I OSK 2385/23

I OSK 2385/23 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2024-08-02
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2023-10-06
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Jerzy Siegień /przewodniczący/
Jolanta Rudnicka /sprawozdawca/
Marek Stojanowski
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
I SA/Wa 2394/22 - Wyrok WSA w Warszawie z 2023-03-15
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy
Dz.U. 2023 poz 615
art 17 ust 1 art 17b ust 1 i 2
Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (t.j.)
Dz.U. 2024 poz 935
art,. 145 §  1 pkt 1 lit c art 174 pkt 1 i 2 art 182 § 2 art 183 § 1 i 2 art 188 art 193 art 200 art 203 pkt 1  art 205 § 2
Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 poz 933
art. 37 ust 1
Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t. j.)
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 2 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2394/22 w sprawie ze skargi B. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 18 lipca 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 18 lipca 2022 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 12 kwietnia 2022 r., nr [...]; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku na rzecz B. A. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.
Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 15 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2394/22, oddalił skargę B. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z 18 lipca 2022 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Wnioskiem z 28 lutego 2022 r. B. A. (dalej – skarżąca, skarżąca kasacyjnie) wystąpiła do Prezydenta Miasta [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką H. B.
Prezydent Miasta [...] decyzją z 12 kwietnia 2022 r., nr [...], odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia.
Skarżąca pismem z 27 kwietnia 2022 r. złożyła odwołanie.
Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku decyzją z 18 lipca 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Kolegium wskazało, że matka skarżącej orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 10 czerwca 2010 r. została zaliczona do grona osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Niepełnosprawność istnieje od 2002 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 14 maja 2010 r.
Zdaniem organu, nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest osobą zobowiązaną do alimentacji wobec swojej matki H. B. Legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym osoby wymagającej opieki, jak również istnienie obowiązku alimentacyjnego córki wobec matki, nie budzą w sprawie wątpliwości. Natomiast wątpliwości budziło spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Organ podkreślił, że zgodnie z art. 17b ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej - u.ś.r.) w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:
1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;
2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.
Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego (lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym), o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia." Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar dowodu wykazania zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego ciąży na rolniku (vide: wyrok WSA w Gdańsku z dnia 2 czerwca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd).
Kolegium wskazało, że we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca złożyła oświadczenie, pod rygorem odpowiedzialności karnej, że w dniu 1 stycznia 2022 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jednocześnie w oświadczeniu z 28 lutego 2022 r., złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej, skarżąca wskazała, że jest objęta ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. W wywiadzie przeprowadzonym w dniu 15 marca 2022 r. potwierdziła, iż nadal podlega ubezpieczeniu z KRUS. Podała również, że od stycznia 2022 r. zawarła ustną umowę dzierżawy z sąsiadem, który będzie uprawiał pole i czerpał z tego tytułu zyski. W trakcie postępowania skarżąca zeznała, że prowadzenie przez nią gospodarstwa rolnego polegało na planowaniu rodzaju upraw, zlecaniu obcym osobom (rolnikom) wykonywanie wszystkich prac polowych od orki, poprzez siew, nawożenie, ochronę roślin, zbiór zboża i dalsze prace, aż do kolejnego zasiewu. Prowadzenie gospodarstwa przez skarżącą nie miało charakteru bezpośredniej pracy fizycznej na roli, co wynikało m.in. z tego, że nie posiadała podstawowego sprzętu rolniczego do uprawy i zbioru plonów.
Kolegium podkreśliło, że podstawową przesłanką przyznania rolnikowi przedmiotowego świadczenia jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się zarazem, że związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia (lub zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły (vide: wyrok NSA z 28 sierpnia 2019 r., sygn. akt I OSK 940/19).
Kolegium wskazało, że z oświadczenia skarżącej wynika, że z dniem 1 stycznia 2022 r. miała ona zaprzestać prowadzenia gospodarstwa rolnego. Organ podzielił stanowisko wyrażone przez WSA w Krakowie w wyroku z 24 marca 2022 r., sygn. akt 1637/21, w którym Sąd stwierdził, że charakter pracy w gospodarstwie rolnym cechuje się sporą elastycznością czasu poświęcanego na pracę. Powyższe umożliwia natomiast, przy odpowiedniej organizacji dnia pracy, wygospodarowanie czasu, potrzebnego na konieczne względem matki czynności opiekuńcze, przy jednoczesnym zachowaniu aktywności zawodowej. Kolegium zwróciło uwagę, że okoliczności sprawy nie wskazują, aby - z uwagi na potrzebę sprawowania czynności opiekuńczych względem matki - skarżąca nie mogła w dalszym ciągu wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym. W realiach sprawy zakres prac wykonywanych w związku z prowadzeniem gospodarstwa nie był szeroki, ponieważ, jak skarżąca sama wskazała, polegał na zlecaniu prac innym rolnikom i planowaniu rodzaju upraw. Skarżąca, jak wskazała, nie wykonywała prac samodzielnie. Obszar gospodarstwa jest niewielki (1,3241 ha), zatem prowadzenie go jest proporcjonalnie mniej absorbujące. Kolegium zwróciło także uwagę, że prowadzenie gospodarstwa rolnego, w którym podstawowy profil działalności stanowi uprawa roślin, cechuje się sezonowym natężeniem prac w zależności od uprawianych roślin, jednak czynności wykonywane przez skarżącą w zakresie prowadzenia gospodarstwa ograniczały się do planowania rodzaju upraw i zlecania prac polowych, zatem, w ocenie SKO, nie można uznać, iż były to dla niej okresy wzmożonej aktywności. Kolegium zwróciło uwagę, że prowadząc gospodarstwo rolne, należy też zabezpieczyć i konserwować odpowiednio sprzęt poza sezonem, co stanowi dodatkowy obowiązek, którym jednak skarżąca nie była obciążona, ponieważ, jak podała, nie posiadała nawet podstawowego sprzętu rolniczego. Kolegium wskazało także, że gospodarstwo skarżącej znajduje się w tej samej miejscowości, w której mieszka jej matka, co znacznie ułatwia godzenie opieki z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Biorąc powyższe pod uwagę, SKO uznało, że czynności wykonywane dotychczas w gospodarstwie przez skarżącą nie były na tyle absorbujące i czasochłonne, żeby zachodziła konieczność ich zaprzestania z obawy na uszczerbek w sprawowaniu opieki.
Kolegium zwróciło ponadto uwagę, że skarżąca podała, iż zawarła z sąsiadem ustną umowę dzierżawy gospodarstwa, na mocy której, sąsiad będzie uprawiał pole i czerpał z tego tytułu zyski. Zatem tylko sąsiad będzie czerpał zyski z tytułu tej dzierżawy, natomiast skarżąca nie zyska czynszu dzierżawnego. Tym samym, w ocenie Kolegium, skarżąca pozbawiła się dodatkowego dochodu, jaki mogłaby uzyskać z dzierżawy gruntu. Przy czym umowa ustna, choć dopuszczalna, jest trudna do dowiedzenia i zweryfikowania, a samo podanie danych osobowych dzierżawcy w trakcie wywiadu nie świadczy jeszcze o jej wiarygodności. W ocenie SKO, powyższa umowa dzierżawy, nie stanowi wiarygodnego dowodu na zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą. Organ podkreślił, że mimo oświadczenia, że z dniem 1 stycznia 2022 r. skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego (oświadczenie we wniosku z 28 lutego 2022 r.), to w momencie przeprowadzania wywiadu, tj. w dniu 15 marca 2022 r.. nadal, jak podała, pozostawała objęta ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego.
Kolegium wskazało, że skarżąca mieszka w [...], a jej matka w [...] - domy matki i córki dzieli odległość ok. 4 km. W ciągu dnia skarżąca spędza czas u matki, natomiast na noc wraca do domu. Jak podała skarżąca, obiady gotuje u siebie w domu w [...] - gdzie mieszka także jej mąż (dzieci są już dorosłe i prowadzą własne gospodarstwa domowe), w swoim domu skarżąca pierze również rzeczy matki, bowiem w domu w [...] nie ma pralki. Powyższe dowodzi, że matka skarżącej zostaje w domu sama na dłuższe okresy.
SKO uznało także, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby odwołującej jeszcze inne dzieci, zamieszkujące w dalszej odległości, to one powinny wspomóc tę osobę w inny sposób, tj. finansując pomoc w opiece nad nią. Z materiału dowodowego wynika, że matka skarżącej prócz skarżącej ma jeszcze syna K. B., który mieszka w [...], tam pracuje i ma rodzinę. Jak podała skarżąca, brat angażuje się w opiekę nad matką, np. poprzez towarzyszenie jej w drodze na wizytę lekarską w [...]. Skarżąca może liczyć na pomoc brata w opiece nad matką.
SKO podkreśliło, że nie neguje stanu zdrowia matki skarżącej oraz faktu wspierania matki w codziennym funkcjonowaniu przez skarżącą - do czego strona jest zobowiązana z moralnego i prawnego punktu widzenia. Jednakże, zdaniem SKO, biorąc pod uwagę powyżej opisane okoliczności, w tym czynności wskazane przez skarżącą, jako wykonywane przez nią w zakresie prowadzenia gospodarstwa rolnego, z powodzeniem mogła ona godzić sprawowanie opieki nad matką z prowadzeniem gospodarstwa.
W ocenie Kolegium, brak jest związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką, albowiem charakter czynności wykonywanych przez skarżącą wskazanych przez nią w zakresie prowadzenia gospodarstwa rolnego, tj. zlecanie prac polowych oraz planowanie rodzaju upraw dla obszaru ok. 1 ha, nie kolidował z należytym sprawowaniem opieki nad matką. Prowadzenie gospodarstwa rolnego charakteryzuje się sporą elastycznością, dzięki czemu skarżąca pozostawała dyspozycyjna w zakresie wystarczającym, aby sprawować należytą opiekę nad matką, bez potrzeby zaprzestania prowadzenia gospodarstwa.
Kolegium podkreśliło, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt. K 38/13, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z tych przyczyn art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym brzmieniu po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Bez znaczenia przy tym jest fakt, iż od ponad sześciu lat ustawodawca nie zmienił tego przepisu, pozostawiając go w niezmienionej treści. W odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka negatywna przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla tej grupy osób, których niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia, należy rozpatrywać bez tej przesłanki negatywnej. Okoliczność ta nie ma wpływu na rozstrzygnięcie w sprawie.
Na decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 15 marca 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 2394/22, oddalił skargę.
Sąd I instancji zaznaczył, że organ II instancji uznał zasadność zarzutu skarżącej, że wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 kwestia terminu powstania niepełnosprawności u matki skarżącej nie może stanowić podstawy odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.
Sąd I instancji podzielił przy tym stanowisko organu odwoławczego, że opisane wyżej uchybienie organu I instancji nie miało wpływu na wynik sprawy, bowiem skarżąca nie spełnia warunku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia (lub zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok WSA w Krakowie z 24 marca 2022 r. III SA/Kr 1637/21). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1 art. 17b u.ś.r., potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.).
Sąd I instancji podzielił stanowisko Kolegium, że skarżąca nie wykazała, aby doszło do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. W ocenie Sądu, ustalenia organu są prawidłowe i zostały dokonane na podstawie wyjaśnień i oświadczeń skarżącej złożonych zarówno na piśmie, jak i podczas wywiadu środowiskowego. Skarżąca oświadczyła, że zrezygnowała z prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w tym gospodarstwie z dniem 1 lutego 2022 r. (powinno być z dniem 1 stycznia 2022 r.; oświadczenie złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań). Skarżąca oświadczyła jednocześnie, że prowadzenie dotychczas przez nią gospodarstwa rolnego polegało na zlecaniu wykonywania poszczególnych prac w gospodarstwie (od orki poprzez siew, nawożenie, zbiór zboża i dalszych prac) wraz z wynajmem sprzętu koniecznego do ich wykonania. Skarżąca nie wykonywała osobiście żadnych prac fizycznych w tym gospodarstwie. Organ zasadnie wskazał, że taka forma prowadzenia działalności rolniczej nie koliduje z możliwością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny. Z oświadczeń skarżącej wynika także, że nadal jest objęta rolniczym ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a nadto zawarła ustną umowę z sąsiadem w ramach której oddała w nieodpłatną dzierżawę to gospodarstwo. Sąd podzielił również stanowisko organu odwoławczego, że zawarcie ustnej, nieodpłatnej umowy stanowi niekorzystne rozporządzenie dla skarżącej i pozbawia ją dodatkowo dochodu z tego gospodarstwa, który w tym wypadku nie może być rekompensowany poprzez przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne niezmiennie jest formą rekompensaty osobie zobowiązanej do alimentacji, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - za rezygnację z zatrudnienia albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania tej opieki. Niemniej dla uzyskania świadczenia niezbędne jest niebudzące wątpliwości ustalenie zarówno zakresu sprawowanej opieki, jak i związku rezygnacji z zatrudnienia z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sam fakt legitymowania się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania. Taka sytuacja w tej sprawie nie miała miejsca. O ile jednak fakt sprawowania opieki nie budzi wątpliwości Sądu, to zakres wykonywanych przez skarżącą prac w gospodarstwie rolnym, jak wynika z oświadczeń skarżącej, nie uniemożliwiał jej sprawowania tej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Przy właściwej organizacji pracy, w szczególności gdy wszelkie prace w gospodarstwie są zlecane osobom trzecim, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. W ocenie Sądu, wbrew zarzutom skargi, organ w sposób wnikliwy dokonał analizy i oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. O dowolności oceny można bowiem mówić dopiero w przypadku uzyskania wniosków niewynikających w sposób logiczny ze zgromadzonego materiału dowodowego lub pominięciu określonych dokumentów lub dowodów jako niezdatnych do poparcia przyjętej z góry tezy (tak wyrok NSA z 16 lipca 2020 r., II OSK 837/20), a taka sytuacja w sprawie nie miała miejsca. W ocenie Sądu, ustalenia dokonane w sprawie przez organ I instancji i zaaprobowane przez organ odwoławczy, są wystarczające i mogą stanowić podstawę do poddania kontroli prawidłowości stanowiska wyrażonego w wydanej decyzji, w tym zastosowanych przepisów prawa.
Natomiast Sąd I instancji nie podzielił stanowiska organu odwoławczego, że w sytuacji, gdy opieki podejmuje się jeden z członków rodziny, który należy do kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, to fakt istnienia innych osób, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej może stanowić podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawodawca nie przewidział takiej negatywnej przesłanki przyznania tego świadczenia. Jeżeli zatem jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać to świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki niezależnie od tego czy inne zobowiązane do alimentacji osoby taką opiekę również mogłyby w różnej formie sprawować.
Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiodła skarżąca, zastępowana przez radcę prawnego, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej - p.p.s.a.) Sądowi I instancji:
1) naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to bezpodstawne oddalenie skargi, podczas gdy skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do jego przyznania, w tym zaistniał związek przyczynowo - skutkowy między zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką, co skutkowało wadliwym pozbawieniem skarżącej prawa do przedmiotowego świadczenia i niedostrzeżeniem przez Sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.,
2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
a) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie wyjaśniły wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w tym błędnie ustaliły, iż w sprawie nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, podczas gdy skarżąca zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, co miało istotny wpływ na wydanie zaskarżonego wyroku - Sąd a quo zaaprobował rzeczone uchybienia i wadliwie zastosował art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i oddalił skargę,
b) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. polegające na tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (powinno być w Warszawie) w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., gdyż organ II instancji nie wyjaśnił podstawy prawnej wydawanej przez siebie decyzji, a to dlaczego w realiach sprawy uznano, że:
- objęcie ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym skarżącej uniemożliwia otrzymywanie świadczenia,
- oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego za niewiarygodne,
co uniemożliwiło skarżącej skuteczne wdanie się w spór i dokonanie kontroli przez Sąd a quo, co miało istotny wpływ na wydanie zaskarżonego wyroku - Sąd a quo zaaprobował rzeczone uchybienia i wadliwie zastosował art 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i oddalił skargę,
c) art. 151 p.p.s.a w zw. z art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 i 2 k.p.a. polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej nie dostrzegł, że zasadne było uchylenie decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., gdyż organy obu instancji nie zapewniły stronie możliwości wykazania zakwestionowanej dopiero w decyzji odwoławczej okoliczności faktycznej, a to, iż w sprawie nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaniem przez nią opieki nad osobą niepełnosprawną, a gdyby skarżąca miała rzeczoną możliwość to podjęłaby ona stosowną inicjatywę dowodową celem wykazania, iż istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką, co skutkowało wadliwym zastosowaniem art 17 ust 1 pkt 4 u.ś.r. i wadliwym pozbawieniem skarżącej prawa do świadczenia oraz niedostrzeżeniem przez Sąd a quo zasadności uchylenia decyzji organu II instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.,
d) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez brak odniesienia się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do wszystkich zarzutów zgłoszonych przez skarżącą, a to brak odniesienia się do zarzutu naruszenia art. 79a § 1 k.p.a. w zw. z art. 10 § 1 i 2 k.p.a., podczas gdy rozpoznanie tych zarzutów miało istotne znaczenie dla oceny prawidłowości zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, co uniemożliwiło skarżącej skuteczne wdanie się w spór i dokonanie kontroli przez sąd kasacyjny,
e) art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez nierozpoznanie wszystkich zarzutów podnoszonych przez skarżącą w skardze na decyzję organu, co skutkowało niedostrzeżeniem przez Sąd zasadności uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji.
W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca, zrzekając się przeprowadzenia rozprawy, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935, dalej - p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej i orzeka w tych granicach.
Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 ze zm. – dalej u.ś.r.), określające warunki i zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności
– jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
Stosownie do art. 17b u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 1). Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2).
Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo (por. B. Chludziński, Komentarz, [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa P. Rączka, Warszawa 2021, s. 453–456). Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się oświadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa – jak podkreśla orzecznictwo – na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych (zob. wyrok NSA z 20 lipca 2023 r., sygn. akt. I OSK 1073/21).
Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że z zebranego materiału dowodowego, w tym z oświadczenia skarżącej zawartego we wniosku z 28 lutego 2022 r. o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wynika, że skarżąca jest rolnikiem, a jednocześnie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od 1 stycznia 2022 r. Powyższe skarżąca potwierdziła w odrębnym oświadczeniu z 28 lutego 2022 r., w którym również stwierdziła, iż w związku z tym wydzierżawiła gospodarstwo rolne sąsiadowi i jest ubezpieczona w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Tej samej treści oświadczenia skarżąca złożyła przed specjalistą pracy socjalnej, które zostały odnotowane w treści wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 15 marca 2022 r.
Zauważyć należy, że stosownie do art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników rolnik jest obowiązany nie czekając na wezwanie, w ciągu 14 dni zgłaszać Kasie osoby podlegające ubezpieczeniu w jego gospodarstwie oraz informować Kasę o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych okoliczności. Zatem skarżąca zobligowana była do poinformowania KRUS o fakcie zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego. Okoliczność ta mogła mieć wpływ na podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników.
Z akt sprawy nie wynika, aby organ I instancji, jak i organ odwoławczy w trybie art. 136 k.p.a., podjął jakiekolwiek czynności celem zweryfikowania stanowiska skarżącej oraz składanych przez nią oświadczeń o podleganiu ubezpieczeniu w KRUS, w szczególności żaden z organów nie wystąpił do KRUS o udzielenie informacji w tym zakresie. Zwrócić bowiem należy uwagę, iż zawarte w wywiadzie środowiskowym oświadczenie skarżącej o podleganiu ubezpieczeniu w KRUS zostało złożone 15 dni po złożeniu wniosku skarżącej i jej oświadczeń o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, a więc zaledwie jeden dzień po upływie 14-dniowego terminu określonego w art. 37 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.
W zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wprawdzie wskazał na to, że skarżąca po dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia nadal w dniu 15 marca 2022 r. pozostaje objęta ubezpieczeniem zdrowotnym i społecznym w KRUS z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego, jednakże nie wypowiedział się jaki ten fakt rodzi skutki w odniesieniu do wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd I instancji również co do tej kwestii się nie wypowiedział.
Z analizy uzasadnień zaskarżonej decyzji, jak i zaskarżonego wyroku, wynika, iż zarówno organ odwoławczy, jak i Sąd I instancji, w swoich rozważaniach dotyczących związku przyczynowo - skutkowego skupiły się jedynie na wcześniejszej aktywności skarżącej w gospodarstwie rolnym, pomijając całkowicie aktualne kwestie dotyczące opieki i potrzeb niepełnosprawnej matki skarżącej. Wcześniejsze prowadzenie gospodarstwa rolnego nie oznacza jednak, że z uwagi na stan zdrowia i rodzaje schorzeń, na które cierpi matka skarżącej, skarżąca ma realną możliwość dalszego prowadzenia gospodarstwa rolnego po 1 stycznia 2022 r., czy też podjęcia innego rodzaju pracy zarobkowej.
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu I instancji, jak i organu odwoławczego, że skarżąca zawierając z sąsiadem ustną nieodpłatną umową dzierżawy swojego gospodarstwa nie wykazała w ten sposób, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego z dniem 1 stycznia 2022 r. W aktach sprawy znajduje się wywiad środowiskowy z 15 marca 2022 r., w którym skarżąca wskazała dane osobowe dzierżawcy i zakres dzierżawy. Zatem jeżeli organ miał wątpliwości co do prawdziwości tego oświadczenia, to powinien skorzystać z przewidzianych w k.p.a. środków prawnych (np. dowód z zeznania świadków) w celu wyjaśnienia jaki jest rzeczywisty stan faktyczny sprawy w zakresie powyższej okoliczności, która przecież ma bardzo istotne znaczenia dla prawidłowej oceny sytuacji skarżącej, w kontekście przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.
Z analizy akt administracyjnych sprawy wynika, że uszło uwadze organom administracji obu instancji, jak też Sądowi Wojewódzkiemu, że skarżąca nie podpisała się we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożonego w organie I instancji w dniu 28 lutego 2022 r. pod częścią II formularza wniosku – SR – 5 (7) zatytułowaną "Pouczenia i oświadczenia", która między innymi zawiera pkt 2) "Oświadczenia służące ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego". Brak podpisu stanowi o braku oświadczenia skarżącej, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia oraz też m. in., że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdzony brak ten jest istotny dla oceny, czy skarżąca została prawidłowo pouczona o przysługujących jej prawach i obowiązkach dotyczących rolnika ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne. W tych okolicznościach jawią się zarzuty skargi kasacyjnej jako mające usprawiedliwione podstawy w zakresie naruszenia przepisów postępowania przez Sąd I instancji, który bezkrytycznie zaaprobował zaskarżoną decyzję.
Zgodzić się należy z autorem skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji nie dokonał prawidłowej kontroli zaskarżonej decyzji, albowiem nie dostrzegł, iż organ odwoławczy nie zastosował się do treści art. 10 § 1, jak i art. 79a § 1 i 2 k.p.a., albowiem nie zapewnił skarżącej udziału w postępowaniu przed wydaniem decyzji, jak również wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Nie zastosowanie się przez organ do obowiązków wynikających z powołanych wyżej przepisów, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, prowadzi do stwierdzenia, że organ nie umożliwił skarżącej wykazania, że istnieje związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją przez nią z pracy w gospodarstwie rolnym, a opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką.
W warunkach rozpoznawanej sprawy Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego z pkt 2 skargi kasacyjnej, natomiast zarzut naruszenia prawa materialnego z pkt 1 skargi kasacyjnej Sąd uznał za przedwczesny i z tego powodu pozostał on poza rozważaniami.
Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji przeprowadzi postępowanie wyjaśniające, uzupełni braki w materiale dowodowym, uwzględniając przy tym ocenę prawną zawartą w niniejszym wyroku, po czym dokona ponownej, wnikliwej i wszechstronnej oceny zebranego materiału dowodowego, umożliwi stronie zapoznanie i wypowiedzenie się co zebranych dowodów, a następnie wyda stosowne rozstrzygnięcie, które uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.
Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za mającą usprawiedliwione podstawy i na podstawie art. 188 w zw. z art. 193 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 182 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok oraz decyzje organów obu instancji.
W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935) - 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I instancji oraz art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) tego rozporządzenia - 240 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.