I OSK 2383/21

I OSK 2383/21 - Wyrok NSA
Data orzeczenia
2022-10-19
orzeczenie prawomocne
Data wpływu
2021-12-29
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Sędziowie
Elżbieta Kremer /sprawozdawca/
Maciej Dybowski
Zygmunt Zgierski /przewodniczący/
Symbol z opisem
6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne
Pomoc społeczna
Sygn. powiązane
II SA/Łd 453/21 - Wyrok WSA w Łodzi z 2021-09-22
Skarżony organ
Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku
Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy
Dz.U. 2020 poz 111
art. 17 ust.1 pkt 4 w zw. z art 17 ust 1 a
Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
Sentencja
Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 października 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 22 września 2021 r. sygn. akt II SA/Łd 453/21 w sprawie ze skargi A. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 22 kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2) odstępuje od zasądzenia od A. F. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego Sieradzu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.
Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 22 września 2021 r. sygn. akt II SA/Łd 453/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, po rozpoznaniu skargi A. F., uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 22 kwietnia 2021 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy K. z dnia 23 marca 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.
Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:
Wnioskiem z dnia 1 grudnia 2020 r. A. F. zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad babcią L. B.
Decyzją z dnia 23 marca 2021 r. Wójt Gminy K. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.
W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że strona nie spełnia warunków ustawowych do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała później niż do ukończenia 25 roku życia. Nie jest zatem spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
Organ zauważył również, że wymagająca opieki L. B. posiada jedno dziecko - syna S. B., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Syn nie może zająć się niepełnosprawną matką z uwagi na odległe miejsce zamieszkania (G.) i pracę zarobkową, ponadto twierdzi, że nie jest w stanie wesprzeć matki finansowo w formie opłacania jej opieki. Syn oświadczył, że wnuczka sprawuje nad babcią osobistą i bezpośrednią opiekę. Według organu I instancji skarżąca jest osobą, na której względem niepełnosprawnej babci spoczywa obowiązek alimentacyjny. Jednak to dzieci są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych okoliczności może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na kolejne zobowiązane osoby.
Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca.
Decyzją z dnia 22 kwietnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.
Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że organ rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym, ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawczyni spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Tym samym stanowisko organu I instancji w przedmiocie wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest błędne.
Powyższe, jak zauważył organ odwoławczy, nie przesądza jednak o prawie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie należało rozważyć, czy skarżąca mieści się w kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a mianowicie czy jest osobą, na której względem niepełnosprawnej babci spoczywa obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
W ocenie Kolegium nie można automatycznie wykluczać wnuczki wymagającej opieki z kręgu osób, którym potencjalnie mogłoby być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Jednakże w świetle dokonanych w sprawie ustaleń nie wystąpiły okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej przed obowiązkiem alimentacyjnym syna osoby wymagającej opieki. To dzieci są w pierwszej kolejności zobowiązane do sprawowania opieki nad rodzicami i tylko zbieg nadzwyczajnych zdarzeń może spowodować przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na osoby zobowiązane w dalszej kolejności. W rozważanym przypadku takie okoliczności nie występują. Syn L. B. nie znajduje się w sytuacji o charakterze nadzwyczajnym, która obiektywnie rzecz biorąc uniemożliwiałaby mu wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego. W ocenie Kolegium odległe miejsce zamieszkania i aktualny poziom osiąganych dochodów to okoliczności niewystarczające do uznania, że S. B. z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie wywiązywać się z obowiązków alimentacyjnych względem swej matki. Biorąc pod uwagę jego wiek, stan zdrowia i aktywność zawodową może on podejmować starania o zmianę swojej sytuacji materialnej w celu wywiązywania się z obowiązków alimentacyjnych - nie utracił z przyczyn obiektywnych możliwości w tym zakresie.
We wniesionej skardze skarżąca stwierdziła, że decyzja jest dla niej krzywdząca. Podkreśliła, że jej ojciec ma skończone 60 lat i gdyby dostał lepiej płatną pracę na pewno by ją podjął. Gdyby było go stać, to z pewnością sfinansowałby koszty opieki swojej matki.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uwzględniając skargę podzielił stanowisko Kolegium, że organ I instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r.
Ponadto Sąd stanął na stanowisku, że możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym sama nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolna tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - niejako w jej zastępstwie - osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą, a jej sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w bliższej i dalszej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.
Zdaniem Sądu, dokonując obiektywnej oceny możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego syna względem matki mieszkającego w odległości 160km od miejsca jej zamieszkania, organ nie uwzględnił aktualnej sytuacji finansowej i osobistej syna, a przede wszystkim nie ustalił, czy syn z posiadanych środków jest w stanie sfinansować koszty opieki nad matką przez osoby trzecie. Obowiązkiem organów orzekających wyjaśnienie i poparcie poczynionych w tym zakresie ustaleń właściwie zabranym w sprawie materiałem dowodowym. Analizy w tym zakresie ewidentnie zabrakło, co świadczy o naruszeniu przez organy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a., art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stanowisko organu odwoławczego, że syn z uwagi na wiek, stan zdrowia i aktywność zawodową może podejmować starania o zmianę swojej sytuacji materialnej w celu wywiązywania się z obowiązków alimentacyjnych należy uznać za niewystarczające ażeby stwierdzić pierwszeństwo jego obowiązku alimentacyjnego względem matki.
W ocenie Sądu kolejnym zagadnieniem, które nie zostało dostatecznie zbadane i udokumentowane jest ustalenie, czy wnioskodawczyni spełnia przesłankę nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, o której stanowi art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Z załączonego do akt sprawy materiału dowodowego wynika, że A. F. (lat 32) ma dwójkę dzieci w wieku 3 i 9 lat. Zatem, o ile starsze dziecko objęte jest obowiązkiem szkolnym, to młodsze dziecko prawdopodobnie pozostaje cały czas pod opieką matki. Organy nie wyjaśniły jednak, kto zajmuje się dziećmi, gdy skarżąca opiekuje się babcią, a co najistotniejsze nie zweryfikowały, czy i ewentualnie w jakich okresach A. F., zanim podjęła się opieki nad babcią była zatrudniona w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., względnie czy kiedykolwiek była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy, a jeśli tak, to w jakich okresach. Sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, nie jest jedyną i zarazem wystarczającą przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej, którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r., nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i ustalenia w tym zakresie muszą być poparte odpowiednimi dowodami, których ewidentnie w tej sprawie zabrakło. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego z osobą wymagającą opieki – L. B. wynika, że mieszka ona w domu swojego wnuka R. B., zajmując jeden pokój na podstawie dożywotniej służebności. W aktach sprawy brak jest jednak dokumentu stanowiącego źródło dożywotniej służebności (umowy dożywocia), którego dogłębna analiza pozwoliłaby organom obu instancji na ustalenie zakresu obowiązków wnuka względem babci.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, zarzucając naruszenie:
1) przepisów prawa materialnego, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej powoływanej jako "u.ś.r.", przez jego błędną wykładnię, polegającą na:
a) przyjęciu, że przy dokonywaniu oceny, czy w sprawie istnieją względy obiektywne pozwalające przenieść uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego z osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności na dalszą osobę, bez znaczenia jest fakt zarobkowania osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności, wskazujący na brak zaistnienia w sprawie przyczyn niezależnych w sprawowaniu opieki nad podopieczną, bowiem w sprawie należy oceniać sytuację finansową zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności;
b) pominięciu jednoznacznego wyniku wykładni językowej tego przepisu i nieprawidłowe przyjęcie, że w sprawie występuje konieczności zbadania okoliczności obiektywnych takich jak: wiek, stan zdrowia, sytuacja finansowa, dotyczących możliwości sprawowania opieki przez dziecko osoby niepełnosprawnej, w sytuacji gdy zobiektywizowanym kryterium winno być jedynie ustalenie, czy dziecko podopiecznego posiada orzeczenie o znacznym stopnie niepełnosprawności, czy też nie, co doprowadziło w konsekwencji do nieprawidłowego przyjęcia, że sytuacja, w której dziecko osoby wymagającej opieki (tutaj podopiecznym jest babcia wnioskodawczyni), nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie stanowi przeszkody do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez wnioskodawczynię sprawującą opiekę nad niepełnosprawna babcią;
2) przepisów postępowania, tj.:
a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., gdyż w okolicznościach analizowanej sprawy organy administracji dokonały właściwej subsumcji przepisów relewantnych z punktu widzenia załatwienia przedmiotowej sprawy, wyjaśniając uprzednio w sposób dokładny okoliczności faktyczne sprawy, a następnie wnikliwie rozpatrując zebrany materiał dowodowy i dokonując jego prawidłowej oceny;
b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. i art. 3 § 1 P.p.s.a. poprzez wadliwe wykonanie kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, które skutkowało nieuzasadnionym wyeliminowaniem z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I Instancji.
Wskazując na powyższe skarżący kasacyjnie wniósł o:
1) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie
2) uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi;
3) zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Jednocześnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu oświadczyło, że zrzeka się rozpoznania sprawy na rozprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W związku z powyższym badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej.
W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarzuty dotyczące zarówno naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania, mając jednak na uwadze, że istota sporu dotyczy kwestii materialnoprawnych, w pierwszej kolejności należy się odnieść do zarzutu dotyczącego naruszenia prawa materialnego. Kwestią zasadniczą, wymagającą rozstrzygnięcia jest bowiem ocena, czy w okolicznościach niniejszej sprawy A. F. - jako osoba niespokrewniona w stopniu pierwszym z osobą wymagającą opieki, tj. L. B. – babcią, spełniała przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazaną w art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie natomiast do art. 17 ust. 1a ww. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.
W powyższych przepisach został zawarty ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Zarówno w pierwotnej wersji tego przepisu jak i w toku kolejnych zmian świadczenie to przysługiwało członkom rodziny, na których spoczywał w stosunku do osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca uznał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia było to, że opiekę wykonuje osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił.
Należy także wskazać, że stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). A zatem przepis art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. w konfrontacji z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Tym samym zauważyć trzeba, że krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest tożsamy z określonym w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym hipotecznym kręgiem osób, które mogą być obciążone obowiązkiem alimentacyjnym, ale dotyczy tych osób z tego kręgu, które w okolicznościach konkretnej sprawy z uwzględnieniem stanu prawnego wynikającego z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są zobowiązane do alimentacji w stosunku do członka rodziny nad którym sprawują opiekę (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 804/21; dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl).
W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko skarżącego kasacyjnie, że brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny A. F. względem jej babci przed obowiązkiem alimentacyjnym S. B., tj. syna L. B., który w pierwszej kolejności zobowiązany jest do sprawowania opieki nad swoją matką. Podnoszone przez stronę argumenty takie jak praca w miejscowości odległej o 160km od miejsca zamieszkania matki czy też aktualny poziom osiąganych dochodów nie wskazują na przesłanki obiektywne, wyłączające możliwość sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Przesłanki te mogłyby być ewentualnie związane z wiekiem lub stanem zdrowia zobowiązanego w pierwszej kolejności do alimentacji, a nie z uwarunkowaniami ekonomicznymi. Powyższe ustalenia nie pozwalają na przyjęcie, że w sprawie zaistniały przesłanki uzasadniające zwolnienie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może bowiem nastąpić w sytuacji, w których osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania (pozwala jej na to wiek i stan zdrowia), lecz nie podejmuje się sprawowania tej opieki z innych przyczyn, np. ekonomicznych. Nie ma przy tym znaczenia jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między synem a matką, czy też z innych przyczyn np. syn nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny.
Należy przy tym zauważyć, że w orzecznictwie sądów administracyjnych występują rozbieżności dotyczące tego, w jakich okolicznościach inne osoby niż zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej, mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Pierwsze stanowisko przyjmuje, że warunkiem takim jest wyłącznie legitymowanie się przez te osoby orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z literalnym brzmieniem przepisu. Drugie stanowisko przyjmuje, że inne osoby zobowiązane do alimentacji mogą uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie tylko w sytuacji, gdy zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji wobec osoby z niepełnosprawnością legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy z przyczyn obiektywnych i od siebie niezależnych nie są w stanie realnie sprawować opieki. Również przyjęcie takiej wykładni, w okolicznościach faktycznych sprawy, nie prowadzi jednak do wniosku, że skarżąca może uzyskać prawo do świadczenia. Syn osoby niepełnosprawnej, jak wskazano powyżej, stwierdził, że na przeszkodzie do sprawowania przez niego opieki stoi praca zawodowa i konieczność zarobkowania. Nie są to zatem okoliczności obiektywne i niezależne, do jakich w orzecznictwie zalicza się zasadniczo wiek lub stan zdrowia, które uniemożliwiają efektywne sprawowanie osobistej opieki. Uwarunkowania ekonomiczne, jak wskazano we wcześniejszych rozważaniach, nie mogą mieścić się w kategorii "obiektywnych i niezależnych przyczyn", albowiem wykraczają poza kryterium przyjęte przez ustawodawcę, związane z niepełnosprawnością. Przeciwko uznaniu aktywności zarobkowej za okoliczność uniemożliwiającą sprawowanie osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną przez zobowiązanego w pierwszej kolejności do alimentacji świadczy też cel świadczenia pielęgnacyjnego, jakim jest właśnie dostarczenie dochodów osobie rezygnującej z zatrudnienia. Zarzut naruszenia prawa materialnego wobec powyższego zasługiwał na uwzględnienie.
Jednocześnie należy zaznaczyć, że wskazana wyżej rozbieżność dotycząca wykładni m.in. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. została dostrzeżona przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022 r. zwrócił się o podjęcie uchwały mającej na celu rozstrzygnięcie rozbieżności istniejących w orzecznictwie sądów administracyjnych i wyjaśnienie czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.o.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia?
Sprawie została nadana sygnatura I OPS 2/22. Mimo zawisłości postępowania z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził w niniejszej sprawie podstaw do zawieszenia postępowania w oparciu o art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zgodnie z którym sąd może zawiesić postępowanie z urzędu, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania administracyjnego, sądowoadministracyjnego, sądowego, przed Trybunałem Konstytucyjnym lub Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wyjaśnienie rozbieżności objętej wnioskiem RPO nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy i nie wpływa na jej wynik, skoro podjęte przez organy rozstrzygnięcie nie naruszało art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. w każdym z przyjmowanych rozumień.
W konsekwencji skuteczne okazały się także zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Zakres postępowania dowodowego w danej sprawie wyznaczają bowiem przesłanki prawa materialnego. Mając więc na uwadze przedstawioną wyżej wykładnię przepisów prawa materialnego i poczynione przez organy ustalenia faktyczne w zakresie aktywności zawodowej ojca skarżącej oraz kolejności istnienia względem babci skarżącej obowiązku alimentacyjnego, zbędne było prowadzenie dalszego postępowania dowodowego, co do całokształtu sytuacji finansowej i osobistej S. B. oraz osób zobowiązanych w dalszym stopniu do alimentacji, tj. A. F. i R. B. Sąd I instancji niezasadnie zatem zarzucił organom przeprowadzenie postępowanie dowodowego z istotnym naruszeniem zasad, wynikających z art. 7, 77 § 1, 80 i art. 107 § 3 K.p.a., a w rezultacie nie miał podstaw do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a. Ustalenia poczynione przez organy w postępowaniu administracyjnym były bowiem wystarczające do uznania, że wnuczka L. B. nie spełniała przesłanek materialnych warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.
Z tych względów, uznając jednocześnie, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny – na zasadzie art. 188 w zw. z art. 151 w zw. z art. 193 i w zw. z art. 182 § 2 P.p.s.a.- orzekł jak w pkt 1 sentencji.
Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania oparto na art. 207 § 2 P.p.s.a., mając na uwadze charakter sprawy.