawą prawną przejęcia był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.
Stawiając zarzuty naruszenia prawa materialnego objęte punktem 1 i 2 petitum skargi kasacyjnej, to jest zarzuty naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 105 § 1 k.p.a. oraz art. 6 dekretu Skarżący w istocie zmierza do wykazania, że podstawą przejęcia majątku był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na spełnienie normy obszarowej i objęcie majątku w zarząd na podstawie protokołu z 19 lutego 1945 r., czyli z uwagi na okoliczności wskazane w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 3 lutego 2021 r. Z uwagi na niewykonanie zaleceń wynikających z tego wyroku, Sąd kasacyjny również do tych zarzutów nie może się ustosunkować na obecnym etapie postępowania, to jest przed wykonaniem przez organ zaleceń wynikających z wyroku z 3 lutego 2021 r.
Ponieważ skarga kasacyjna okazała się częściowo uzasadniona, Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 193 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Ministra.
Rozpoznając ponownie sprawę Minister uwzględni ocenę prawną i wskazania zawarte w niniejszym wyroku jak również wynikające z wyroku Sądu Wojewódzkiego z 3 lutego 2021 r. W przypadku zaś uznania, że zaistniały okoliczności uzasadniające w świetle art. 153 p.p.s.a. odstąpienie od tychże wytycznych, przedstawi to w uzasadnieniu decyzji.
O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. zasądzając od organu na rzecz Skarżącego zwrot kosztów postępowania sądowego w kwocie 1120 (tysiąc sto dwadzieścia) złotych.