I OSK 2434/20

I OSK 2434/20 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-03-06
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2020-11-12
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Dariusz Chaciński
Piotr Niczyporuk /przewodniczący sprawozdawca/
Piotr Przybysz
Symbol z opisem
6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne
Reforma rolna
Sygn. powiązane
IV SA/Wa 3080/19 - Wyrok WSA w Warszawie z 2020-07-10
Skarżony organ
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 1634
art. 184
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Przybysz Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński Protokolant asystent sędziego Anna Ziółkowska po rozpoznaniu w dniu 6 marca 2024 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. N. i T. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2020 r. sygn. akt IV SA/Wa 3080/19 w sprawie ze skargi J. N. i T. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 28 października 2019 r. nr GZ.rn.625.133.2018 w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody Łódzkiego z dnia 3 kwietnia 2018 r. nr GN-II.7511.24.2014.KŁ; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. N. i T. N. solidarnie kwotę 1260 (tysiąc dwieście sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 lipca 2020 r. sygn. akt IV SA/Wa 3080/19, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") oddalił skargę J. N. i T. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 28 października 2019 r. nr GZ.rn.625.133.2018 w przedmiocie reformy rolnej.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. N. i T. N. (dalej: Skarżący, Skarżący kasacyjnie), zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:
I. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
1) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. oraz art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2019 poz. 2167 ze zm., dalej: "p.u.s.a.") poprzez bezzasadne oddalenie skargi, podczas gdy prawidłowa analiza sprawy i prawidłowe wykonanie przez Sąd I instancji obowiązku kontroli legalności działalności administracji publicznej powinny były doprowadzić do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji Ministra zgodnie z wnioskami skargi, co odpowiada również temu samemu zarzutowi naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., które błędnie nie zostały przez Sąd I instancji zastosowane, mimo naruszenia przepisów prawa procesowego, jak i materialnego, jakich dopuścił się Minister przy wydawaniu decyzji utrzymującej w mocy decyzję Wojewody, a zwłaszcza nie zbadania istnienia związku funkcjonalnego powiązania gorzelni z rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej;
2) art. 151 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w zw. z art. 134 p.p.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: "k.p.a.") poprzez przyjęcie, że żądanie Skarżących dotyczy całej nieruchomości gruntowej położonej w obrębie [...], składającej się z działki gruntu o numerze ewidencyjnym 25/1, na którą składały się dawny sad (ogród), pole uprawne oraz następujące budynki: oficyna pałacowa, stajnia cugowa z wozownią, spichlerz, stajnia koni roboczych - obora, stara gorzelnia - spichlerz, gorzelnia, magazyn spirytusu, cieplarnia oraz kuźnia i w konsekwencji oddalenie skargi, a następnie odniesienie się w uzasadnieniu głównie do budynku gorzelni z pominięciem pozostałych budynków, które to działania Sądu I instancji doprowadziły do rozstrzygnięcia w zakresie szerszym niż granice sprawy, podczas gdy z wniosku z 9 października 2014 r. jasno wynika, iż Skarżący wnieśli o wydanie decyzji stwierdzającej o niepodpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3. poz. 13 ze zm., dalej: "dekret") wyłącznie gorzelni;
3) art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. w związku z art. 134 p.p.s.a. oraz art. 8 § 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Ministra naruszającej zasadę zaufania do władzy publicznej w ten sposób, iż pomimo zaistniałych wątpliwości co do zakresu wniosku Skarżących z 9 października 2014 r. w przedmiocie wydania decyzji stwierdzającej niepodpadanie pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu gorzelni położonej na działce ewidencyjnej o numerze 25/1, Sąd I instancji nie podjął czynności mających na celu wyjaśnienie tych wątpliwości i w konsekwencji orzekł w zakresie szerszym niż granice sprawy, podczas gdy Sąd powinien uchylić wątpliwą decyzję i skierować sprawę do ponownego rozpoznania przez organ administracji publicznej;
4) naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez brak należytego uzasadnienia przez Sąd I instancji zaskarżonego wyroku odnoszącego się do całej działki gruntu o numerze ewidencyjnym 25/1 położonej w obrębie [...], polegającego na odniesieniu się wyłącznie do budynku gorzelni i pominięciu pozostałych budynków, podczas gdy uzasadnienie wyroku powinno należycie wyjaśnić stan faktyczny i nie pozostawiać żadnych wątpliwości co do całości postępowania;
5) naruszenie art. 151 p.p.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez bezzasadne oddalenie skargi oraz brak należytego uzasadnienia przez Sąd I instancji zaskarżonego wyroku, będące skutkiem przyjęcia przez Sąd za prawidłowy stanu faktycznego sprawy, ustalonego przez orzekający w sprawie organ administracji publicznej, wobec niedostrzeżenia przez Sąd I instancji istotnego naruszenia przez organ przepisów k.p.a. przy jego ustalaniu, polegającego na tym, że: a) nie został dopełniony obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, organ administracji zaniechał w szczególności wyjaśnienia związku funkcjonalnego gorzelni położonej na działce ewidencyjnej nr 25/1 z pozostała częścią tej działki (naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.); b) organ administracji publicznej nie zebrał w sposób pełny i wyczerpujący materiału dowodowego bowiem dopiero zbadanie całokształtu materiału dowodowego sprawy pozwala na stwierdzenie, że dana okoliczność została udowodniona lub też nie; c) organ dokonał nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego polegającego na uznaniu, iż będąca przedmiotem niniejszego postępowania gorzelnia stanowiąca część działki ew. nr 25/1 wchodzącej w skład [...] stanowi element zorganizowanej całości i jest funkcjonalnie związana z pozostałą częścią tej działki; d) brak dokładnego określenia granic części majątku wykorzystywanej w celach przemysłowych, to jest granic nieruchomości związanej z funkcjonowaniem gorzelni, stanowiącej składnik majątkowy o nierolniczym charakterze, które to ustalenia są niezbędne i warunkują pełne i prawidłowe rozpoznanie wniosku o stwierdzenie niepodlegania tej nieruchomości pod działanie przepisów dekretu, podczas gdy prawidłowa analiza materiału dowodowego sprawy powinna była doprowadzić Sąd I instancji do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji Ministra, co uprawnia również tym samym do postawienia zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a., który błędnie nie został zastosowany, a także odpowiada zarzutowi naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 1 § 1 i § 2 p.u.s.a. poprzez nienależyte wykonanie obowiązku kontroli legalności działalności administracji publicznej;
6) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 107 § 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy Minister utrzymał decyzję Wojewody niezasadnie uznając, iż organ wypełnił wszystkie założenia z wytycznych Ministra zawartych w decyzji z 19 września 2017 r., a tym samym zaniechanie przez organ odwoławczy podjęcia niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy; podczas gdy obowiązkiem organu administracji publicznej w sprawie o niepodpadanie nieruchomości pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu jest dokładne ustalenie, czy była to nieruchomość ziemska, a w przypadku innych nieruchomości zbadanie związku funkcjonalnego między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa, przy czym w przedmiotowej sprawie związek funkcjonalny nie został zbadany;
7) art. 151 p.p.s.a. oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy organ administracji publicznej nie wyjaśnił w sposób wszechstronny sprawy, w szczególności zaniechał ustalenia kluczowej dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności sposobu użytkowania gorzelni oraz rodzaju działalności prowadzonej z wykorzystaniem gorzelni chwili przejęcia nieruchomości na własność Państwa na mocy przepisów dekretu; a w konsekwencji braku przedstawienia w uzasadnieniu dowodów, na podstawie których ustalono związek funkcjonalny części nieruchomości określanej jako gorzelnia z pozostałym majątkiem przejętym na cele reformy rolnej, a tym samym poprzestanie na arbitralnym stwierdzeniu, iż nieruchomość oznaczona jako działka o numerze ewidencyjnym 25/1 podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, podczas gdy, zaniechania i nieprawidłowości na etapie postępowania dowodowego skutkowały dowolną i arbitralną, a przez to wadliwą oceną charakteru prawnego nieruchomości zabudowanej budynkiem gorzelni, a w rezultacie niezasadnym, bo nie potwierdzonym wystarczającymi dowodami, uznaniem, że nieruchomość ta była nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu;
8) art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez wadliwe zastosowanie powszechnie obowiązującego stanowiska wyrażonego w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt: W 3/89, opublik. w OTK 1990, poz. 26) stwierdzającej, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej wyłącznie tych nieruchomości, lub ich części, które są lub mogą być wykorzystany do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez inne podmioty.
II. Naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, a to:
1) naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu poprzez bezpodstawne przyjęcie, że objęta postępowaniem gorzelnia położona na działce nr 25/1, spełnia kryteria niezbędne do uznania jej za spełniającą wymogi nacjonalizacji, w tym poprzez
a) błędną wykładnię pojęcia "nieruchomości ziemskiej" oraz rozszerzającą wykładnię celów reformy rolnej, odbiegającą od ustalonych w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt: W 3/89 (zob. LEX nr 25203), oraz w uchwałach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt: I OPS 2/06 i 10 stycznia 2011 r. sygn. akt: I OPS 3/10, wedle której "(...) dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym";
b) bezpodstawne przyjęcie, że dekret o reformie rolnej stanowił podstawę nacjonalizacji nieruchomości innych niż grunty rolne, podczas gdy zarówno z literalnej wykładni powołanych przepisów jak i z aktualnego orzecznictwa jasno wynika, że przepisy te mają zastosowanie wyłącznie do terenów, a nie tzw. "obiektów";
c) bezpodstawne przyjęcie, że nieruchomość objęta postępowaniem jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym;
d) bezpodstawne przyjęcie, że występował związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością objętą wnioskiem a pozostałą częścią majątku;
2) art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zw. z art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. oraz w zw. z art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n. poprzez niewyjaśnienie sprawy w sposób wszechstronny i zgodnie z tzw. zasada proporcjonalności (wyrażoną w art. 7 k.p.a. i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz nie uwzględniając słusznego interesu strony skarżącej (art. 7 k.p.a.);
3) naruszenie postanowień Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej zgodnie z brzmieniem sporządzonej do niniejszego dokumentu preambuły jest ona dodatkowym potwierdzeniem praw wynikających z Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Zgodnie z art. 17 KPP: (...) każda osoba ma prawo do władania, używania, dysponowania i przekazania w drodze spadku swego mienia nabytego zgodnie z prawem. Nikt nie może być pozbawiony swego mienia, chyba, że w interesie publicznym, w przypadkach i na warunkach przewidzianych w ustawie, za uczciwym odszkodowaniem wypłaconym we właściwym terminie (...).
Wobec powyższego Skarżący kasacyjnie wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Nadto wnieśli o przeprowadzenie rozprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, jednakże nie wszystkie zawarte w niej zarzuty zasługują na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej "p.p.s.a."), uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.
Jak wynika z art. 183 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.
W skardze kasacyjnej sformułowane zostały zarzuty dotyczące naruszenia zarówno prawa materialnego jak i przepisów postępowania. Mając jednak na uwadze, że istota sporu dotyczy kwestii materialnoprawnych, w pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego.
Na wstępie zaznaczyć również należy, że ani organy orzekające w sprawie, ani Sąd I instancji nie naruszyły zakresu granicy sprawy, które określone zostały wnioskiem Skarżących z 9 października 2014 r. skierowanym do Wojewody. Zauważyć bowiem należy, że przedmiotowy wniosek dotyczył działki o nr 25/1 (gorzelnia), która to nieruchomość gruntowa położona w obrębie [...], wchodziła w skład dawnego majątku "[...]" o powierzchni przekraczającej 5,45 ha. Słusznie, zatem Sąd I instancji, wskazał, że w ww. wniosku wskazano całą działkę o nr 25/1, a nie wyłącznie jej część, na której posadowiony jest budynek gorzelni. Z akt sprawy wynika przy tym, że na działkę tę składały się: dawny sad - ogród, pole oraz obszar, na którym były zlokalizowane następujące budynki: 1) oficyna pałacowa, 2) stajnia cugowa z wozownią, 3) spichlerz, 4) stajnia koni roboczych - obora, 5) stara gorzelnia - spichlerz, 6) gorzelnia, 7) magazyn spirytusu, 8) cieplarnia i 9) kuźnia W związku z tak zakreślonym we wniosku przedmiotem postępowania - taki też był przedmiot badania przez Ministra w zaskarżonej decyzji, jak i utrzymanej nią w mocy decyzji z 3 kwietnia 2018 r. Słusznie, zatem Minister, a następnie Sąd I instancji wskazali, że określenie przedmiotu postepowania należało do wnioskodawców, którzy nigdy nie przedłożyli dowodu pomiarowego ani też nie wystąpili do organu o jego sporządzenie. Tym samym nie można zgodzić się ze Skarżącymi kasacyjnie jakoby stan faktyczny sprawy został przez Sąd I instancji nienależycie wyjaśniony. Ponadto, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższe na obecnym etapie nie ma istotnego znaczenia. Zauważyć bowiem należy, że wydzielenie z istniejącej działki nowych działek po wcześniejszym dokonaniu pomiarów i nadaniu nowego oznaczenia wraz z powierzchnią winno nastąpić w ramach podziału geodezyjnego. Powyższe powinno nastąpić jednak tylko wówczas, gdy organ w toku postępowania stwierdzi, że nie do całej, lecz do części powierzchni działki wchodzącej w skład majątku "[...]", można odnieść twierdzenie, że nie posiadały charakteru rolnego.
W dalszych rozważaniach wyjść należy od tego, jak w orzecznictwie rozumiany jest art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 10 stycznia 2011 r. I OPS 3/10, wyjaśnił, że zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17): "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w powyższej uchwale], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret (...) przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r.".
Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela. Stwierdzić więc należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym.
W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).
W pkt II skargi kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 2 ust.1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu poprzez błędne uznanie, że objęta postępowaniem gorzelnia położona na działce nr 25/1 podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.
Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się zatem do zbadania, czy gorzelnia wchodzącą w skład majątku "[...]" pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską, podpadającą pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.
Odnotować w tym kontekście należy, iż pojęcie "związku funkcjonalnego" nie jest pojęciem prawnym (tj. pojęciem używanym przez system prawa w dacie wejścia dekretu w życie) a pojęciem wypracowanym przez orzecznictwo sądowe, zdefiniowanym ogólnie jako szerokie spektrum zależności pomiędzy rolnymi i nierolnymi składnikami nieruchomości ziemskiej, charakteryzujących się daleko idącą trwałością i intensywnością.
W tym miejscu przypomnieć również należy, że zgodnie z art. 6 dekretu, Minister Rolnictwa i Reform Rolnych obejmie niezwłocznie zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Z powyższego przepisu wynika, że ma on zastosowanie do tych przedsiębiorstw przemysłu rolnego, które znajdują się na nieruchomościach ziemskich o których mowa w art. 2 dekretu, a więc również nieruchomościach ziemskich wskazanych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Tym samym kryterium położenia przedsiębiorstwa przemysłu rolnego na nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 dekretu PKWN jako przesłanka zastosowania dekretu do tego przedsiębiorstwa jest jednoznaczne i nie budzące wątpliwości. Natomiast samo pojęcie przedsiębiorstwo przemysłu rolnego dla potrzeb dekretu o reformie rolnej nie zostało zdefiniowane. Z kolei zgodnie z art. 3 ust 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych elementów gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność lit. A Przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w następujących gałęziach gospodarki narodowej: pkt 10 gorzelnie przemysłowe. Wymienione w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 10 gorzelnie przemysłowe w ustawie tej nie były zdefiniowane.
Stąd też koniecznym stało się zbadanie i ustalenie, czy w ówczesnym systemie prawnym, a więc poza dekretem PKWN i ustawą z dnia 3 stycznia 1946 r., obowiązywała regulacja prawna, która dotyczyłaby funkcjonowania gorzelni, rodzajów gorzelni, czy też definicji normatywnej gorzelni. Takim aktem prawnym jest rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. o monopolu spirytusowym, opodatkowaniu kwasu octowego i drożdży oraz sprzedaży napojów alkoholowych (Dz. U. Nr 63, poz. 586), które od dnia 3 lutego 1947 r. miało tytułu o monopolu spirytusowym, a które zostało uchylone z dniem 7 lipca 1953 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 143), tym samym akt ten obowiązywał zarówno w dacie wejścia w życie dekretu PKWN jak i ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. Powołane rozporządzenie z dnia 11 lipca 1932 r. regulowało między innymi problematykę dotyczącą funkcjonowania gorzelni i wyróżniało gorzelnie rolnicze i gorzelnie przemysłowe. Zgodnie z art. 29 ust. 1 powołanego rozporządzenia, Kontyngent zakupu będzie nabywany wyłącznie z gorzelni rolniczych w ilościach proporcjonalnych do ich kontyngentu odpędu. Zaś zgodnie z art. 32 ust. 1, Kontyngent odpędu oznacza najwyższą ilość spirytusu, jaką gorzelnia rolnicza ma prawo wyprodukować w danej kampanji zarówno na cele konsumcyjne jak niekonsumcyjne. Natomiast dla rozważanego zagadnienia istotny jest art. 33 rozporządzenia, który zawiera normatywną definicję gorzelni rolniczych: Ust. 1. Kontyngent odpędu będzie określany wyłącznie dla gorzelni rolniczych. Ust. 2. Gorzelniami rolniczemi w rozumieniu niniejszego rozporządzenia są gorzelnie stanowiące część składową gospodarstwa rolnego o obszarze gruntów ornych, nie mniejszym od ustalonego przez Ministra Skarbu w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych w drodze rozporządzenia, lub stanowiące zakłady prowadzone na wspólny rachunek przez właścicieli gospodarstw rolnych, łącznie zawierających tenże obszar gruntów ornych, przyczem w obu przypadkach będą brane pod uwagę tylko grunty orne, znajdujące się od gorzelni w odległości, którą również ustala Minister Skarbu w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych. Ust. 3. Gorzelnie rolnicze obowiązane są pędzić spirytus na kontyngent zakupu z ziemniaków i zboża na słód oraz zużywać uzyskany przy produkcji spirytusu wywar i obornik w gospodarstwach połączonych z gorzelniami. Minister Skarbu w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych może zezwalać w poszczególnych przypadkach na wyjątki od postanowień tego ustępu. Ust. 4. Gorzelnia, która przestaje odpowiadać któremukolwiek z warunków ust. 2 i 3, traci charakter gorzelni rolniczej w rozumieniu tego rozporządzenia i staje się gorzelnią przemysłową (art. 38 ust. 2). Gorzelnia taka, o ile będą jej przywrócone warunki niezbędne dla posiadania charakteru gorzelni rolniczej, odzyskuje ten charakter od najbliższej kampanji, o ile nie zachodzą przeszkody z art. 40 ust. 1, jeśli zaś takie przypadki zachodzą, dla odzyskania charakteru gorzelni rolniczej konieczne jest uzyskanie zezwolenia, przewidzianego w art. 19 tego rozporządzenia.
Przedstawiony stan prawny wynikający z rozporządzenia z dnia 11 lipca 1932 r. wskazuje, że gorzelnie, które mogły wówczas funkcjonować miały charakter prawny gorzelni rolniczych lub gorzelni przemysłowych. Uzyskanie statusu gorzelni rolniczych uzależnione było od spełnienia szeregu wymogów określonych w powołanym wyżej art. 33 rozporządzenia, wymogi te dotyczyły związku z gospodarstwem rolnym, a istotnym elementem tego związku, z punktu widzenia prawnego, było że gorzelnie rolnicze stanowią część składową gospodarstwa rolnego. Mając zatem na uwadze definicję normatywną gorzelni rolniczej zawartą w art. 33 rozporządzenia z dnia 11 lipca 1932 r., które obowiązywało w dacie wejścia w życie dekretu PKWN o reformie rolnej, oraz położenie takiej gorzelni na nieruchomości ziemskiej o której mowa w art. 2 dekretu PKWN spełniona została norma wynikająca z art. 6 dekretu PKWN. Czyli gorzelnie rolnicze położone na nieruchomościach ziemskich o których mowa w art. 2 dekretu PKWN objęte zostały działaniem dekretu o reformie rolnej. Potwierdzeniem tego stanowiska jest art. 3 ust. 1 lit. A pkt 10 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, który dotyczy przejęcia tylko gorzelni przemysłowych, w ogóle nie odnosi się do gorzelni rolniczych mimo, że w tej dacie nadal obowiązywało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r., które regulowało funkcjonowanie zarówno gorzelni rolniczych jak i gorzelni przemysłowych, a które uchylone zostało dopiero z dniem 7 lipca 1953 r.
Mając powyższe na uwadze zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia prawa materialnego są zasadne. Sąd I instancji oddalając skargę, a tym samym podzielając zapatrywania Ministra zupełnie nie rozważył obowiązującego wówczas stanu prawnego dotyczącego gorzelni rolniczych i gorzelni przemysłowych wynikający z rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r. Z uwagi na powyższe Sąd I instancji oraz organy orzekające w sprawie w okolicznościach niniejszej sprawy nie zbadały związków ekonomicznych, gospodarczych i funkcjonalnych, jakie zachodziły pomiędzy gorzelnią, a gospodarstwem rolnym, a które doprowadziły do wniosku, że gorzelnia ta miała charakter rolny z uwagi na jej samo położenie. Z uwagi na powyższe nie można zgodzić się z zapatrywaniami Sądu I instancji, że okolicznością dostatecznie potwierdzającą istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy przedsiębiorstwem gorzelnianym a nieruchomościami rolnymi jest sama, nie budząca wątpliwości, potencjalna możliwość wykorzystywania do produkcji spirytusu surowca "rodzimego", abstrahująca od rzeczywistego udziału takiego surowca w produkcji w dacie wejścia dekretu w życie. Tym samym nie można również zgodzić się z Sądem I instancji, że okoliczność ta zwalniała organ odwoławczy z obowiązku badania funkcjonalnego powiązania gorzelni z rolniczą częścią nieruchomości ziemskiej. Nie ma racji Sąd I instancji, że powiązanie to wynika jednoznacznie już z samej natury przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, przetwarzającego płody rolne. W niniejszej sprawie zabrakło powyższych ustaleń pomimo tego, iż z materiału dowodowego sprawy wynika, że gorzelnia była topograficznie wyodrębniona z podwórza gospodarczego za pośrednictwem drogi wewnętrznej czy też ogrodzenia.
Wobec powyższego, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ocenę dowodów dokonanej przez Sąd I instancji należy uznać za dowolną.
Zasadność zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, które w niniejszej sprawie miały istotne znaczenie powoduje, że zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., są zasadne.
Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie mógł skutecznie podważyć kwestionowanego wyroku skoro uzasadnienie sporządzone zostało w sposób umożliwiający instancyjną kontrolę rozstrzygnięcia.
Mając na względzie powyższe na zasadzie art. 188 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a orzeczono jak w punkcie 1 sentencji, uznając że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona do rozstrzygnięcia.
W ponownie prowadzonym postępowaniu organy zobowiązane będą ocenić zgromadzone w sprawie dowody pod kątem powyższych dywagacji. Rozważenia będzie wymagało przez organy, czy i jaka czynność dowodowa jest jeszcze niezbędna dla wyjaśnienia istotnych dla sprawy faktów w kontekście obowiązków ciążących na nich zgodnie z art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a.
O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 i w zw. z art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.